รำลึกอัศนี พลจันทร: กวีของประชาชนกับความผูกพันต่อปรีดี พนมยงค์

บทเพลง “เดือนเพ็ญ” ถ่ายทอดความคิดถึงบ้านและความห่วงใยผู้คนในถิ่นที่จากมา ผ่านภาพแสงจันทร์ ท้องนา และบ้านเรือน จนกลายเป็นบทเพลงที่ผู้ฟังหลายรุ่นใช้บอกเล่าความรู้สึกของตนเอง ผู้ประพันธ์บทเพลงนี้คือ อัศนี พลจันทร หรือ “นายผี” กวีและนักเขียนผู้มีชีวิตผูกพันกับการต่อสู้เพื่อความเป็นธรรม และต้องพลัดพรากจากแผ่นดินเกิดเป็นเวลายาวนาน

อัศนีเกิดเมื่อวันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2461 ชีวิตของเขาได้ผ่านบทบาทอันหลากหลาย ทั้งนักกฎหมาย อัยการ นักประพันธ์ และนักปฏิวัติ โดยใช้ความรู้และความสามารถต่อสู้กับความอยุติธรรม ทั้งในการปฏิบัติหน้าที่อัยการ การเขียนถึงความทุกข์ยากของประชาชน และการวิพากษ์ผู้มีอำนาจ ความผูกพันกับปรีดี พนมยงค์ ผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ช่วยให้เข้าใจความคิดและจุดยืนของเขาได้อีกด้านหนึ่ง โดยเฉพาะการยืนเคียงข้างอาจารย์ในยามที่ตกเป็นเป้าของการโจมตีทางการเมือง

ชีวิตวัยเยาว์และการศึกษาที่ธรรมศาสตร์

อัศนีเติบโตที่จังหวัดราชบุรีในครอบครัวขุนนางหัวเมืองที่มีฐานะมั่งคั่ง เป็นบุตรของพระมนูกิจวิมลอรรถ (เจียร พลจันทร) กับนางสอิ้ง พลจันทร โดยมีปู่และย่าเป็นผู้เลี้ยงดู แม้จะใช้ชีวิตวัยเยาว์อย่างสุขสบาย แต่การคลุกคลีกับชาวจีนที่เช่าที่ดินของครอบครัวเพื่อปั้นโอ่งขายก็ทำให้เขาได้รับฟังเรื่องราวการทำมาหากินและความทุกข์ยากของผู้คน ชีวประวัติของเขากล่าวถึงประสบการณ์เหล่านี้ว่าเป็นจุดเริ่มต้นของความสนใจต่อชีวิตที่แตกต่างจากโลกอันสุขสบายของตนเอง

เมื่อเข้ามาศึกษาต่อในกรุงเทพฯ อัศนีเรียนที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ก่อนเข้าศึกษาวิชากฎหมายที่มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง (มธก.) และได้รับปริญญาธรรมศาสตร์บัณฑิต (ธบ.) ใน พ.ศ. 2483 อัศนีเป็นหนึ่งในนักศึกษายุคแรกของมหาวิทยาลัยที่ก่อตั้งขึ้นภายหลังการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้คนเข้าถึงความรู้ด้านกฎหมาย การเมือง และการปกครองแบบใหม่

อัยการผู้รับฟังชีวิตชาวปัตตานี

ความรู้ที่ได้รับจากธรรมศาสตร์ถูกนำมาทดสอบกับชีวิตจริงเมื่ออัศนีเริ่มรับราชการในกรมอัยการในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2484 ชีวประวัติของเขาระบุว่า การทำคดีทุจริตจัดซื้อลวดหนามที่เกี่ยวข้องกับน้องชายของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ทำให้เขาประสบปัญหาในหน้าที่ราชการ ก่อนถูกย้ายไปประจำจังหวัดปัตตานีใน พ.ศ. 2485 การโยกย้ายครั้งนี้นำอัยการหนุ่มไปเผชิญความอยุติธรรมอีกรูปแบบหนึ่ง คือการใช้อำนาจรัฐกดทับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของประชาชน

