รัฐประหาร 8 พฤศจิกายน 2490

14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 นักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนร่วมเรียกร้องรัฐธรรมนูญจนผู้นำเผด็จการต้องพ้นจากอำนาจ ชัยชนะครั้งนั้นมีทั้งความหวังของสังคมและความสูญเสียจากการปราบปราม ปรีดี พนมยงค์ เรียกความสำเร็จนี้ว่า “ชัยชนะก้าวแรก” พร้อมเตือนว่าพลังและทัศนะที่ค้ำจุนเผด็จการอาจยังคงดำรงอยู่ แม้ผู้ครองอำนาจเดิมจะพ่ายแพ้ไปแล้ว บทความตอนแรกย้อนพิจารณารากเหง้าของเหตุการณ์ การก่อตัวของขบวนการประชาชน และความหมายของ “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” ในความคิดปรีดี ซึ่งเชื่อมสิทธิทางการเมืองเข้ากับความเป็นอยู่ของราษฎรและทัศนะของสังคม ตลอดจนข้อเสนอที่มุ่งให้ประชาชนเข้าถึงและควบคุมอำนาจได้จริง จากเสรีภาพที่ขยายตัวหลัง 14 ตุลาคม สู่การสังหารและรัฐประหาร 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 บทเรียนช่วงนี้เผยให้เห็นความยากลำบากในการรักษาชัยชนะ และภารกิจที่ยังต้องสานต่อ เพื่อให้ความเสียสละของวีรชนเกิดผลเป็นสิทธิ ศักดิ์ศรี และความผาสุกที่มั่นคงในชีวิตราษฎร

กำพล จำปาพันธ์ ชวนทุกท่านสำรวจมุมมองของ อัศนี พลจันทร หรือที่รู้จักกันในนามปากกา "นายผี" ปัญญาชนผู้ถือปากกาเป็นอาวุธต่อสู้กับอำนาจเผด็จการ ที่มีต่อปรีดี พนมยงค์ ผู้ประศาสน์การ ม.ธ.ก., กรณีสวรรคต และชะตากรรมของ ม.ธ.ก. ภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490

มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองเป็นยุคของการเปลี่ยนผ่านโดยหลังการรัฐประหาร 2490 มีการกำจัดเครือข่ายของคณะราษฎรสายพลเรือนและฝ่ายนายปรีดี พนมยงค์ ซึ่งการทำลายธรรมศาสตร์เป็นส่วนสำคัญในการลบเครือข่ายฯ ของนายปรีดี

สัมผัส พึ่งประดิษฐ์ เล่าประวัติศาสตร์การเคลื่อนไหวทางการเมืองไทยนับตั้งแต่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 จนถึงเหตุการณ์ที่นักศึกษาเคลื่อนไหวเกี่ยวกับขบวนการสันติภาพหรือต่อมาคือกบฏสันติภาพในปี 2495 มาจนถึงเหตุการ 6 ตุลา 2519 และชี้ว่าตนได้รับการสืบต่อแนวคิดประชาธิปไตยมาจากนายปรีดี พนมยงค์

17 กุมภาพันธ์ ในปี พ.ศ. 2498 (ค.ศ. 1955) นายเฉลียว ปทุมรส นายชิต สิงหเสนี และ นายบุศย์ ปัทมศริน 3 จำเลยผู้บริสุทธิ์ถูกประหารชีวิตในกรณีสวรรคต

ครั้งหนึ่งมีคนถามท่านผู้หญิงพูนศุขในรายการโทรทัศน์ว่า ความภาคภูมิใจที่สุดในชีวิตของเธอคืออะไร เธอตอบทันทีว่า “คือความภาคภูมิใจที่ได้อยู่ใกล้คนที่ซื่อสัตย์สุจริต มีความรู้วิชาที่จะรับใช้บ้านเมือง … ไม่ได้ผิดหวังในชีวิตส่วนตัว”