ข่าวสารและบทความ

รัฐประหาร 8 พฤศจิกายน 2490 ตัดขาดพัฒนาการประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ 2489 ในวาระครบรอบ 79 ปี พลเอกบัญชร ชวาลศิลป์ ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ทหารและการเมืองไทย เสนอว่าการยึดอำนาจครั้งนี้ไม่ใช่ฝีมือทหารล้วน ๆ แต่เป็นความร่วมมือระหว่างนายทหารนอกราชการกับฝ่ายอนุรักษนิยม โดยอาศัยความไม่พอใจของทหารหลังสงคราม ปัญหาทุจริต และการใช้กรณีสวรรคตทางการเมืองเป็นเงื่อนไข ก่อนที่สงครามเย็นจะทำให้สหรัฐฯ หันมาหนุนรัฐบาลทหาร ผลระยะยาวคือความคิดในกองทัพว่าอำนาจรัฐนำไปสู่ผลประโยชน์ การปิดพื้นที่ตรวจสอบ และการสิ้นบทบาทของคณะราษฎร บทสนทนายังพาไปถึงความพยายามของจอมพล ป. ที่จะเชิญปรีดีกลับประเทศก่อนรัฐประหาร 2500 และบทเรียนว่าความไม่พอใจต่อนักการเมืองควรแก้ด้วยการเลือกตั้ง

บทความตอนแรกของชุด “สวัสดิการธิปไตย” เสนอว่าสวัสดิการกับประชาธิปไตยเป็นเรื่องเดียวกัน โดยย้อนไปที่คำสัญญาของคณะราษฎรเมื่อ พ.ศ. 2475 ว่ารัฐจะไม่ปล่อยให้ราษฎรอดอยาก ควบคู่กับหลักที่ว่าอำนาจสูงสุดเป็นของราษฎร และเค้าโครงการเศรษฐกิจของปรีดี พนมยงค์ ที่เสนอให้รัฐประกันราษฎรตั้งแต่เกิดจนสิ้นชีพแต่ถูกปฏิเสธ กว่าระบบประกันสังคมสำหรับลูกจ้างภาคเอกชนจะใช้งานได้จริงก็ต้องรอถึง พ.ร.บ.ประกันสังคม พ.ศ. 2533 และแม้มีกฎหมายแล้ว ผู้จ่ายเงินสมทบก็ยังไม่มีหลักประกันว่าจะมีเสียงในการบริหาร ดังที่สูตรบำนาญซึ่งคิดจากค่าจ้างเฉลี่ย 60 เดือนสุดท้ายทำให้ประวัติการจ่ายของผู้ประกันตนบางกลุ่มถูกเฉลี่ยทิ้ง บทความจึงอ่านการเลือกตั้งคณะกรรมการประกันสังคมเมื่อ 11 ตุลาคม 2569 ว่าเป็นการทวงส่วนที่ยังค้างของคำสัญญาเดิมในมิติของอำนาจตัดสินใจ

ในวาระ 117 ปีชาตกาลของถวิล อุดล นักการเมืองจากร้อยเอ็ดและสมาชิกขบวนการเสรีไทย บทความนี้ตั้งข้อสังเกตว่า ในบรรดาสี่อดีตรัฐมนตรีที่ถูกสังหารขณะอยู่ในความควบคุมของตำรวจเมื่อวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ. 2492 ผู้เขียนพบหนังสืองานศพของทองอินทร์ ภูริพัฒน์ จำลอง ดาวเรือง และทองเปลว ชลภูมิ์ ซึ่งจัดพิมพ์หลังเหตุการณ์ราว 13–14 ปีในรูปแบบที่แตกต่างกัน แต่ยังไม่พบเล่มของถวิล ข้อสงสัยนี้นำไปสู่การทบทวนคุณค่าของหนังสืองานศพในฐานะหลักฐานที่เก็บทั้งความทรงจำของครอบครัวและบันทึกความรุนแรงทางการเมือง บทความยังรวบรวมเรื่องราวของถวิลจากหนังสืออนุสรณ์ของผู้ร่วมงานเสรีไทยและงานศึกษาทางประวัติศาสตร์ โดยผู้เขียนย้ำว่าการที่ยังค้นไม่พบไม่อาจยืนยันว่าหนังสือดังกล่าวไม่เคยมีอยู่

