14 ตุลาฯ: จากชัยชนะก้าวแรกสู่ประชาธิปไตยสมบูรณ์ (ตอนที่ 1)

เมื่อประชาชนออกมาเรียกร้องรัฐธรรมนูญในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2516 สิ่งที่พวกเขาต้องเผชิญคืออำนาจรัฐที่ถือว่าการเรียกร้องสิทธิทางการเมืองเป็นภัยต่อความมั่นคง การจับกุมผู้เรียกร้องรัฐธรรมนูญนำไปสู่การชุมนุมครั้งใหญ่ ก่อนการใช้กำลังปราบปรามจะพรากชีวิตผู้คนและทิ้งความสูญเสียไว้กับอีกหลายครอบครัว ชัยชนะที่ทำให้ผู้นำเผด็จการพ้นจากอำนาจจึงมีทั้งความหวังของสังคมและราคาที่ประชาชนต้องจ่าย[1]

ปรีดี พนมยงค์ ซึ่งขณะนั้นพำนักอยู่ในประเทศฝรั่งเศส เรียกความสำเร็จครั้งนี้ว่า “ชัยชนะก้าวแรก” พร้อมย้ำถึงหน้าที่ในการพิทักษ์เจตนารมณ์ประชาธิปไตยของวีรชน[2] ความหมายของ 14 ตุลาคม ในสายตาของปรีดีจึงทอดไกลจากการสิ้นสุดรัฐบาลหนึ่ง ไปสู่การจัดระเบียบการเมืองและเศรษฐกิจ ตลอดจนการพัฒนาทัศนะของสังคมที่เอื้อให้ราษฎรดำรงชีวิตอย่างมีสิทธิ มีศักดิ์ศรี และมีความผาสุก[3]

สำหรับสถาบันปรีดี พนมยงค์ การรำลึกเหตุการณ์ครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของภารกิจพิทักษ์ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์และสืบทอดอุดมการณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ สันติภาพ สิทธิมนุษยชน และความไพบูลย์ของราษฎร การศึกษาบทเรียน 14 ตุลาคม จึงมุ่งเชื่อมความเสียสละในอดีตกับการปฏิรูปโครงสร้างการเมืองและเศรษฐกิจ เพื่อให้ประชาชนกำกับการใช้อำนาจรัฐได้จริง มีสิทธิเสรีภาพที่มั่นคง และมีหลักประกันในการดำรงชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี

จากอำนาจของราษฎรสู่การผูกขาดอำนาจรัฐ

การอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 เปลี่ยนหลักการพื้นฐานของระบอบปกครองจากสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาสู่ อำนาจสูงสุดของราษฎร ทว่าหลักการนี้จะเกิดผลในชีวิตของผู้คนได้ ก็ต่อเมื่อสถาบันทางการเมืองเปิดให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมและใช้สิทธิได้จริง ท่ามกลางความขัดแย้งทั้งภายในคณะราษฎรและกับกลุ่มอำนาจที่ต่อต้านความเปลี่ยนแปลง ประชาธิปไตยไทยระยะแรกจึงมีทั้งความก้าวหน้าและข้อจำกัด ขณะที่ผู้ครองอำนาจบางส่วนก็หันเหไปจากอุดมการณ์ของการอภิวัฒน์ ดังที่ปรีดีได้ทบทวนความแตกแยกและความผิดพลาดเหล่านี้ไว้ในเวลาต่อมา[4]

รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 เป็นก้าวสำคัญของการพัฒนาระบบผู้แทน โดยยกเลิกสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประเภทที่ 2 ซึ่งมาจากการแต่งตั้ง และกำหนดระบบรัฐสภาสองสภา ประกอบด้วยสภาผู้แทนและพฤฒสภา ซึ่งวางหลักที่มาไว้กับการเลือกตั้ง แต่พัฒนาการดังกล่าวกลับถูกตัดตอนด้วยรัฐประหาร 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ซึ่งยกเลิกรัฐธรรมนูญฉบับนี้ พร้อมเปิดทางให้อำนาจทหารกลับมาครอบงำประเทศอีกครั้ง[5]