ระหว่างรับราชการที่ปัตตานี อัศนีเรียนรู้ภาษามลายูและทำความเข้าใจชีวิตของชาวมลายูมุสลิมอย่างใกล้ชิด ความสนใจของเขาครอบคลุมทั้งภาษา ศาสนา และวรรณกรรม จดหมายที่เขาเขียนถึงพระยาอนุมานราชธนเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486 แสดงให้เห็นว่า ประสบการณ์ในพื้นที่ทำให้เขาตระหนักถึงอิทธิพลของภาษามลายูที่มีต่อภาษาไทยมากกว่าที่เคยเข้าใจ และเห็นความสำคัญของการศึกษาภาษามลายูโดยตรง แทนการอาศัยตำราภาษาตะวันตกเพียงอย่างเดียว[1]

ความใส่ใจต่อชีวิตผู้คนเช่นนี้สะท้อนอยู่ในการปฏิบัติหน้าที่อัยการของเขาด้วย มีบันทึกกล่าวถึงกรณีที่ตำรวจจับกุมและเปรียบเทียบปรับชาวบ้านจากการแต่งกายตามวัฒนธรรมของตน เช่น การสวมหมวกกาปีเยาะห์และการคลุมผ้าฮิญาบ โดยอ้างนโยบายรัฐนิยมของรัฐบาลจอมพล ป. อัศนีไม่ให้ความเห็นชอบต่อการเปรียบเทียบปรับดังกล่าว ด้วยเห็นว่าขัดต่อเสรีภาพและความยุติธรรม ส่งผลให้ต้องคืนค่าปรับแก่ผู้ต้องหา[2]

การตัดสินใจของอัศนีแสดงให้เห็นบทบาทของนักกฎหมายในการคุ้มครองสิทธิของประชาชนอย่างเป็นรูปธรรม สำหรับชาวบ้านซึ่งเสียเปรียบทั้งในด้านภาษาและความรู้ทางกฎหมาย การมีอัยการที่รับฟังและตรวจสอบการใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่จึงมีความหมายอย่างยิ่ง

ปัญหาการใช้อำนาจรัฐที่กระทบต่อภาษา ศาสนา และวัฒนธรรมของชาวมลายูมุสลิมเช่นนี้ ยังเป็นบริบทสำคัญในการทำความเข้าใจการเคลื่อนไหวเรียกร้องความเป็นธรรมของหะยีสุหลง ในช่วงที่อยู่ปัตตานี อัศนีมีความคุ้นเคยกับนายแพทย์เจริญ สืบแสง ผู้มีความใกล้ชิดกับหะยีสุหลง โดยขนิษฐ์ สืบแสง ภรรยาของนายแพทย์เจริญ เล่าว่าอัศนีมักแวะมาพูดคุยและรับประทานอาหารที่บ้าน[3]

ความเกี่ยวข้องของอัศนีกับการต่อสู้คดีของหะยีสุหลงยังปรากฏในจดหมายที่หะยีสุหลงเขียนถึงภรรยาเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2493 ซึ่งเล่าว่าทนายพันธุ์มีจดหมายแจ้งว่าอัศนีให้ยื่นฎีกาต่อไป หลักฐานนี้แสดงให้เห็นว่า อัศนียังคงมีส่วนสนับสนุนการต่อสู้คดีของหะยีสุหลง แม้จะย้ายออกจากปัตตานีแล้ว[4]

ก่อนหน้านั้น หลังรับราชการที่ปัตตานีประมาณสองปี อัศนีถูกย้ายไปสระบุรี แล้วจึงย้ายไปรับราชการที่พระนครศรีอยุธยา ก่อนกลับมาประจำกองคดีในกรุงเทพฯ ตลอดช่วงเวลานี้ เขายังคงทำงานเขียนควบคู่กับงานราชการ โดยเฉพาะบทความและบทกวีที่วิพากษ์สังคมและการเมือง