หลักการในประกาศคณะราษฎร พ.ศ. 2475 ที่ว่า “ประเทศเรานี้เป็นของราษฎร” ใช้กับกองทุนประกันสังคมได้ด้วย เพราะกองทุนนี้มาจากเงินสมทบภาคบังคับที่ลูกจ้างเลือกไม่จ่ายไม่ได้ ผู้ประกันตนจึงต้องมีสิทธิเลือกและตรวจสอบคนที่ดูแลเงินก้อนนี้ ในตอนสุดท้ายของบทความชุดนี้ ษัษฐรัมย์ ธรรมบุษดี (ผู้เขียนบทความ) ใช้การเลือกตั้งบอร์ดประกันสังคม พ.ศ. 2569 เป็นตัวอย่างรูปธรรม บทความชี้ให้เห็นความไม่สมดุลของอำนาจในบอร์ด กติกาที่ทำให้การใช้สิทธิยุ่งยากจนผู้ประกันตน ม.40 ได้รับผลกระทบมากที่สุด ความพยายามลดน้ำหนักเสียงของผู้ประกันตน และผลที่จับต้องได้ของความโปร่งใส ก่อนสรุปว่าสิทธิประโยชน์ที่ครบถ้วน ฐานถ้วนหน้าที่ทุกชนชั้นร่วมจ่าย และการเป็นเจ้าของร่วมกันที่ตรวจสอบได้ คืองานที่การอภิวัฒน์สยาม 2475 เริ่มไว้แต่ยังทำไม่เสร็จ

“อินทรีทอง” (2513) เป็นภาพยนตร์เรื่องสุดท้ายของมิตร ชัยบัญชา ที่เขากำกับและแสดงนำเอง ก่อนเสียชีวิตระหว่างถ่ายทำ ตัวร้ายใหญ่ของเรื่องคือ “บาคิน” หรือ “ปรีดา พนายันต์” หัวหน้าคณะไผ่แดงฝ่ายคอมมิวนิสต์ผู้ลี้ภัยไปจีน ซึ่งจงใจสื่อถึงปรีดี พนมยงค์ บทความนี้สืบที่มาของภาพแทนดังกล่าว ตั้งแต่การใส่ร้ายป้ายสีปรีดีหลังรัฐประหาร 2490 การโฆษณาชวนเชื่อต่อต้านคอมมิวนิสต์ของสหรัฐฯ และรัฐไทยในยุคสงครามเย็น ไปจนถึงการแปลง “อินทรีแดง” ซึ่งได้แรงบันดาลใจจากโจรกบฏในหนังฮอลลีวูด ให้กลายเป็นฮีโร่ผู้พิทักษ์รัฐ บทความชี้ว่าหนังบู๊รักชาติเช่นนี้ผลิตซ้ำอคติ ทำให้ความรุนแรงต่อผู้เห็นต่างดูชอบธรรม และเป็นกลไกหนึ่งที่เตรียมความรู้สึกของสังคมก่อนเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519

บทความนี้ทบทวนเหตุการณ์ประหาร 20 ตุลาคม พ.ศ. 2520 ซึ่งนำโดยพลเรือเอก สงัด ชลออยู่ และพลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ โดยมองว่ารัฐประหารครั้งนั้นเป็นจุดเริ่มต้นของการคลี่คลายความขัดแย้งทั้งในและนอกประเทศ บทความจึงย้อนดูภูมิหลังของผู้นำทั้งสองก่อนถึงวันยึดอำนาจ สงัดเป็นนายทหารเรือที่ผ่านภาวะคับขันมาตลอด ตั้งแต่การถูกคุมขังในสิงคโปร์ช่วงสงครามมหาเอเชียบูรพา กบฏแมนฮัตตัน จนถึงวีรกรรมดอนแตง จึงเป็นผู้นำที่ตัดสินใจเฉียบขาดด้วยวิธีทางทหาร ส่วนเกรียงศักดิ์ผ่านทั้งสนามรบในอินโดจีน รัฐฉาน และสงครามเกาหลี ก่อนเติบโตในงานเสนาธิการ การประสานกับชาติพันธมิตร และงานมวลชนผ่าน กรป.กลาง ประสบการณ์ที่รอบด้านนี้กลายเป็นฐานคิดของนโยบายเมื่อเขาเป็นนายกรัฐมนตรี ทั้งการนิรโทษกรรมผู้ต้องหาคดี 6 ตุลา และการกระชับความสัมพันธ์กับประเทศค่ายคอมมิวนิสต์