ด้วยเหตุนี้ หากจะทำความเข้าใจปัญหาประชาธิปไตยไทยหลัง พ.ศ. 2475 จึงต้องแยกแยะผู้ใช้อำนาจและกติกาในแต่ละช่วงเวลา คณะราษฎรมีบทบาทนำอยู่ประมาณ 15 ปี ก่อนรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ส่วนระบอบที่เกิดขึ้นภายหลังต้องพิจารณาจากการกระทำของคณะรัฐประหาร รัฐบาล และกลุ่มอำนาจในยุคนั้น ๆ ควบคู่กับมรดกที่รับช่วงมา[6]

อำนาจทหารยิ่งรวมศูนย์แน่นหนาขึ้นหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2500 และ พ.ศ. 2501 ภายใต้จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ก่อนสืบทอดต่อมายังจอมพลถนอม กิตติขจร แม้ต่อมาจะประกาศใช้รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2511 และจัดเลือกตั้งใน พ.ศ. 2512 แต่จอมพลถนอมกลับทำรัฐประหารรัฐบาลของตนเอง เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2514 ยกเลิกรัฐธรรมนูญและรัฐสภา ช่องทางที่ประชาชนจะร่วมกำหนดทิศทางประเทศผ่านผู้แทนจึงถูกปิดลงอีกครั้ง[7]

ตลอดช่วงเวลานั้น ประชาชนต้องเผชิญกับผู้ปกครองที่สืบทอดอำนาจ จำกัดเสรีภาพ และใช้อภิสิทธิ์ จนความไม่พอใจค่อย ๆ สะสมอยู่ในสังคม ขณะเดียวกัน เมื่อการศึกษาขยายตัวและผู้คนมีพื้นที่แลกเปลี่ยนความคิดมากขึ้น คนรุ่นใหม่ก็เริ่มตั้งคำถามต่ออำนาจและคำอธิบายที่รัฐผูกขาดมาเป็นเวลานาน มหาวิทยาลัยและสิ่งพิมพ์จึงเป็นทั้งแหล่งบ่มเพาะความคิดและพื้นที่เชื่อมโยงผู้คน ซึ่งต่อมาจะร่วมกันเรียกร้องรัฐธรรมนูญและเสรีภาพทางการเมือง

เมื่อการเรียกร้องรัฐธรรมนูญกลายเป็นการเคลื่อนไหวของมหาชน

ความตื่นตัวก่อน 14 ตุลาคม ปรากฏผ่านวารสาร หนังสือนักศึกษา และวงอภิปรายปัญหาสังคมที่เปิดให้คนรุ่นใหม่แลกเปลี่ยนความคิดกัน เรื่องราวของปรีดี พนมยงค์ ก็กลับมาได้รับความสนใจท่ามกลางบรรยากาศเช่นนี้ กรณีหนังสือ ตื่นเถิดลูกโดม ซึ่งนำภาพปรีดีขึ้นปกและถูกขัดขวางการเผยแพร่ แสดงให้เห็นว่าแม้แต่เรื่องราวของผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ก็ยังเป็นสิ่งที่นักศึกษาต้องต่อรองกับอำนาจเพื่อจะได้ศึกษาและเผยแพร่ การทวงคืนเสรีภาพทางความคิดจึงสัมพันธ์กับการทวงคืนความทรงจำที่ถูกกีดกันออกจากพื้นที่สาธารณะ[8]