ปกป้องผู้ประศาสน์การด้วยปลายปากกา

การวิจารณ์อำนาจของอัศนีปรากฏในงานเขียนตั้งแต่ช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ท่ามกลางการส่งเสริมวรรณกรรมยกย่องผู้นำในสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม เขาเขียน “ทำไมนายผีจึงหายตัวได้” ใน นิกรวันอาทิตย์ เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2487 เสียดสีการเกิดขึ้นของนักกลอนจำนวนมากจนกวีต้องหลบไป งานของเขาในระยะนี้ยังมุ่งวิจารณ์นโยบายสร้างชาติและการเชิดชูผู้นำ แสดงให้เห็นการใช้บทกวีตั้งคำถามต่ออำนาจและต่อบทบาทของนักประพันธ์ในสังคม

ภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 เมื่อปรีดี พนมยงค์ต้องเผชิญการโจมตีและข้อกล่าวหาทางการเมือง อัศนีได้ใช้ปลายปากกาปกป้องผู้ประศาสน์การของตนอย่างต่อเนื่อง การยืนเคียงข้างอาจารย์ในยามยากเช่นนี้สะท้อนทั้งความผูกพันของศิษย์และความสำนึกในคุณูปการของปรีดี โดยอัศนีใช้ข้อเขียนชี้แจงข้อเท็จจริงและตอบโต้การกล่าวให้ร้ายต่อสาธารณชน

ในบทความ “ความถะเย้อถะยาน” ซึ่งตีพิมพ์ใน สยามสมัย ฉบับเดือนธันวาคม พ.ศ. 2490 อัศนีวิจารณ์ข่าวกล่าวหาปรีดีเรื่องการสถาปนามหาชนรัฐว่าเป็นเล่ห์เหลี่ยมทางการเมือง ส่วนบทความ “กรรมของใคร” ในนามปากกา “ศรีอินทรายุธ” ชี้ให้เห็นว่า การกลั่นแกล้งปรีดีทำให้ประชาชนต้องพลอยรับเคราะห์จากความขัดแย้งและการช่วงชิงอำนาจด้วย[5]

ต่อมา อัศนีใช้นามปากกา “สายฟ้า” เขียนบทความ “ผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง” ตีพิมพ์ใน การเมือง ฉบับเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2491 เพื่อคัดค้านความพยายามแต่งตั้งบุคคลอื่นขึ้นเป็นผู้ประศาสน์การแทนปรีดี งานเขียนเหล่านี้สะท้อนความยืนหยัดในการปกป้องคุณูปการของผู้ก่อตั้งมหาวิทยาลัย และการไม่ปล่อยให้ความพ่ายแพ้ทางการเมืองกลายเป็นเหตุลบเลือนสิ่งที่บุคคลหนึ่งได้ทำไว้แก่สังคม

ในช่วง พ.ศ. 2490–2491 อัศนียังเขียนบทกวีในคอลัมน์ “อักษราวลี” ของสยามสมัย วิจารณ์บุคคลทางการเมืองอย่างตรงไปตรงมา ทั้งจอมพล ป. พิบูลสงคราม ผิน ชุณหะวัณ กาจ เก่งสงคราม และ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช บทกวีตอนหนึ่งประกาศท่าทีว่า “ทำชั่วบ่ชอบใจ จักด่า” พร้อมกล่าวถึงการแต่งกลอนชื่นชมผู้ทำชอบ ถ้อยคำดังกล่าวสะท้อนการใช้ปลายปากกาตัดสินการกระทำของบุคคลโดยไม่ยอมให้ฐานะและอำนาจเป็นเหตุยกเว้นจากการวิพากษ์วิจารณ์

