รัฐบุรุษอาวุโส

เมื่อการเป็นบุตรของปรีดี พนมยงค์ ทำให้ปาลถูกเพ่งเล็งทั้งในการทำงานและการรับราชการทหาร หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร ทรงรับเขาไว้ในสังกัดทหารม้า และเมื่อผู้มีอำนาจตั้งคำถาม ท่านทรงยืนยันตามที่พูนศุขบันทึกไว้ว่า ปาลมาเป็นทหารตามกฎหมาย และทรงรับไว้เพราะชอบพอคุ้นเคยกับมารดามาช้านาน ความไว้วางใจนี้มีเรื่องราวอยู่ก่อนแล้ว ทั้งมิตรภาพระหว่างหม่อมหลวงต่อ ชุมสาย กับพูนศุขตั้งแต่สมัยเรียน และลายพระหัตถ์จากลอนดอนถึงปรีดี ผู้ที่ทรงเรียกว่า “ท่านรัฐบุรุษอาวุโส” พร้อมเสนอความช่วยเหลือด้วยถ้อยคำว่า “ขอเรียนว่ายินดีให้ใช้เสมอ” ไมตรีระหว่างสองครอบครัวยังคงอยู่ แม้ปรีดีต้องลี้ภัยและครอบครัวเผชิญแรงกดดันทางการเมือง บทความ “หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร: ความผูกพันและน้ำใจต่อครอบครัวปรีดี–พูนศุข” ชวนรู้จักชีวิตของนายทหารและนักการทูตผู้ร่วมภารกิจเจรจาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ตลอดจนความนับถือระหว่างสองครอบครัว ผ่านจดหมายและบันทึกที่ช่วยให้เห็นว่า ท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมือง ผู้คนยังเลือกให้ความเป็นธรรมและช่วยเหลือกันได้

ในวาระครบรอบ 50 ปี เหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 มูลนิธิปรีดี พนมยงค์ และสถาบันปรีดี พนมยงค์ ร่วมรำลึกถึงนักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนผู้เสียชีวิต พร้อมแสดงความเคารพต่อผู้บาดเจ็บ ผู้ถูกจับกุม ครอบครัว และผู้ได้รับผลกระทบ โดยมีคุณอังคณา นีละไพจิตร เป็นผู้แทนกล่าวรำลึก ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ คำกล่าวชวนพิจารณาคำเตือนของปรีดี พนมยงค์ เรื่องการฟื้นระบอบเผด็จการ และความแตกต่างระหว่างการต่อต้านระบบกับการต่อต้านผู้เผด็จการบางคน ควบคู่กับบทบาทของบันทึกป๋วย อึ๊งภากรณ์ ในการรักษาข้อเท็จจริงเพื่อให้สังคมตรวจสอบข้อกล่าวหาและการใช้อำนาจ ตลอดจนความหวังของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ ที่ให้อนุสรณ์วีรชนเป็นสื่อปลูกสำนึกประชาธิปไตยแก่คนรุ่นหลัง การรำลึกครั้งนี้ยืนยันความสำคัญของการเปิดเผยความจริง การตรวจสอบความรับผิด และการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ ด้วยหลักการว่า ความเห็นต่างทางการเมืองไม่อาจเป็นเหตุให้ผู้ใดถูกทำร้ายหรือสังหาร และอำนาจรัฐต้องอยู่ภายใต้กฎหมายและความรับผิดชอบต่อประชาชน

รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8 ผ่านพระราชบทบาทด้านเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย ท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่สองและการฟื้นฟูประเทศ โดยมีปรีดี พนมยงค์ ปฏิบัติหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ควบคู่กับการนำขบวนการเสรีไทย ก่อนดำรงตำแหน่งรัฐบุรุษอาวุโสและนายกรัฐมนตรี ขณะที่พระราชโทรเลข พระราชดำรัส และการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส สะท้อนถึงความไว้วางพระราชหฤทัยและการให้ความสำคัญต่อการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงความร่วมมือระหว่างพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรในการสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ซึ่งยืนยันอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ อันเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

อุดมการณ์ของอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ ในเรื่องประชาธิปไตย สันติภาพ และความเป็นธรรมทางสังคม ยังคงมีความสำคัญต่อสังคมไทยในปัจจุบัน แม้บุคคลจะจากไป แต่คุณูปการและแนวคิดยังคงส่งต่อได้ผ่านคนรุ่นใหม่ โดยสถาบันปรีดี พนมยงค์ มีบทบาทสำคัญในการสืบทอดองค์ความรู้และอุดมการณ์ดังกล่าว เพื่อร่วมสร้างสังคมที่เป็นธรรมและเป็นประชาธิปไตยมากยิ่งขึ้น

ประวัติศาสตร์เบื้องหลังการที่องค์การยูเนสโกประกาศยกย่องศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ เป็นบุคคลสำคัญของโลก ในวาระครบรอบ 100 ปีชาตกาล จากคุณูปการด้านการศึกษา ประชาธิปไตย สันติภาพ และการส่งเสริมความร่วมมือระหว่างประเทศ ตลอดจนเผยให้เห็นความพยายามของนักวิชาการ นักการทูต และมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในการผลักดันการเสนอชื่อจนได้รับการยอมรับจากประชาคมโลก

11 พฤษภาคม 2569 เป็นวาระครบรอบ 126 ปี ชาตกาลของศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ บุคคลสำคัญผู้มีบทบาทในการวางรากฐานรัฐไทยสมัยใหม่ ทั้งในมิติประชาธิปไตย หลักนิติรัฐ และการศึกษากฎหมายของไทย

สถาบันปรีดี พนมยงค์ ขอพาทุกท่านย้อนอ่านบางส่วนของจดหมายแสดงความเสียใจและถ้อยคำไว้อาลัยที่สะท้อนความรัก ความเคารพ และคุณูปการของศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ จากบุคคลหลากหลายวงการ

ทวีปวร พาผู้อ่านรำลึกถึงรัฐบุรุษอาวุโสผ่านกวีนิพนธ์ คนดีศรีอโยธยา ร้อยเรียงชีวประวัติและคุณูปการของ ปรีดี พนมยงค์ ตั้งแต่การอภิวัฒน์ 2475 การก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ขบวนการเสรีไทย จวบจนถึงการลี้ภัยทางการเมือง

บทความ ชีวิตในเมืองก็อง (Caen) ของปรีดี พนมยงค์ เปิดพื้นที่ให้เห็นช่วงชีวิตที่ยังไม่ค่อยได้รับการกล่าวถึงของปรีดี ในฐานะนักเรียนกฎหมาย ณ มหาวิทยาลัยก็อง ระหว่างปี พ.ศ. 2463–2467

ปาฐกถาของ ศ.นพ.ประเวศ วะสี ในงานรำลึกถึง ปรีดี พนมยงค์ เมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม 2540 ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยเสนอกรอบคิดเชิงสังคมการเมืองว่าด้วยความเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของสังคมไทย