บทความ

บทความนี้ทบทวนเหตุการณ์ประหาร 20 ตุลาคม พ.ศ. 2520 ซึ่งนำโดยพลเรือเอก สงัด ชลออยู่ และพลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ โดยมองว่ารัฐประหารครั้งนั้นเป็นจุดเริ่มต้นของการคลี่คลายความขัดแย้งทั้งในและนอกประเทศ บทความจึงย้อนดูภูมิหลังของผู้นำทั้งสองก่อนถึงวันยึดอำนาจ สงัดเป็นนายทหารเรือที่ผ่านภาวะคับขันมาตลอด ตั้งแต่การถูกคุมขังในสิงคโปร์ช่วงสงครามมหาเอเชียบูรพา กบฏแมนฮัตตัน จนถึงวีรกรรมดอนแตง จึงเป็นผู้นำที่ตัดสินใจเฉียบขาดด้วยวิธีทางทหาร ส่วนเกรียงศักดิ์ผ่านทั้งสนามรบในอินโดจีน รัฐฉาน และสงครามเกาหลี ก่อนเติบโตในงานเสนาธิการ การประสานกับชาติพันธมิตร และงานมวลชนผ่าน กรป.กลาง ประสบการณ์ที่รอบด้านนี้กลายเป็นฐานคิดของนโยบายเมื่อเขาเป็นนายกรัฐมนตรี ทั้งการนิรโทษกรรมผู้ต้องหาคดี 6 ตุลา และการกระชับความสัมพันธ์กับประเทศค่ายคอมมิวนิสต์

เมื่อการเป็นบุตรของปรีดี พนมยงค์ ทำให้ปาลถูกเพ่งเล็งทั้งในการทำงานและการรับราชการทหาร หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร ทรงรับเขาไว้ในสังกัดทหารม้า และเมื่อผู้มีอำนาจตั้งคำถาม ท่านทรงยืนยันตามที่พูนศุขบันทึกไว้ว่า ปาลมาเป็นทหารตามกฎหมาย และทรงรับไว้เพราะชอบพอคุ้นเคยกับมารดามาช้านาน ความไว้วางใจนี้มีเรื่องราวอยู่ก่อนแล้ว ทั้งมิตรภาพระหว่างหม่อมหลวงต่อ ชุมสาย กับพูนศุขตั้งแต่สมัยเรียน และลายพระหัตถ์จากลอนดอนถึงปรีดี ผู้ที่ทรงเรียกว่า “ท่านรัฐบุรุษอาวุโส” พร้อมเสนอความช่วยเหลือด้วยถ้อยคำว่า “ขอเรียนว่ายินดีให้ใช้เสมอ” ไมตรีระหว่างสองครอบครัวยังคงอยู่ แม้ปรีดีต้องลี้ภัยและครอบครัวเผชิญแรงกดดันทางการเมือง บทความ “หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร: ความผูกพันและน้ำใจต่อครอบครัวปรีดี–พูนศุข” ชวนรู้จักชีวิตของนายทหารและนักการทูตผู้ร่วมภารกิจเจรจาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ตลอดจนความนับถือระหว่างสองครอบครัว ผ่านจดหมายและบันทึกที่ช่วยให้เห็นว่า ท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมือง ผู้คนยังเลือกให้ความเป็นธรรมและช่วยเหลือกันได้

คำว่า "ราษฎรทุกคน" ในประกาศคณะราษฎร และแนวคิดให้รัฐประกันความเป็นอยู่ของราษฎรตั้งแต่เกิดจนตายในเค้าโครงการเศรษฐกิจของปรีดี พนมยงค์ สะท้อนหลักสวัสดิการถ้วนหน้า แต่ระบบไทยวันนี้กลับแบ่งคนตามอาชีพและฐานะ สวัสดิการข้าราชการ บัตรทอง และประกันสังคมจึงได้งบต่อหัวต่างกันหลายเท่า ษัษฐรัมย์ ธรรมบุษดี เสนอว่าสวัสดิการจะยั่งยืนได้เมื่อทุกชนชั้นมีส่วนได้และส่วนจ่าย ชนชั้นกลางต้องรู้สึกว่าระบบเป็นของตน และชนชั้นสูงต้องร่วมจ่ายผ่านเพดานเงินสมทบที่สูงขึ้นและภาษีจากความมั่งคั่ง ภายใต้โครงสร้าง 3 ชั้น ได้แก่ ฐานถ้วนหน้าจากภาษี เงินสมทบตามรายได้ และสวัสดิการเสริมแบบสมัครใจ

