หลวงสินธุสงครามชัย

เดือนกันยายน พ.ศ. 2569 เป็นวาระครบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 และครบ 9 ปีการจากไปของ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ บทความนี้จึงนำเอกสารคำบอกเล่าของ พลเรือโท ศรี ดาวราย นายทหารเรือผู้รับรู้แผนและเตรียมกำลังสนับสนุนการอภิวัฒน์ 2475 ทว่าชื่อไม่ปรากฏในบัญชีผู้ก่อการอย่างเป็นทางการ ซึ่งสุธาชัยเรียบเรียงจากการสัมภาษณ์เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2534 กลับมาเผยแพร่อีกครั้ง พร้อมชีวประวัติโดยสังเขปของทั้งผู้เล่าและผู้บันทึก ย้อนไปสู่โลกของนายทหารสามัญชนก่อน 2475 ตั้งแต่ความเหลื่อมล้ำในการได้ทุนศึกษาต่อต่างประเทศ ระบบอุปถัมภ์ในราชการ และการดุลข้าราชการในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ ไปจนถึงการก่อตัวของคณะราษฎรสายทหารเรือ เหตุที่กลุ่มโรงเรียนชุมพลทหารเรือมิได้เข้าปฏิบัติการในพระนครเช้าวันที่ 24 มิถุนายน และชีวิตราชการหลัง 2475 ขณะเดียวกันเอกสารชิ้นนี้ยังเป็นตัวอย่างการทำงานทางประวัติศาสตร์ของคนเดือนตุลาฯ ผู้หันกลับไปสนทนากับคนรุ่น 2475 เพื่อสร้างคลังความทรงจำนอกกรอบประวัติศาสตร์ราชการ

ชีวประวัติของ ศรี ดาวราย นายทหารเรือหัวก้าวหน้าผู้ “ตกสำรวจ“ ได้ถูกชักชวนจากหลวงสินธุสงครามไชย และได้ตอบรับเข้าร่วมก่อการกับคณะราษฎรอย่างแข็งขันด้วยความเชื่อว่าระบอบเก่าไม่สามารถแก้ไขปัญหาความทุกข์ยากของประชาชนได้ และยึดมั่นในอุดมการณ์ประชาธิปไตยเสมอมา

ปรีดี พนมยงค์ เขียนสดุดีหลวงสังวรยุทธกิจ นายทหารเรือผู้ร่วมอภิวัฒน์ 2475 และขบวนการเสรีไทยอย่างกล้าหาญ และเสียสละ บทความบันทึกบทบาทของหลวงสังวรฯ ในภารกิจลับหลายด้าน รวมถึงการช่วยเหลือสัมพันธมิตร การคุ้มครองพลร่ม และการส่งอาวุธช่วยเวียดนาม

จากบันทึกของ นายจรูญ สืบแสง สมาชิกคณะราษฎรสายพลเรือน คนสำคัญ กับรายละเอียดก่อนวันการอภิวัฒน์กับเหตุการณ์การเปลี่ยนแปลงการปกครองสยาม เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2475

สถานการณ์สงครามโลกครั้งที่ 2 ในภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ตึงเครียดมากขึ้น ในขณะเดียวกันรัฐบาลหลวงพิบูลสงครามมีความต้องการที่จะเรียกร้องดินแดนที่ไทยเคยสูญเสียให้แก่ฝรั่งเศสกลับคืนมาโดยเฉพาะฝั่งขวาของแม่น้ำโขง

การข่าวและการต่างประเทศไทยก่อนเกิดสงครามโลก ครั้งที่ 2 วันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2482 จากหลักฐานชั้นต้นสำคัญคือ รายงานการประชุมคณะรัฐมนตรี (พิเศษ) วันที่ 2 กันยายน พ.ศ. 2482 เรื่อง สงคราม และบันทึกการประชุมกรรมการพิจารณาประมวลข่าวในยามฉุกเฉิน วันที่ 4 กันยายน พ.ศ. 2482

ชวนอ่านกลวิธีที่นำไปสู่การรัฐประหารครั้งแรกของไทย โดย 'พระยามโนปกรณ์นิติธาดา' โดยอาศัยช่องว่างในขณะที่ "เค้าโครงการเศรษฐกิจ" ข้อเสนอโดย 'นายปรีดี พนมยงค์' ซึ่งอยู่ในขั้นตอนการทบทวนพิจารณาเชิงหลักการและฐานความคิดต่อที่ประชุมคณะรัฐมนตรี

ย้อนกลับไปยัง "งานฉลองรัฐธรรมนูญ" ในปี พ.ศ. 2483 อันปรากฏร่องรอยประวัติศาสตร์และการมีส่วนร่วมของ "ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์" ซึ่งเป็นการดำเนินงานร่วมกับกองศิลปากรในการประกวดเคหสถาน กิจกรรมในคราวนั้นก็เพื่อเป็นเครื่องแสดงถึงวัฒนธรรมความเจริญของชาติในระบอบประชาธิปไตย

แท้จริงแล้ว ความคิดที่จะสร้างหอประชุมมหาวิทยาลัยมิได้เพิ่งจะมาเริ่มในสมัย จอมพล ป. ดำรงตำแหน่งอธิการบดี แต่หากเคยมีความคิดที่จะจัดสร้างมาตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุดลงในยุคที่ นายปรีดี พนมยงค์ ดำรงตำแหน่งผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัย

“รัฐธรรมนูญ อันเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์” “เพาะความเลื่อมใสในรัฐธรรมนูญ” “ปกป้องรัฐธรรมนูญ”