ขณะเดียวกัน กรณีล่าสัตว์ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร พ.ศ. 2516 ได้จุดกระแสวิพากษ์วิจารณ์การใช้อภิสิทธิ์ของผู้มีอำนาจ นักศึกษาร่วมกันจัดทำหนังสือ บันทึกลับจากทุ่งใหญ่ เพื่อเปิดเผยการใช้อำนาจและทรัพยากรของรัฐเพื่อประโยชน์ส่วนตนของกลุ่มที่เรียกกันว่า “พรานบรรดาศักดิ์” ต่อมา เมื่อมหาวิทยาลัยรามคำแหงสั่งลบชื่อนักศึกษาที่จัดทำสิ่งพิมพ์วิพากษ์วิจารณ์ผู้นำรัฐบาล เครือข่ายนักศึกษาจึงร่วมกันคัดค้านและได้รับแรงสนับสนุนจากประชาชน การเคลื่อนไหวเหล่านี้ค่อย ๆ สร้างความเชื่อมั่นว่า การรวมตัวกันสามารถเป็นพลังในการเรียกร้องให้ผู้มีอำนาจรับผิดชอบต่อการกระทำของตนได้[9]

วันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2516 เจ้าหน้าที่จับกุมผู้แจกเอกสารเรียกร้องรัฐธรรมนูญ 11 คน ก่อนจับกุมผู้เกี่ยวข้องเพิ่มเติมจนครบ 13 คนในเวลาต่อมา บุคคลกลุ่มนี้ซึ่งภายหลังเป็นที่รู้จักในนาม “13 ขบถรัฐธรรมนูญ” ถูกกล่าวหาทั้งเรื่องชุมนุมทางการเมือง บ่อนทำลายความมั่นคง และเกี่ยวข้องกับคอมมิวนิสต์ แต่แทนที่การจับกุมจะยุติข้อเรียกร้อง กลับทำให้นักศึกษาและประชาชนออกมารวมตัวกันมากขึ้น โดยเรียกร้องทั้งรัฐธรรมนูญและอิสรภาพของผู้ถูกคุมขัง[10]

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์กลายเป็นศูนย์กลางการชุมนุมที่มีนักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนจากหลายพื้นที่หลั่งไหลเข้าร่วม ก่อนที่มวลชนหลายแสนคนจะเคลื่อนออกสู่ถนนราชดำเนินในวันที่ 13 ตุลาคม แม้รัฐบาลจะยอมปล่อยตัวผู้ถูกจับกุมและรับปากว่าจะร่างรัฐธรรมนูญให้เสร็จภายในหนึ่งปี แต่ข่าวสารที่สับสนและความตึงเครียดยังคงปกคลุมการชุมนุม ผู้ชุมนุมส่วนหนึ่งเคลื่อนไปยังบริเวณสวนจิตรลดา และในเช้าวันที่ 14 ตุลาคม ขณะฝูงชนเริ่มทยอยกลับ ก็เกิดการปะทะกับตำรวจที่สกัดทางออกด้านถนนราชวิถี จากนั้นเหตุการณ์ได้ลุกลาม เมื่อรัฐบาลใช้กำลังทหารและตำรวจปราบปรามด้วยอาวุธ ขณะที่ประชาชนลุกขึ้นต่อต้านในหลายพื้นที่[11]

จอมพลถนอมลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในเย็นวันที่ 14 ตุลาคม และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงแต่งตั้งสัญญา ธรรมศักดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี แต่ความรุนแรงยังดำเนินต่อไป จนวันที่ 15 ตุลาคม เมื่อถนอม ประภาส และณรงค์ออกนอกประเทศ สถานการณ์จึงคลี่คลายลง ชัยชนะครั้งนี้แลกมาด้วยชีวิตและบาดแผลของผู้คนจำนวนมาก บันทึกประวัติศาสตร์ของชาญวิทย์ เกษตรศิริ ระบุว่า เหตุการณ์วันที่ 14–15 ตุลาคมมีผู้เสียชีวิต 77 คน และผู้บาดเจ็บ 857 คน[12]