เอกราชของประเทศสัมพันธ์กับอาหาร ยา และความรู้ของราษฎรอย่างไร? ชีวิตและผลงานของ ดร.ตั้ว ลพานุกรม นักวิทยาศาสตร์และผู้ร่วมก่อตั้งคณะราษฎร ช่วยให้เห็นความเชื่อมโยงนี้ ผ่านความมุ่งหมายที่จะนำวิทยาศาสตร์มาพัฒนาเศรษฐกิจและยกระดับความเป็นอยู่ของประชาชน จากห้องทดลองและสถานศึกษา สู่โรงงานผลิตยาและงานส่งเสริมโภชนาการ ตั้วผลักดันให้ประเทศมีกำลังคนและความรู้สำหรับพึ่งตนเอง งานเหล่านี้สอดคล้องกับอุดมการณ์ที่เขามีร่วมกับ ปรีดี พนมยงค์ ทั้งเอกราช ความสุขสมบูรณ์ทางเศรษฐกิจ และโอกาสทางการศึกษาของราษฎร ในวาระ 128 ปีชาตกาล วันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนสำรวจชีวิต ความคิด และคุณูปการของตั้ว ผ่านบทความ “ตั้ว ลพานุกรม: วิทยาศาสตร์เพื่อเอกราชและความไพบูลย์ของราษฎร”

“ศิษย์ที่รักคนหนึ่งของข้าพเจ้า” คือถ้อยคำที่ปรีดี พนมยงค์ ใช้ระลึกถึง ร.ท. อู๊ต นิตยสุทธิ ผู้เดินทางมาแจ้งข่าวสำคัญในเหตุการณ์กบฏบวรเดช พ.ศ. 2476 ความไว้วางใจที่ก่อตัวขึ้นในวันนั้นสืบเนื่องเป็นความผูกพันที่ธรรมศาสตร์ และการร่วมงานในรัฐสภาและขบวนการเสรีไทย ในฐานะผู้แทนราษฎรจังหวัดนครราชสีมา อู๊ตนำเรื่องโรคภัย ถนน การศึกษาผู้ใหญ่ และความแห้งแล้งเข้าสู่สภาอย่างต่อเนื่อง ประวัติการทำงานของเขาช่วยให้เห็นความหมายของการรับใช้ราษฎรผ่านปัญหาที่ประชาชนเผชิญในชีวิตประจำวัน ขณะที่คำรำลึกของปรีดีเผยความอาลัยต่อศิษย์และผู้ร่วมงานที่จากไปก่อนจะได้พบกันอีก ในวาระ 124 ปี ชาตกาล 19 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนอ่านเรื่องราวชีวิต งาน และความผูกพันของทั้งสอง

ในวาระครบรอบ 50 ปี 6 ตุลา 2519 ละคร ซึ่งเคยถูกใช้เป็นข้ออ้างจุดชนวนความรุนแรงเมื่อครึ่งศตวรรษก่อน ได้กลับมาเป็นเครื่องมือบอกเล่าประวัติศาสตร์ที่ขาดหายไปจากตำราเรียน บทความนี้รวบรวมและวิจารณ์ละครเวทีหลายเรื่อง ทั้ง “AFTER 6 มรดก 6 ตุลา” ที่ตั้งคำถามต่อคำสั่งคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 ซึ่งยังมีผลบังคับใช้ “The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4” ที่จำลองการพิจารณาคดี 18 จำเลยในศาลทหาร และ “ที่...ไม่มีที่” ที่สำรวจความทรงจำและบาดแผลของผู้คน ควบคู่กับคำบอกเล่าของธงชัย วินิจจะกูล และวงเสวนาที่ชี้ให้เห็นว่ามรดกทางกฎหมาย โครงสร้างอำนาจ และวัฒนธรรมทางการเมืองจากรัฐประหารครั้งนั้นยังส่งผลต่อสังคมไทยจนถึงปัจจุบัน

บทความนี้ย้อนดูข้อถกเถียงเรื่องการจัดตั้ง "ธนาคารชาติ" ของสยามช่วง พ.ศ. 2475–2483 ก่อนจะเกิดสำนักงานธนาคารชาติไทย ซึ่งพัฒนาเป็นธนาคารแห่งประเทศไทยในปี 2485 โดยแบ่งแนวคิดเป็น 3 กลุ่ม คือ เค้าโครงการเศรษฐกิจของปรีดี พนมยงค์ ที่ให้ธนาคารชาติเป็นกลไกระดมทุนให้รัฐ พระยาสุริยานุวัตรที่ต้องการใช้ธนาคารชาติขยายเครดิตแก่ภาคการผลิตและประชาชน และที่ปรึกษาการคลังชาวต่างประเทศที่เห็นว่าธนาคารกลางต้องมุ่งรักษาเสถียรภาพ และสยามยังไม่พร้อมจะจัดตั้ง บทความชี้ว่าความขัดแย้งนี้ไม่ได้มีแค่เรื่องความพร้อม แต่สะท้อนคำถามว่ารัฐควรมีบทบาทอย่างไรในการจัดสรรทุน และใครควรมีอำนาจกำหนดนโยบายเศรษฐกิจของประเทศ

