พระยาไชยวิชิตสิทธิสาตรา

เมื่อการเป็นบุตรของปรีดี พนมยงค์ ทำให้ปาลถูกเพ่งเล็งทั้งในการทำงานและการรับราชการทหาร หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร ทรงรับเขาไว้ในสังกัดทหารม้า และเมื่อผู้มีอำนาจตั้งคำถาม ท่านทรงยืนยันตามที่พูนศุขบันทึกไว้ว่า ปาลมาเป็นทหารตามกฎหมาย และทรงรับไว้เพราะชอบพอคุ้นเคยกับมารดามาช้านาน ความไว้วางใจนี้มีเรื่องราวอยู่ก่อนแล้ว ทั้งมิตรภาพระหว่างหม่อมหลวงต่อ ชุมสาย กับพูนศุขตั้งแต่สมัยเรียน และลายพระหัตถ์จากลอนดอนถึงปรีดี ผู้ที่ทรงเรียกว่า “ท่านรัฐบุรุษอาวุโส” พร้อมเสนอความช่วยเหลือด้วยถ้อยคำว่า “ขอเรียนว่ายินดีให้ใช้เสมอ” ไมตรีระหว่างสองครอบครัวยังคงอยู่ แม้ปรีดีต้องลี้ภัยและครอบครัวเผชิญแรงกดดันทางการเมือง บทความ “หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร: ความผูกพันและน้ำใจต่อครอบครัวปรีดี–พูนศุข” ชวนรู้จักชีวิตของนายทหารและนักการทูตผู้ร่วมภารกิจเจรจาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ตลอดจนความนับถือระหว่างสองครอบครัว ผ่านจดหมายและบันทึกที่ช่วยให้เห็นว่า ท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมือง ผู้คนยังเลือกให้ความเป็นธรรมและช่วยเหลือกันได้

จุดเปลี่ยนสำคัญของกรมราชทัณฑ์ เกิดขึ้นหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองปี 2475 รัฐบาลคณะราษฎรได้ให้ความสำคัญกับการดูแลนักโทษมากขึ้น โดยนายปรีดี พนมยงค์ ได้นำเอาความรู้เกี่ยวกับอาชญาวิทยาและทัณฑวิทยาสมัยใหม่มาประยุกต์ใช้กับงานราชทัณฑ์

ประมวลฐานความคิดของนายปรีดี พนมยงค์ ที่มีต่อการเลือกตั้งผู้แทนราษฎร นับตั้งแต่วัยเยาว์ ไปจนถึงการอภิวัฒน์สยาม 2475 ก่อร่างสร้างประชาธิปไตยและรัฐธรรมนูญ อีกทั้งรัฐธรรมนูญฉบับ 2489 ซึ่งกำหนดหลักการผู้เกี่ยวข้องทางการเมืองไว้อย่างเป็นธรรม รวมไปถึงวิธีส่งเสริมให้ราษฎรสนใจประชาธิปไตย ซึ่งปรากฏในจดหมายถึง ฯพณฯ สัญญา ธรรมศักดิ์ นายกรัฐมนตรี

ย้อนกาลเวลาสู่ช่วงทศวรรษ 2440 กลางท้องทุ่งริมเขตแดนของอำเภออุทัย (ยุคนั้นเรียก “อำเภออุไทย”) แห่งอยุธยา มณฑลกรุงเก่า ได้ปรากฏบุรุษสามรายผู้ประพฤติตนเป็น “นักต่อสู้ไล่ช้าง” อันมีนามว่า คุณแดง นายฮ้อ และนายเสียง เรื่องราวของพวกเขาจะเป็นอย่างไร? และเกี่ยวข้องประการใดกับ นายปรีดี พนมยงค์? โปรดติดตาม ณ บัดนี้

บางส่วนจากบทรำลึกของ 'ภาณุมาศ ภูมิถาวร' เจ้าของหนังสือ 'ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ คู่ชีวิตผู้อภิวัฒน์ประชาธิปไตย'

เป็นที่ทราบกันดีว่า นายปรีดี พนมยงค์ เป็นชาวจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เกิดที่นี่ เติบโตที่นี่ และผูกพันกับจังหวัดบ้านเกิดนี้