พลังที่ขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้มาจากผู้คนหลายกลุ่มและหลายความคิด ซึ่งร่วมกันเรียกร้องรัฐธรรมนูญ เสรีภาพ และการปล่อยตัวผู้ถูกจับกุม ความร่วมมือเช่นนี้ไม่ได้หมายความว่าผู้เข้าร่วมทุกคนมีอุดมการณ์เดียวกัน หากจะอธิบายว่าขบวนการทั้งหมดเป็นเพียงเครื่องมือขององค์กรใดองค์กรหนึ่ง ก็จำเป็นต้องแสดงหลักฐานถึงบทบาทและขอบเขตขององค์กรนั้นให้ชัดเจน การนำข้อกล่าวหาของรัฐบาลในขณะนั้นมาใช้เป็นข้อสรุปทางประวัติศาสตร์โดยไม่ตรวจสอบ ย่อมบดบังทั้งความหลากหลายของผู้เข้าร่วมและเจตจำนงที่พวกเขาแสดงออกผ่านข้อเรียกร้องต่อสาธารณะ

ชัยชนะก้าวแรกและคำเตือนจากปรีดี

หลัง 14 ตุลาคม ประเทศไทยเริ่มกระบวนการจัดทำรัฐธรรมนูญใหม่ ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2516 มีการแต่งตั้งสมัชชาแห่งชาติ 2,347 คน ซึ่งประชุมที่ราชตฤณมัยสมาคมจนได้รับฉายาว่า “สภาสนามม้า” เพื่อเลือกบุคคล 299 คนเข้าเป็นสมาชิกสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ส่วนหน้าที่ยกร่างรัฐธรรมนูญเป็นของคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ ก่อนนำร่างเข้าสู่การพิจารณาของสภานิติบัญญัติแห่งชาติ และประกาศใช้เป็นรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2517 ในเวลาต่อมา[13]

กระบวนการนี้สะท้อนข้อจำกัดของการเปลี่ยนผ่านหลังการลุกฮือ แม้ประชาชนจะรวมพลังจนทำให้ผู้นำเผด็จการพ้นจากอำนาจ แต่ยังไม่ได้เลือกผู้ที่จะเข้ามากำหนดกติกาใหม่โดยตรง ชัยชนะบนท้องถนนจึงตามมาด้วยภารกิจอีกขั้น คือ การแปรความต้องการของมหาชนให้เป็นสถาบันที่ประชาชนกำกับได้

คำเตือนของปรีดีในช่วงเวลานั้นช่วยให้มองเห็นว่าภารกิจดังกล่าวมีความสำคัญเพียงใด ในบทความ จงพิทักษ์เจตนารมณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ของวีรชน 14 ตุลาคม ปรีดีชี้ว่า พลังและทัศนะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อประชาธิปไตยอาจยังคงดำรงอยู่ แม้ผู้ครองอำนาจเดิมจะพ่ายแพ้ไปแล้ว พร้อมชวนให้คนรุ่นหลังศึกษาความผิดพลาดของคณะราษฎร ซึ่งไม่สามารถรักษาและพัฒนาชัยชนะของตนให้มั่นคงได้ โดยอธิบายว่าความแตกแยกภายในคณะเกิดจากทั้งทัศนะทางสังคมที่แตกต่างกัน จิตสำนึกแห่งความเสียสละที่ไม่เท่ากัน และการเห็นแก่ประโยชน์ส่วนตนหลังได้รับชัยชนะ[14]

การที่ปรีดีย้อนพิจารณาความผิดพลาดของคณะราษฎรอย่างเปิดเผยมีความหมายต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ประชาธิปไตยอย่างยิ่ง เพราะช่วยให้การรำลึกก้าวพ้นจากการยกย่องผู้ริเริ่ม ไปสู่ความเข้าใจว่าเหตุใดผู้ร่วมเปลี่ยนแปลงระบอบจึงอาจเลือกเดินคนละเส้นทาง ทั้งยังชวนให้ขบคิดต่อว่า จะสร้างกลไกใดขึ้นมาป้องกันมิให้ผู้ประกาศตนเป็นฝ่ายประชาธิปไตยกลับใช้อำนาจโดยไม่ฟังประชาชนเสียเอง