วรรณกรรมกับชีวิตประชาชน

ก่อนเป็นที่รู้จักจากบทกวี “อีศาน” อัศนีใช้นามปากกา “นายผี” ในงานที่เผยแพร่ผ่านนิตยสารเอกชนตั้งแต่ พ.ศ. 2484 นิตยสารฉบับนี้ก่อตั้งโดยจำกัด พลางกูร และสด กูรมะโรหิต มีจำนง สิงหเสนีเป็นบรรณาธิการ และอัศนีรับผิดชอบคอลัมน์กวี งานช่วงแรกของเขามีทั้งการเสียดสีสังคมและการโต้เถียงเรื่องวรรณศิลป์ จึงทำให้นาม “นายผี” เป็นที่รู้จักผ่านทั้งบทประพันธ์และการแสดงทัศนะต่อวงวรรณกรรม

งานวรรณกรรมของอัศนีครอบคลุมรูปแบบการประพันธ์หลายประเภท และนำเรื่องราวชีวิตของประชาชนมาอยู่ในความสนใจของผู้อ่าน เขาเขียนทั้งบทกวี บทความ สารคดี เรื่องสั้น นิทานการเมือง งานแปล และบทวิจารณ์วรรณกรรม โดยใช้นามปากกาหลากหลาย อาทิ “นายผี” “สายฟ้า” “อินทรายุธ” และ “กุลิศ” ความรู้ด้านภาษาและวรรณคดีทำให้เขาสามารถใช้รูปแบบการประพันธ์ที่สืบทอดมาถ่ายทอดปัญหาของสังคมร่วมสมัยได้อย่างมีพลัง

นามปากกา “นายผี” ยังสะท้อนความรู้ทางภาษาและคติวรรณคดีของอัศนี ในโคลงอธิบายนามปากกาที่เผยแพร่ในคอลัมน์ “วรรณมาลา” ของสยามนิกร เขาโยงชื่อนี้เข้ากับพระอิศวรในฐานะนายแห่งภูตผี พร้อมอธิบายศัพท์ประกอบ ความหมายดังกล่าวทำให้เห็นว่า แม้ชื่อจะฟังเรียบง่ายและชวนสะดุดใจ แต่เบื้องหลังกลับมีการเล่นกับความหมายและความรู้จากวรรณคดีที่เขาศึกษาอย่างจริงจัง

นิตยสารอักษรสาส์น ซึ่งสุภา ศิริมานนท์เป็นผู้ก่อตั้งและบรรณาธิการ เป็นเวทีสำคัญในการเผยแพร่ความคิดทางวรรณกรรมของอัศนี เขาใช้นามปากกา “อินทรายุธ” รับผิดชอบแผนกวรรณคดีและเขียนบทความชุด “ข้อคิดจากวรรณคดี” เพื่อพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างวรรณกรรมกับสังคม ต่อมาทวีป วรดิลกเข้ารับหน้าที่บรรณาธิการแผนกวรรณคดีต่อจากเขา การทำงานในนิตยสารฉบับเดียวกันจึงเป็นจุดเชื่อมสำคัญระหว่างนักเขียนที่ให้ความสำคัญกับชีวิตประชาชนและบทบาทของวรรณกรรมต่อสังคม[6]

งานแปล “ภควัทคีตา” จากภาษาสันสกฤต ในนาม “อินทรายุธ” เป็นอีกด้านหนึ่งของงานวรรณกรรมของอัศนี ซึ่งเผยให้เห็นความสนใจที่กว้างกว่าการวิจารณ์การเมืองร่วมสมัย เขาศึกษาทั้งวรรณคดี ศาสนา และปรัชญา แล้วถ่ายทอดให้ผู้อ่านภาษาไทยได้เข้าถึง งานแปลชิ้นนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของการนำความรู้ด้านภาษา วรรณคดี และปรัชญามาใช้ในงานประพันธ์ของเขา

ผลงานสำคัญชิ้นหนึ่งคือ “อีศาน” ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2495 บทกวีเริ่มต้นด้วยภาพความแห้งแล้งที่กระทบทั้งแผ่นดินและชีวิตผู้คนว่า

ในฟ้าบ่มีน้ำ
ในดินซ้ำมีแต่ทราย
น้ำตาที่ตกราย
ก็รีบซาบบ่รอซึม[7]