หลังรัฐประหาร พ.ศ. 2501 ปิดเวทีการเมือง จารุบุตร เรืองสุวรรณ อดีตเสรีไทยและผู้แทนราษฎรจังหวัดขอนแก่น หันมาศึกษาคัมภีร์ใบลานและวรรณคดีอีสาน แล้วนำไปบรรยายทางวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดขอนแก่น ระหว่าง พ.ศ. 2517–2519 ก่อนรวมเป็นหนังสือ “ของดีอีสาน” งานประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอีสานที่เขียนโดย “คนใน” เล่มนี้เชื่อมประวัติศาสตร์ขอนแก่นและภูเวียงเข้ากับล้านช้าง อ่านฮีตสิบสองคองสิบสี่ในฐานะกฎหมายโบราณ และชี้ให้เห็นมิติการค้าในวรรณคดีอีสาน เพื่อโต้แย้งมายาคติที่สังคมไทยมีต่อคนอีสาน บทความเสนอให้อ่านงานชิ้นนี้ในบริบทหลัง 14 ตุลาคม 2516 ซึ่งทำให้เห็นว่าเหตุการณ์ครั้งนั้นส่งผลไกลกว่ากรุงเทพฯ และไกลกว่ากลุ่มที่เรียกกันว่า “คนเดือนตุลา”

การสานต่อเจตนารมณ์ 14 ตุลาคม ยังเป็นภารกิจของสังคมไทย เมื่อการเลือกตั้งและรัฐธรรมนูญไม่อาจป้องกันการยึดอำนาจได้อย่างมั่นคง ขณะที่อำนาจที่สืบเนื่องจากรัฐประหารดำรงอยู่ผ่านกติกาและกลไกของรัฐ บทเรียนเรื่อง “ชัยชนะก้าวแรก” จึงนำมาสู่การพิจารณาว่า จะสร้างหลักประกันให้อำนาจเป็นของประชาชนได้อย่างไร บทความตอนที่สองนำแนวคิด “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” ของปรีดี พนมยงค์ มาพิจารณาการเมืองร่วมสมัย พร้อมเสนอแนวทางปฏิรูปหกด้าน ได้แก่ รัฐธรรมนูญ กองทัพ กระบวนการยุติธรรม การกระจายอำนาจ ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ และการพิทักษ์ความจริงทางประวัติศาสตร์กับวัฒนธรรมที่เคารพชีวิต โดยเชื่อมสิทธิทางการเมืองเข้ากับความเป็นธรรมและหลักประกันในการดำรงชีวิต ข้อเสนอเหล่านี้มุ่งให้การรำลึกวีรชนเกิดผลเป็นความเปลี่ยนแปลงที่ประชาชนสัมผัสได้ ทั้งการกำกับตรวจสอบผู้ใช้อำนาจ โอกาสสร้างชีวิตที่ดี และเสรีภาพในการร่วมกำหนดอนาคต เพื่อให้ประชาธิปไตยหยั่งรากอยู่ในสถาบันและชีวิตประจำวันของราษฎร

ในวาระครบรอบ 53 ปี 14 ตุลาคม 2516 สันติสุข โสภณสิริ ผู้เคยร่วมขบวนเรียกร้องรัฐธรรมนูญบนถนนราชดำเนิน ทบทวนเส้นทางประชาธิปไตยไทยที่ถูกรัฐประหารฉุดรั้งมาตั้งแต่ปี 2490 และตั้งคำถามว่าเจตนารมณ์ของวีรชนได้รับการสานต่อหรือไม่ ผู้เขียนอ้างงานเขียนของปรีดี พนมยงค์ ที่ชี้ว่าการพิทักษ์เจตนารมณ์ของวีรชนต้องอาศัย "รัฐธรรมนูญประชาธิปไตยสมบูรณ์" ทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ และทรรศนะ และเตือนให้ระวังอภิสิทธิ์ชนส่วนน้อยที่อาจผูกขาดอำนาจผ่านรัฐธรรมนูญและวุฒิสภาซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกของราษฎร ผู้เขียนเห็นว่าครึ่งศตวรรษต่อมา อำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองไทยยังกระจุกอยู่ในมือคนกลุ่มน้อยตามที่ปรีดีเตือนไว้ โดยยกข้อกล่าวหาฮั้วการเลือก สว. เป็นตัวอย่าง แต่ยังฝากความหวังไว้กับนักสู้ประชาธิปไตยรุ่นใหม่ ดังบทกวี "พลังประชาชน" ของกุหลาบ สายประดิษ