ในปาฐกถา เราจะต่อต้านเผด็จการได้อย่างไร พ.ศ. 2517 ปรีดียังกล่าวถึงอิทธิพลของผู้มีทัศนะเผด็จการที่ดำรงตำแหน่งสำคัญอยู่ต่อหลังเปลี่ยนรัฐบาล โดยยกกระบวนการลบล้างอิทธิพลนาซีในเยอรมนีหลังสงครามโลกครั้งที่สองมาเป็นกรณีศึกษา ซึ่งครอบคลุมทั้งการนำบุคคลออกจากตำแหน่งสำคัญและการแก้ไขทัศนะที่ค้ำจุนระบอบเดิม ขณะเดียวกัน ปรีดีก็เปิดทางให้ผู้ที่เคยมีทัศนะเผด็จการ แต่ปรับเปลี่ยนมายึดถือประชาธิปไตยแล้ว เข้าร่วมเป็นพันธมิตรในการต่อต้านเผด็จการได้ตามสมควร[15]

เมื่ออ่านข้อเสนอเหล่านี้ประกอบกัน จะเห็นว่า การรักษาชัยชนะก้าวแรกต้องดำเนินไปทั้งในโครงสร้างอำนาจและในทัศนะของผู้ใช้อำนาจ บทเรียนนี้จึงชวนให้สังคมปัจจุบันพิจารณาว่า จะปฏิรูปสถาบันและตรวจสอบผู้ดำรงตำแหน่งอย่างไร เพื่อป้องกันไม่ให้ระบอบเผด็จการฟื้นตัว พร้อมกับรักษากระบวนการที่เป็นธรรมและเปิดโอกาสให้ผู้คนเปลี่ยนแปลงความคิดมาร่วมสร้างประชาธิปไตยได้

คำตอบที่ปรีดีให้แก่คลอเดีย รอสส์ หลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม ทำให้เห็นข้อกังวลนี้อย่างเป็นรูปธรรม เมื่อถูกถามว่าจะป้องกันไม่ให้ถนอม ประภาส หรือบุคคลเช่นเดียวกันกลับมามีอำนาจได้อย่างไร เขาอธิบายว่า การเขียนข้อป้องกันไว้ในรัฐธรรมนูญมีประโยชน์ แต่ยังต้องพิจารณาว่าผู้ครองอำนาจเดิมจะกลับมาด้วยวิธีใดและได้รับการสนับสนุนจากใคร พร้อมเสนอให้จัดระบบทหารใหม่และมีวิธีควบคุมให้ปฏิบัติตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ[16]

ประชาธิปไตยสมบูรณ์กับชีวิตของราษฎร

ปรีดีอธิบายเจตนารมณ์ของวีรชน 14 ตุลาคม ไว้ครอบคลุมประชาธิปไตย “ทั้งในทางการเมือง ทางเศรษฐกิจ ทางทัศนะอันเป็นคติธรรม” โดยมีความไพบูลย์ของราษฎรเป็นจุดหมาย[17] แนวคิดนี้จึงเชื่อมโยงอำนาจและสิทธิเข้ากับเงื่อนไขในการดำรงชีวิต และชวนให้พิจารณาว่าประชาธิปไตยจะหยั่งรากในสังคมได้อย่างไร หากราษฎรยังไม่อาจกำหนดอนาคตของตนเองได้อย่างแท้จริง

เมื่อพิจารณามิติทางการเมือง ประชาชนต้องสามารถเลือกผู้ปกครอง ตรวจสอบการใช้อำนาจ และเปลี่ยนรัฐบาลได้ตามกติกา สิทธิของประชาชนย่อมขาดความมั่นคง หากผลการเลือกตั้งถูกลบล้างได้ด้วยกำลัง หรือหากองค์กรที่ใช้อำนาจรัฐวางตนพ้นจากความรับผิดชอบต่อผู้เป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตย ขณะเดียวกัน เสียงข้างมากก็ต้องใช้อำนาจโดยเคารพสิทธิมนุษยชน และเปิดพื้นที่ให้เสียงข้างน้อยตรวจสอบและคัดค้านได้

