ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์

กบฏบวรเดช พ.ศ. 2476 เป็นวิกฤตสำคัญของระบอบประชาธิปไตยหลังการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 กองทหารหัวเมืองเคลื่อนกำลังเข้าประชิดพระนคร เพื่อบังคับให้รัฐบาลพระยาพหลพลพยุหเสนาลาออก ฝ่ายกบฏอ้างความจงรักภักดีและกล่าวหาปรีดี พนมยงค์ ว่าเป็นคอมมิวนิสต์ เหตุการณ์สะท้อนความขัดแย้งเรื่องเค้าโครงการเศรษฐกิจ การจัดสรรอำนาจ และพระราชอำนาจ รัฐบาลและราษฎรส่วนหนึ่งร่วมต่อต้านกบฏ เพื่อพิทักษ์รัฐธรรมนูญและระบอบประชาธิปไตย แม้ฝ่ายกบฏพ่ายแพ้ แต่กระแสโต้อภิวัฒน์และความเป็นปฏิปักษ์ต่อปรีดียังคงดำเนินต่อไป จนถึงรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ที่โค่นรัฐบาลฝ่ายปรีดีและยกเลิกรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 แสดงให้เห็นว่าการต่อสู้เพื่ออำนาจของราษฎรยังไม่สิ้นสุด

เมื่อปรีดี พนมยงค์ ชักชวนให้ร่วมเปลี่ยนแปลงการปกครอง หลวงสิริราชไมตรี (จรูญ สิงหเสนี) มีทั้งบรรดาศักดิ์และหน้าที่การงานในสถานทูตสยาม ณ กรุงปารีสแล้ว อะไรทำให้ข้าราชการผู้นี้เลือกนำอนาคตของตนเข้าเสี่ยง และร่วมเป็นหนึ่งในเจ็ดผู้ก่อตั้งคณะราษฎร จากทหารอาสาสงครามโลกครั้งที่หนึ่งสู่ผู้ร่วมก่อการ นักการทูต และราชเลขานุการในพระองค์รัชกาลที่ 8 บทความนี้ย้อนเส้นทางชีวิตของหลวงสิริราชไมตรี พร้อมเรื่องราวมิตรภาพกับปรีดีที่ผูกพันถึงสองครอบครัว ผ่านจดหมาย ความทรงจำ และข้อถกเถียงเรื่องการก่อตั้งคณะราษฎร ในวาระ 128 ปีชาตกาล ร่วมรู้จักชีวิตเบื้องหลังชื่อ “หลวงสิริราชไมตรี” และความมุ่งหมายเพื่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และรัฐธรรมนูญ ที่เขาฝากไว้ในบทกวี “คณะราษฎร์รำพึง” ท่ามกลางความอาลัยต่อเพื่อนและความหวังต่อบ้านเมือง

สงวน ตุลารักษ์ เป็นสมาชิกคณะราษฎรที่ร่วมเปลี่ยนแปลงการปกครองปี 2475 และร่วมขบวนการเสรีไทยต่อต้านญี่ปุ่นในสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยหลังสงครามได้รับแต่งตั้งเป็นเอกอัครราชทูตไทยคนแรกประจำจีน แต่ลาออกหลังรัฐประหารปี 2490 เพราะยึดมั่นในอุดมการณ์ประชาธิปไตย

อุดมการณ์และการจัดตั้งของคณะราษฎร ตอนที่ 1 เสนอให้เห็นการสร้างอุดมการณ์ของคณะราษฎรผ่านนโยบาย และสัญลักษณ์โดยเฉพาะการดำเนินตามหลัก 6 ประการซึ่งคณะราษฎรเร่งสร้างระบอบใหม่ด้วยการใช้เครื่องมือเหล่านี้เป็นหลัก

ปรากฏความยอกย้อนของการอธิบายสถานะพระราชกฤษฎีกาที่ 1 จากทัศนะที่มองผ่านการตีความคำจำกัดความของรัฐธรรมนูญในปัจจุบัน จึงจำเป็นต้องย้อนให้ผู้อ่านมองผ่านบริบททางประวัติศาสตร์ของสังคมสยามและการรับรู้สถานะรัฐธรรมนูญของชนชั้นนำในห้วงยามนั้นที่มองร่างพระราชกฤษฎีกาที่ 1 ยังมิได้เป็นรัฐธรรมนูญประชาธิปไตยตามบริบทการเมืองในช่วงเวลานั้น

การเติบโตและการเปลี่ยนแปลงของสังคมจีน ผ่านมุมมองของเด็กหญิงคนหนึ่งที่มีโอกาสได้มีส่วนร่วมในกิจกรรมสำคัญของประเทศ ผ่านการเดินสวนสนามในครั้งนี้ ปลายรู้สึกตื่นเต้นและภูมิใจที่ได้เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์

พิจารณาแกนหลักสำคัญผ่านรัฐธรรมนูญ คือการวางหลักประกันให้แก่สิทธิและเสรีภาพพื้นฐานให้แก่ประชาชน อีกทั้งนำเสนอหลักคิดและอุดมคติของ ‘นายปรีดี พนมยงค์’ ซึ่งแสดงทัศนะไว้ต่อประเด็นรัฐธรรมนูญที่มีลักษณะเชิงจำกัดสิทธิและเสรีภาพของประชาชนให้ถดถอยลง เพื่อถอดบทเรียนไปสู่รัฐธรรมนูญฉบับประชาชน

แท้จริงแล้ว ความคิดที่จะสร้างหอประชุมมหาวิทยาลัยมิได้เพิ่งจะมาเริ่มในสมัย จอมพล ป. ดำรงตำแหน่งอธิการบดี แต่หากเคยมีความคิดที่จะจัดสร้างมาตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุดลงในยุคที่ นายปรีดี พนมยงค์ ดำรงตำแหน่งผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัย

ความพยายามในการบรรยาย “กฎหมายปกครอง” ในปี 2474 ของหลวงประดิษฐ์มนูธรรม ในยุคสมัยซึ่งการเรียนการสอนกฎหมายของประเทศไทย ได้รับอิทธิพลจากระบบกฎหมายอังกฤษที่ไม่มีการแบ่งแยกกฎหมายมหาชนและกฎหมายปกครองออกมาอย่างชัดเจน

การศึกษาประวัติศาสตร์คณะราษฎรในมุมมองใหม่เริ่มต้นราวปลายทศวรรษ 2520 ทั้งมีงานเชิงวิชาการที่เสนอการตีความเหตุการณ์ 24 มิถุนายน 2475 จากฝ่ายที่เห็นด้วยและเห็นต่างไว้ 4 รูปแบบ