ภาพน้ำตาที่ซึมหายไปในดินอันแห้งผากเชื่อมความทุกข์ของผู้คนเข้ากับความแห้งแล้งของแผ่นดินอย่างสะเทือนใจ เมื่ออ่านต่อไป บทกวียังพาผู้อ่านเผชิญการดูหมิ่น การเอารัดเอาเปรียบ และความสัมพันธ์อันไม่เป็นธรรมระหว่างผู้มีอำนาจกับประชาชน ก่อนปลุกความเชื่อมั่นในการร่วมกันต่อสู้

พลังของ “อีศาน” จึงอยู่ทั้งในศิลปะการใช้ภาษาและการยืนยันศักดิ์ศรีของประชาชน ชาวบ้านในบทกวีมีความรู้สึก มีเสียง และมีพลังที่จะเปลี่ยนแปลงชีวิตของตนเอง งานลักษณะนี้ทำให้อัศนีได้รับการกล่าวขานในฐานะกวีของประชาชน ผลงานของเขายังเป็นส่วนหนึ่งของมรดกวรรณกรรมที่คนรุ่นหลังกลับมาอ่านเมื่อสังคมเปิดพื้นที่ให้ตั้งคำถามต่ออำนาจมากขึ้น

กบฏสันติภาพและเส้นทางที่เปลี่ยนไป

ปลาย พ.ศ. 2495 การจับกุมนักเขียน นักหนังสือพิมพ์ และผู้เคลื่อนไหวเรียกร้องสันติภาพในเหตุการณ์ที่เรียกว่า “กบฏสันติภาพ” ทำให้เสรีภาพในการแสดงออกทางความคิดถูกจำกัดอย่างรุนแรง อัศนีต้องหลบหนีการจับกุมและลาออกจากราชการเมื่อสิ้นปีนั้น เส้นทางอัยการของเขาสิ้นสุดลง แต่งานเขียนและการเคลื่อนไหวทางการเมืองยังดำเนินต่อไปท่ามกลางการถูกจับตาและปราบปราม

การปราบปรามครั้งนี้ยังเป็นจุดเชื่อมระหว่างชีวิตของอัศนีกับเรื่องราวของปาล พนมยงค์ สัมผัส พึ่งประดิษฐ์ มารุต บุนนาค สุวัฒน์ วรดิลก และทวีป วรดิลก แม้แต่ละคนจะเผชิญผลกระทบและเดินต่อไปบนเส้นทางที่แตกต่างกัน แต่เมื่อพิจารณาชีวิตเหล่านี้ร่วมกัน ก็จะเห็นว่าการปราบปรามทางการเมืองส่งผลลึกเข้าไปถึงการศึกษา การประกอบอาชีพ และเสรีภาพในการดำเนินชีวิต ตลอดจนทางเลือกในการทำงานและยืนหยัดต่ออุดมการณ์ของตน[8]

สายสัมพันธ์กับเพื่อนนักเขียนยังคงปรากฏผ่านงานเขียนของอัศนี ใน พ.ศ. 2501 เขาใช้นามปากกา “กุลิศ” เขียน “จดหมายในหมู่มิตร” ถึงเสนีย์ เสาวพงศ์ ซึ่งขณะนั้นรับราชการทูตอยู่ที่อาร์เจนตินา จดหมายที่ตีพิมพ์ในนิตยสารสายธารกล่าวถึงหนังสือที่เขาส่งให้เสนีย์อ่าน และชวนแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเรื่องศิลปะเพื่อชีวิตและศิลปะเพื่อประชาชน งานเขียนชิ้นนี้แสดงให้เห็นว่า อัศนียังคงติดตามความเคลื่อนไหวทางวรรณกรรมและร่วมถกเถียงถึงบทบาทของนักเขียนในการสร้างสังคมที่ดีขึ้น[9]