ในทางเศรษฐกิจ ปรีดีให้ความสำคัญกับฐานะความเป็นอยู่ของราษฎร โดยอธิบายว่าระบบการเมืองต้องสอดคล้องกับความต้องการทางเศรษฐกิจของคนในสังคม ปรีดีมองความอัตคัดขัดสนและการถูกกดขี่เบียดเบียนว่าเป็นแรงผลักดันสำคัญที่นำไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาคม[18][19] มุมมองนี้ช่วยให้เข้าใจว่าข้อเรียกร้องเรื่องรัฐธรรมนูญผูกพันกับชีวิตผู้คนเพียงใด เพราะอำนาจที่ปราศจากการตรวจสอบย่อมเปิดทางให้ผู้ครองอำนาจจัดสรรทรัพยากรและโอกาสโดยเอื้อประโยชน์แก่คนบางกลุ่มได้

เมื่อคลอเดีย รอสส์ ถามว่าท่านประหลาดใจต่อการลุกขึ้นของประชาชนในเดือนตุลาคมหรือไม่ ปรีดีตอบว่า

“เปล่า ไม่เป็นที่ประหลาดใจแก่ข้าพเจ้าเลยเพราะถ้าบุคคลใดศึกษาประวัติศาสตร์ บุคคลนั้นก็จะเห็นว่า ราษฎรที่ไม่อาจอดทนต่อความอัตคัดและการถูกกดขี่ได้แล้ว และเมื่อราษฎรไม่มีทางสันติที่จะเลือก ก็ต้องใช้วิธีไม่สันติ การอภิวัฒน์ทุกอย่างย่อมมาจากการขูดรีดทางเศรษฐกิจเป็นเบื้องต้น”[20]

เมื่อนำหลักคิดดังกล่าวมาพิจารณาสังคมปัจจุบัน ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจย่อมเกี่ยวข้องกับรายได้ที่เพียงพอต่อการดำรงชีวิต โอกาสเข้าถึงการศึกษาและบริการสุขภาพ สิทธิในการรวมตัวของแรงงาน ตลอดจนเสรีภาพในการประกอบอาชีพโดยไม่ถูกอำนาจผูกขาดกีดกัน หลักประกันพื้นฐานเหล่านี้ช่วยให้ประชาชนใช้สิทธิได้อย่างเป็นอิสระมากขึ้น ทั้งนี้ สิทธิทางการเมืองและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มิได้ขึ้นอยู่กับฐานะทางเศรษฐกิจ หน้าที่ของรัฐจึงอยู่ที่การขจัดอุปสรรค เพื่อให้คนทุกฐานะใช้สิทธิที่ตนมีอยู่ได้อย่างเสมอภาค

ส่วนทัศนะอันเป็นคติธรรมสัมพันธ์กับวิธีคิดที่กำกับการใช้อำนาจและการปฏิบัติต่อผู้อื่น เมื่อยอมรับว่าราษฎรเป็นเจ้าของประเทศ ผู้มีอำนาจย่อมต้องรับฟังเหตุผล เคารพความเสมอภาค และยอมให้ประชาชนวิพากษ์วิจารณ์ได้ ปรีดีจึงเตือนผู้จัดตั้งขบวนการต่อต้านเผด็จการเองให้หมั่นสำรวจความผิดพลาด พร้อมรับฟังคำวิจารณ์จากเพื่อนร่วมงานและราษฎรเพื่อนำมาแก้ไขตนเอง[21] วัฒนธรรมประชาธิปไตยจึงต้องเติบโตขึ้นในวิธีคิดและวิธีปฏิบัติของผู้ที่มุ่งทำงานเพื่อประชาชนด้วย

