อีสาน

หลังรัฐประหาร พ.ศ. 2501 ปิดเวทีการเมือง จารุบุตร เรืองสุวรรณ อดีตเสรีไทยและผู้แทนราษฎรจังหวัดขอนแก่น หันมาศึกษาคัมภีร์ใบลานและวรรณคดีอีสาน แล้วนำไปบรรยายทางวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดขอนแก่น ระหว่าง พ.ศ. 2517–2519 ก่อนรวมเป็นหนังสือ “ของดีอีสาน” งานประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอีสานที่เขียนโดย “คนใน” เล่มนี้เชื่อมประวัติศาสตร์ขอนแก่นและภูเวียงเข้ากับล้านช้าง อ่านฮีตสิบสองคองสิบสี่ในฐานะกฎหมายโบราณ และชี้ให้เห็นมิติการค้าในวรรณคดีอีสาน เพื่อโต้แย้งมายาคติที่สังคมไทยมีต่อคนอีสาน บทความเสนอให้อ่านงานชิ้นนี้ในบริบทหลัง 14 ตุลาคม 2516 ซึ่งทำให้เห็นว่าเหตุการณ์ครั้งนั้นส่งผลไกลกว่ากรุงเทพฯ และไกลกว่ากลุ่มที่เรียกกันว่า “คนเดือนตุลา”

บทเพลง “เดือนเพ็ญ” ของ อัศนี พลจันทร (นายผี) ถ่ายทอดความคิดถึงบ้านและผู้คนในถิ่นกำเนิดผ่านภาพแสงจันทร์ ท้องนา และวิถีชีวิตชนบท จนกลายเป็นบทเพลงที่สร้างความประทับใจแก่ผู้ฟังหลายรุ่น อัศนีเป็นทั้งนักกฎหมาย อัยการ นักเขียน และกวีผู้ยืนหยัดต่อสู้กับความอยุติธรรม โดยใช้ทั้งงานเขียนและบทบาททางสังคมสะท้อนปัญหาของประชาชน นอกจากนี้ เขายังมีความผูกพันทางความคิดกับ ปรีดี พนมยงค์ และยืนเคียงข้างท่านในช่วงที่เผชิญการโจมตีทางการเมือง ชีวิตและผลงานของอัศนีจึงสะท้อนทั้งความรักต่อบ้านเกิด ความมุ่งมั่นในอุดมการณ์ และการต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมในสังคมไทย

บทความความคุณวันใหม่ นิยม ที่นำเสนอภาพรวมของขบวนการเสรีไทยสายอีสาน ทั้งในด้านการจัดตั้ง เครือข่ายบุคคลสำคัญ และบทบาทของผู้นำท้องถิ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง โดยเนื้อหาได้ร้อยเรียงพัฒนาการของขบวนการ ตั้งแต่การเริ่มต้นรวมตัว ไปจนถึงการขยายตัวของเครือข่ายในหลายจังหวัดภาคอีสาน

ครอง จันดาวงศ์ เป็นผู้นำชาวนาดงพระเจ้าเคลื่อนไหวทางการเมือง ถูกประหารชีวิตปี 2504 หลังจากนั้นชาวนาจำนวนมากหนีเข้าป่าร่วมพรรคคอมมิวนิสต์ต่อสู้ด้วยกำลังอาวุธ เขตดงพระเจ้า จึงเป็นจุดเริ่มต้นการต่อสู้ของพคท. ในอีสาน