ภายใต้แรงกดดันทางการเมืองที่ดำเนินต่อมา อัศนีเดินทางออกจากประเทศไทยใน พ.ศ. 2503 และทำงานในขบวนการของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ในชื่อ “สหายไฟ” หรือ “ลุงไฟ” เขามีบทบาทบุกเบิกงานวิทยุของพรรคฯ โดยเดินทางและปฏิบัติงานในจีนและเวียดนาม มีวิมล พลจันทร ภรรยา ผู้เป็นที่รู้จักในชื่อ “สหายลม” หรือ “ป้าลม” ร่วมชีวิตและการต่อสู้ ความสามารถด้านการเขียนและการสื่อสารของเขาจึงถูกนำมาใช้ในงานการเมืองอีกบริบทหนึ่ง

การปราบปรามผู้ถูกกล่าวหาว่าเป็นคอมมิวนิสต์ดำเนินต่อไปอย่างรุนแรงในสมัยรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ใน พ.ศ. 2504 ครอง จันดาวงศ์ และทองพันธ์ สุทธิมาศถูกสั่งประหารชีวิตด้วยอำนาจตามมาตรา 17 แห่งธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 เหตุการณ์นี้สะท้อนสภาพการเมืองที่ผู้ถูกกล่าวหาต้องเผชิญอำนาจรัฐถึงขั้นพรากชีวิต และเป็นบริบทสำคัญของการเคลื่อนไหวทางการเมืองอย่างปิดลับในช่วงที่อัศนีทำงานกับพคท.

เมื่อมองย้อนเส้นทางการประพันธ์และการทำงานกับพคท.ของอัศนี สุภา ศิริมานนท์แสดงทั้งความชื่นชมและความเห็นต่างไว้ในนิตยสารถนนหนังสือ ฉบับเดือนกันยายน พ.ศ. 2526 โดยย้อนถึงงานในนาม “กุลิศ อินทุศักดิ์” สมัยนิกรวันอาทิตย์ว่าเป็น “อนาคิสต์” และอธิบายว่า “ขวางโลกไว้ก่อน”

สุภาชื่นชอบความขบถและลีลาการเขียนที่ไม่อยู่ในกรอบเช่นนั้น แต่เห็นว่าการเข้าป่าและทำงานภายในพรรคจำกัดศักยภาพของอัศนีในฐานะนักประพันธ์ โดยกล่าวว่า “เขาควรอยู่ในเมือง การไปอยู่ในป่าเป็นการลดสมรรถนะของเขา” และเห็นว่าการต้องปรับตัวเข้ากับพรรคทำให้ความคิดเฉพาะตัวไม่อาจแสดงออกได้เต็มที่ ถึงกระนั้น เขายังคงชื่นชอบงานของอัศนี และนำงานแปล “พระเจ้าอยู่ที่ไหน” มาจัดพิมพ์ในโอกาสอายุครบ 60 ปีของตน[10]

ความผูกพันในต่างแดน

แม้ต้องใช้ชีวิตห่างจากประเทศไทย อัศนียังคงแสดงความเคารพต่อปรีดี พนมยงค์ อย่างเสมอต้นเสมอปลาย บันทึกของสุดา พนมยงค์ ซึ่งดุษฎี พนมยงค์เรียบเรียงไว้ เล่าว่า อัศนีเคยไปเยี่ยมปรีดีที่บ้านพักบนเกาะชาเมี่ยน เมืองกวางโจว ประเทศจีน ใน พ.ศ. 2507

เมื่อพบหน้า เขายืนตรง เท้าชิด แล้วไหว้ด้วยความเคารพ ก่อนสนทนาแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันเป็นเวลาร่วมชั่วโมง

หลังอัศนีกลับไป สุดาถามบิดาว่าเหตุใดเขาจึงไหว้เช่นนั้น ปรีดีตอบว่า นักศึกษามหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองแสดงความเคารพครูบาอาจารย์แบบนี้ วันรุ่งขึ้น เจ้าหน้าที่จีนนำช่อดอกไม้จากอัศนีมาส่ง พร้อมการ์ดที่เขาเขียนด้วยลายมือตนเองว่า

“แด่นักอภิวัฒน์ ผู้สดชื่นยืนยง”[11]