จากหลักการสู่การออกแบบสถาบัน

ข้อเสนอของปรีดีหลัง 14 ตุลาคม เชื่อมหลักการประชาธิปไตยเข้ากับวิธีปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม ในบทความ วิธีส่งเสริมให้ราษฎรสนใจประชาธิปไตยปรีดีสนับสนุนให้มีสภาผู้แทนราษฎรเพียง ‘สภาเดียว’ เสนอให้ราษฎรมีสิทธิถอดถอนผู้แทน หรือ Recall และให้รัฐช่วยลดภาระของประชาชนในการมาใช้สิทธิเลือกตั้ง ทั้งด้วยการเพิ่มหน่วยเลือกตั้งให้เดินทางมาลงคะแนนได้สะดวก และการจ่ายค่าป่วยการแก่ผู้มาใช้สิทธิ[22]

ปรีดีอธิบายเหตุผลของข้อเสนอเหล่านี้เพิ่มเติมในบทสัมภาษณ์กับคลอเดีย รอสส์ ซึ่งเผยแพร่ในหนังสือพิมพ์ บางกอกโพสต์ วันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2517 โดยโต้ข้ออ้างว่าการไม่รู้หนังสือทำให้ราษฎรยังไม่พร้อมสำหรับประชาธิปไตย เขาชี้ว่า การเดินทางไปหน่วยเลือกตั้งเป็นเวลาหลายชั่วโมงและการต้องละจากอาชีพเป็นอุปสรรคที่ผู้ปกครองมักมองข้าม ก่อนจะนำจำนวนผู้ใช้สิทธิที่น้อยมาเป็นข้อกล่าวหาราษฎร ข้อเสนอให้รัฐอำนวยความสะดวกในการเลือกตั้งจึงตั้งอยู่บนความเข้าใจชีวิตของประชาชน และความเชื่อมั่นว่าราษฎรสามารถมีส่วนกำหนดการปกครองของตนได้[23] เมื่อประกอบกับสิทธิถอดถอนที่ทำให้ผู้แทนต้องรับผิดชอบต่อผู้เลือกตั้งโดยตรง ข้อเสนอเหล่านี้จึงมีจุดหมายร่วมกันที่จะทำให้ประชาชนเข้าถึงและควบคุมอำนาจทางการเมืองได้จริง

เมื่อนำข้อเสนอเหล่านี้มาพิจารณาในสังคมร่วมสมัย รูปแบบและวิธีดำเนินการย่อมต้องออกแบบให้รอบคอบ กลไกถอดถอนควรมีหลักเกณฑ์ที่ชัดเจนและป้องกันไม่ให้ถูกใช้กลั่นแกล้งทางการเมือง ขณะที่รัฐต้องอำนวยความสะดวกในการเลือกตั้งอย่างเสมอภาค โดยแยกให้ชัดระหว่างการช่วยให้ประชาชนเข้าถึงสิทธิกับการมอบผลประโยชน์เพื่อจูงใจให้ลงคะแนนแก่ผู้สมัครรายใด

ท่าทีของปรีดีต่อการร่างรัฐธรรมนูญก็สะท้อนความเปิดกว้างต่อรูปแบบสถาบันเช่นเดียวกัน แม้เคยมีส่วนจัดทำรัฐธรรมนูญมาก่อน เขาก็ไม่ได้ยึดถือฉบับที่ตนมีส่วนร่างเป็นแบบตายตัว ในจดหมายถึงสัญญา ธรรมศักดิ์ ลงวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2516 ปรีดียืนยันว่าไม่ประสงค์ให้ร่างตามบทมาตราของรัฐธรรมนูญฉบับใดโดยเฉพาะ แต่เน้นว่า รัฐธรรมนูญใหม่ต้องเคารพเจตนารมณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ของปวงชน[24] หลักคิดนี้เปิดพื้นที่ให้คนแต่ละรุ่นพิจารณารูปแบบสถาบันที่เหมาะกับเงื่อนไขของสังคม โดยยังยึดอำนาจของประชาชนเป็นฐานและมุ่งให้ราษฎรใช้สิทธิได้จริง