เมื่อการเป็นบุตรของปรีดี พนมยงค์ ทำให้ปาลถูกเพ่งเล็งทั้งในการทำงานและการรับราชการทหาร หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร ทรงรับเขาไว้ในสังกัดทหารม้า และเมื่อผู้มีอำนาจตั้งคำถาม ท่านทรงยืนยันตามที่พูนศุขบันทึกไว้ว่า ปาลมาเป็นทหารตามกฎหมาย และทรงรับไว้เพราะชอบพอคุ้นเคยกับมารดามาช้านาน ความไว้วางใจนี้มีเรื่องราวอยู่ก่อนแล้ว ทั้งมิตรภาพระหว่างหม่อมหลวงต่อ ชุมสาย กับพูนศุขตั้งแต่สมัยเรียน และลายพระหัตถ์จากลอนดอนถึงปรีดี ผู้ที่ทรงเรียกว่า “ท่านรัฐบุรุษอาวุโส” พร้อมเสนอความช่วยเหลือด้วยถ้อยคำว่า “ขอเรียนว่ายินดีให้ใช้เสมอ” ไมตรีระหว่างสองครอบครัวยังคงอยู่ แม้ปรีดีต้องลี้ภัยและครอบครัวเผชิญแรงกดดันทางการเมือง บทความ “หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร: ความผูกพันและน้ำใจต่อครอบครัวปรีดี–พูนศุข” ชวนรู้จักชีวิตของนายทหารและนักการทูตผู้ร่วมภารกิจเจรจาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ตลอดจนความนับถือระหว่างสองครอบครัว ผ่านจดหมายและบันทึกที่ช่วยให้เห็นว่า ท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมือง ผู้คนยังเลือกให้ความเป็นธรรมและช่วยเหลือกันได้

คำว่า "ราษฎรทุกคน" ในประกาศคณะราษฎร และแนวคิดให้รัฐประกันความเป็นอยู่ของราษฎรตั้งแต่เกิดจนตายในเค้าโครงการเศรษฐกิจของปรีดี พนมยงค์ สะท้อนหลักสวัสดิการถ้วนหน้า แต่ระบบไทยวันนี้กลับแบ่งคนตามอาชีพและฐานะ สวัสดิการข้าราชการ บัตรทอง และประกันสังคมจึงได้งบต่อหัวต่างกันหลายเท่า ษัษฐรัมย์ ธรรมบุษดี เสนอว่าสวัสดิการจะยั่งยืนได้เมื่อทุกชนชั้นมีส่วนได้และส่วนจ่าย ชนชั้นกลางต้องรู้สึกว่าระบบเป็นของตน และชนชั้นสูงต้องร่วมจ่ายผ่านเพดานเงินสมทบที่สูงขึ้นและภาษีจากความมั่งคั่ง ภายใต้โครงสร้าง 3 ชั้น ได้แก่ ฐานถ้วนหน้าจากภาษี เงินสมทบตามรายได้ และสวัสดิการเสริมแบบสมัครใจ

เอกราชของประเทศสัมพันธ์กับอาหาร ยา และความรู้ของราษฎรอย่างไร? ชีวิตและผลงานของ ดร.ตั้ว ลพานุกรม นักวิทยาศาสตร์และผู้ร่วมก่อตั้งคณะราษฎร ช่วยให้เห็นความเชื่อมโยงนี้ ผ่านความมุ่งหมายที่จะนำวิทยาศาสตร์มาพัฒนาเศรษฐกิจและยกระดับความเป็นอยู่ของประชาชน จากห้องทดลองและสถานศึกษา สู่โรงงานผลิตยาและงานส่งเสริมโภชนาการ ตั้วผลักดันให้ประเทศมีกำลังคนและความรู้สำหรับพึ่งตนเอง งานเหล่านี้สอดคล้องกับอุดมการณ์ที่เขามีร่วมกับ ปรีดี พนมยงค์ ทั้งเอกราช ความสุขสมบูรณ์ทางเศรษฐกิจ และโอกาสทางการศึกษาของราษฎร ในวาระ 128 ปีชาตกาล วันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนสำรวจชีวิต ความคิด และคุณูปการของตั้ว ผ่านบทความ “ตั้ว ลพานุกรม: วิทยาศาสตร์เพื่อเอกราชและความไพบูลย์ของราษฎร”

“ศิษย์ที่รักคนหนึ่งของข้าพเจ้า” คือถ้อยคำที่ปรีดี พนมยงค์ ใช้ระลึกถึง ร.ท. อู๊ต นิตยสุทธิ ผู้เดินทางมาแจ้งข่าวสำคัญในเหตุการณ์กบฏบวรเดช พ.ศ. 2476 ความไว้วางใจที่ก่อตัวขึ้นในวันนั้นสืบเนื่องเป็นความผูกพันที่ธรรมศาสตร์ และการร่วมงานในรัฐสภาและขบวนการเสรีไทย ในฐานะผู้แทนราษฎรจังหวัดนครราชสีมา อู๊ตนำเรื่องโรคภัย ถนน การศึกษาผู้ใหญ่ และความแห้งแล้งเข้าสู่สภาอย่างต่อเนื่อง ประวัติการทำงานของเขาช่วยให้เห็นความหมายของการรับใช้ราษฎรผ่านปัญหาที่ประชาชนเผชิญในชีวิตประจำวัน ขณะที่คำรำลึกของปรีดีเผยความอาลัยต่อศิษย์และผู้ร่วมงานที่จากไปก่อนจะได้พบกันอีก ในวาระ 124 ปี ชาตกาล 19 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนอ่านเรื่องราวชีวิต งาน และความผูกพันของทั้งสอง