ท่าทางการแสดงความเคารพและถ้อยคำบนการ์ดสะท้อนความผูกพันที่อัศนีมีต่อปรีดี แม้อัศนีจะเลือกเดินตามแนวทางพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย เขาก็ยังคงเคารพรักผู้ประศาสน์การและยกย่องคุณูปการของปรีดีในฐานะนักอภิวัฒน์ การพบกันในต่างแดนครั้งนั้นแสดงให้เห็นว่า ความแตกต่างทางความคิดไม่ได้ทำให้ความเคารพของศิษย์ที่มีต่ออาจารย์ลดลง

ประสบการณ์การจากบ้านยังปรากฏในเพลง “คิดถึงบ้าน” ซึ่งเป็นที่รู้จักแพร่หลายในชื่อ “เดือนเพ็ญ” บทเพลงของอัศนีได้รับการถ่ายทอดและเผยแพร่โดยศิลปินรุ่นหลัง รวมถึงวงคาราวาน[12] จนเข้าถึงผู้ฟังนอกวงการวรรณกรรมและการเคลื่อนไหวทางการเมืองอย่างกว้างขวาง

ความสะเทือนใจของบทเพลงเกิดจากการกล่าวถึงสิ่งใกล้ตัว ภาพแสงจันทร์ ท้องนา และบ้านเรือนเชื่อมผู้จากไปเข้ากับชีวิตที่ยังดำเนินอยู่ในบ้านเกิด ส่วนความปรารถนาให้ผู้คนได้นอนหลับอย่างอบอุ่นก็เผยให้เห็นความห่วงใยที่อยู่ในความคิดถึงนั้น ภาษาที่เรียบง่ายเปิดให้ผู้ฟังเชื่อมโยงบทเพลงเข้ากับความทรงจำของตนเอง ความรู้สึกของผู้จากบ้านจึงส่งถึงผู้คนที่มีประสบการณ์ชีวิตและความคิดทางการเมืองแตกต่างกันได้

หลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 บรรยากาศการแสวงหาความรู้และการถกเถียงทางการเมืองเปิดกว้างขึ้น ผลงานของนายผีได้รับการนำกลับมาตีพิมพ์และอ่านกันในหมู่นักศึกษาและผู้สนใจการเปลี่ยนแปลงสังคม ทั้ง “อีศาน” “ความเปลี่ยนแปลง” และ “เราชะนะแล้ว, แม่จ๋า” ตลอดจนงานแปลและข้อเขียนด้านวรรณคดี งานที่เขียนขึ้นก่อนหน้านั้นจึงกลับมามีความหมายต่อคนรุ่นใหม่ที่กำลังตั้งคำถามเรื่องความเหลื่อมล้ำ สิทธิของประชาชน และความรับผิดชอบของผู้ปกครอง พร้อมทำให้อัศนีเป็นที่รู้จักในฐานะครูทางความคิดและการประพันธ์ของผู้อ่านอีกยุคหนึ่ง[13]

“ผู้ประศาสน์การมีคนเดียว”

ความผูกพันต่อธรรมศาสตร์และปรีดียังคงปรากฏในงานเขียนของอัศนี เมื่อเขาใช้นามปากกา “สายฟ้า” เขียนบทความ “ผู้ประศาสน์การมีคนเดียว” ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2527 หลังการถึงแก่อสัญกรรมของปรีดีในปีก่อนหน้า ข้อเขียนนี้พิจารณาการก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองในฐานะส่วนหนึ่งของการสร้างสังคมภายหลังการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 โดยให้ความสำคัญกับการสร้างคนที่มีความรู้และวิธีคิดสอดคล้องกับระบอบประชาธิปไตย