เสรีภาพที่ก่อตัวและการทำลายประชาธิปไตยหลัง 14 ตุลาคม

ช่วง พ.ศ. 2516–2519 สังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปมากเกินกว่าจะอธิบายว่าเป็นเพียงการเปลี่ยนตัวผู้นำ ประชาชนมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นและรวมตัวมากขึ้น พรรคการเมืองและการเลือกตั้งกลับมามีบทบาท ขบวนการแรงงานและชาวนาเรียกร้องความเป็นธรรม ขณะที่นักศึกษาออกไปเรียนรู้และทำงานร่วมกับประชาชน ประชาธิปไตยจึงเริ่มมีความหมายไปถึงชีวิตในโรงงานและชนบท ทั้งความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้าง สิทธิในการทำกิน และโอกาสเข้าถึงทรัพยากรของสังคม[25]

ทว่าเสรีภาพที่ขยายตัวขึ้นยังต้องเผชิญกับโครงสร้างอำนาจเดิมที่มีอิทธิพลอยู่สูง ท่ามกลางบรรยากาศสงครามเย็น ข้อเรียกร้องทางสังคมถูกกล่าวหาเชื่อมโยงกับภัยคอมมิวนิสต์ ขณะที่กลุ่มขวาจัดโฆษณาปลุกระดมควบคู่กับการคุกคาม ทำร้าย และสังหารผู้เคลื่อนไหวทางการเมือง บันทึกของป๋วย อึ๊งภากรณ์ ชี้ให้เห็นว่าความรุนแรงเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 2519 โดยผู้ก่อเหตุมักไม่ถูกนำตัวมารับผิด[26]

เมื่อจอมพลถนอมเดินทางกลับประเทศไทยในเดือนกันยายน พ.ศ. 2519 นักศึกษาและประชาชนจึงออกมาประท้วง ก่อนข้อกล่าวหาและการปลุกระดมจะทวีความเกลียดชังต่อผู้ชุมนุม เช้าวันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 กำลังตำรวจเข้าปราบปราม ขณะที่กลุ่มขวาจัดทำร้ายและสังหารนักศึกษาและประชาชนในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และบริเวณโดยรอบ ครั้นถึงช่วงเย็น คณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดินเข้ายึดอำนาจ ยกเลิกรัฐธรรมนูญและยุบรัฐสภา การสังหารผู้ชุมนุมจึงตามมาด้วยการทำลายระบอบประชาธิปไตยที่ก่อตัวขึ้นหลัง 14 ตุลาคม[27]

ความเชื่อมโยงระหว่างสองเหตุการณ์จึงต้องพิจารณาผ่านการกระทำของผู้ใช้อำนาจ บทบาทของกลุ่มที่ต่อต้านประชาธิปไตย และกระบวนการทำลายหลักประกันสิทธิ การใช้เสรีภาพและการเรียกร้องความเป็นธรรมของประชาชนมิอาจเป็นเหตุให้ความรุนแรงกลายเป็นสิ่งชอบธรรมได้ ประวัติศาสตร์ช่วงนี้เผยให้เห็นว่าสิทธิเปราะบางเพียงใด เมื่อรัฐไม่คุ้มครองผู้เห็นต่าง และเมื่อผู้ใช้ความรุนแรงสามารถหลีกเลี่ยงความรับผิด

บทเรียนดังกล่าวทำให้คำเตือนของปรีดีเรื่องการรักษาและพัฒนาชัยชนะก้าวแรกมีน้ำหนักยิ่งขึ้น ตราบใดที่สังคมยังไม่อาจสร้างกลไกให้ประชาชนกำกับอำนาจรัฐและคุ้มครองสิทธิได้อย่างมั่นคง ความเปลี่ยนแปลงที่ได้มาด้วยความเสียสละก็ยังเสี่ยงต่อการถูกทำลาย ปัญหานี้ยังคงเป็นภารกิจของประชาธิปไตยไทยในทศวรรษต่อมา

ติดตามตอนที่ 2 วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2569

อ่านต่อ ตอนที่ 2: สานต่อเจตนารมณ์ 14 ตุลาฯ: ข้อเสนอปฏิรูปเพื่อให้ประชาธิปไตยหยั่งราก