อัศนีเขียนจากจุดยืนทางความคิดแบบมาร์กซิสต์ โดยวิเคราะห์ข้อจำกัดของระบอบที่เกิดขึ้นหลัง พ.ศ. 2475 พร้อมกับยอมรับคุณูปการของปรีดีในการเปิดโอกาสทางการศึกษาและทางความคิดให้แก่คนรุ่นใหม่ ดุษฎี พนมยงค์ยังเล่าว่า อัศนียอมรับว่าปรีดีเป็นนักสังคมนิยมตัวจริง ไม่ใช่คอมมิวนิสต์[14] ความเคารพต่ออาจารย์จึงดำรงอยู่ร่วมกับการพัฒนาความคิดทางการเมืองของศิษย์ เขามองเห็นความสำคัญของสิ่งที่ปรีดีริเริ่ม และคาดหวังให้คนรุ่นต่อไปพัฒนาสังคมให้ก้าวหน้ายิ่งขึ้น

ช่วงท้ายของบทความ อัศนียืนยันว่า “วิญญาณประชาธิปไตยที่ก้าวหน้าของผู้ประศาสน์การจะยังคงดำรงอยู่สืบไป” ก่อนปิดท้ายด้วยถ้อยคำ “ผู้ประศาสน์การมีคนเดียว!” การรำลึกถึงปรีดีในข้อเขียนนี้จึงเชื่อมโยงกับการสืบต่อคุณค่าของมหาวิทยาลัยและความรับผิดชอบต่อสังคม อันเป็นภารกิจที่ผู้มีชีวิตอยู่ต้องร่วมกันสานต่อ[15]

การกลับบ้านและมรดกที่ยังอยู่

อัศนี พลจันทร ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2530 ที่แขวงอุดมไซ ประเทศลาว อายุ 69 ปี กระทั่ง พ.ศ. 2540 อัฐิของเขาจึงได้กลับสู่ประเทศไทย และมีการจัดงาน “นายผีคืนถิ่นแผ่นดินแม่” เพื่อรำลึกถึงชีวิตและผลงานของเขา การกลับบ้านที่ปรากฏเป็นความปรารถนาในบทเพลงจึงเกิดขึ้นภายหลังเจ้าของบทประพันธ์จากไปแล้ว

ผลงานของอัศนียังคงอยู่ให้คนรุ่นหลังได้อ่านด้วยความอุตสาหะของวิมล พลจันทร ผู้รวบรวมและชำระต้นฉบับ พร้อมเขียนคำอธิบายบริบทของงานหลายชิ้น ครอบครัวและสำนักพิมพ์ได้สานต่องานนี้ด้วยการจัดพิมพ์เผยแพร่ ทำให้ผู้อ่านได้รู้จักอัศนีผ่านถ้อยคำของเขาเอง ทั้งความแหลมคมในการวิจารณ์ ความรู้ทางภาษา และความใส่ใจต่อชีวิตผู้คน

การรำลึกชาตกาลอัศนี พลจันทร จึงชวนให้พิจารณาชีวิตของผู้ใช้ความรู้ด้วยความรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์ บทบาทของอัยการหนุ่มที่ปัตตานี นักเขียนผู้ปกป้องอาจารย์ในยามยาก และกวีผู้ถ่ายทอดความทุกข์ของประชาชน ล้วนสะท้อนความต่อเนื่องระหว่างความคิดกับการกระทำของเขา

ทุกครั้งที่ “เดือนเพ็ญ” ถูกขับร้อง ผู้ฟังอาจได้ยินความคิดถึงบ้านของตนเองอยู่ในนั้นด้วย การรู้จักชีวิตของผู้ประพันธ์ช่วยให้รับรู้ความหมายของบทเพลงได้ลึกขึ้น ทั้งความคิดถึงและความผูกพันต่อผู้คนและแผ่นดินเกิดของชายผู้ต้องจากบ้านไปไกล ความห่วงใยที่เขาฝากไว้ในบทเพลงยังคงส่งถึงผู้ฟัง ผ่านเสียงขับขานของคนรุ่นแล้วรุ่นเล่า

อ่านบทความที่เกี่ยวข้อง:

• ผู้ประศาสน์การมีคนเดียว
• ชวนอ่านกวีนิพนธ์ต่อต้านสงครามของนายผี-อัศนี พลจันทร
• อัศนี พลจันทร ความงามแห่งชีวิต คือความคิดเอียงข้างประชาชน