รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8: พระราชบทบาทเพื่อเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย

วันที่ 20 กันยายน เป็นวันคล้ายวันพระบรมราชสมภพของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ 8 แห่งราชวงศ์จักรี พระชนมชีพของพระองค์ดำเนินผ่านช่วงเวลาสำคัญของประวัติศาสตร์ชาติไทย ทั้งการวางรากฐานระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญภายหลังการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 สงครามโลกครั้งที่สอง การกอบกู้เอกราชและฟื้นฟูสันติภาพ ตลอดจนความพยายามพัฒนาประชาธิปไตยภายหลังสงคราม

พระราชบทบาทภายใต้รัฐธรรมนูญของพระองค์เกี่ยวเนื่องอย่างใกล้ชิดกับการทำงานของ ปรีดี พนมยงค์ ผู้ดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และเป็นหัวหน้าขบวนการเสรีไทย ก่อนจะได้รับการยกย่องเป็นรัฐบุรุษอาวุโสและดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี โทรเลขโต้ตอบ พระราชดำรัสเมื่อเสด็จนิวัตพระนคร และประกาศยกย่องปรีดี บันทึกความสัมพันธ์และการปฏิบัติหน้าที่เพื่อประเทศชาติในช่วงวิกฤต[1] ขณะที่ รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 แสดงถึงความร่วมมือระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎร เพื่อพัฒนาการปกครองให้เป็นประชาธิปไตยยิ่งขึ้น[2] เอกสารเหล่านี้เป็นพื้นฐานสำคัญในการพิจารณาพระราชบทบาทเพื่อเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย

“ข้าพเจ้าขอถือโอกาสนี้ แสดงไมตรีจิตในคุณงามความดีของท่าน ที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองให้แก่ประเทศชาติ และช่วยบำรุงรักษาความเป็นเอกราชของชาติไว้”

พระราชดำรัสสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ตอบปรีดี พนมยงค์ เมื่อเสด็จนิวัตพระนคร วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2488

พระราชสมภพและการศึกษา

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จพระบรมราชสมภพเมื่อวันอาทิตย์ที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2468 ณ เมืองไฮเดิลแบร์ค ประเทศเยอรมนี[3] เป็นพระราชโอรสพระองค์แรกในสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล

พระบรมราชชนก และสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี มีพระเชษฐภคินีคือสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา และพระอนุชาคือสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภูมิพลอดุลยเดช ซึ่งต่อมาเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 9

พระองค์ทรงศึกษาชั้นต้นที่โรงเรียนมาแตร์เดอีวิทยาลัยและโรงเรียนเทพศิรินทร์ ก่อนเสด็จไปประทับกับสมเด็จพระราชชนนี พระเชษฐภคินี และพระอนุชา ณ เมืองโลซาน ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ทรงศึกษาที่โรงเรียนมีเรมองต์และโรงเรียนเอกอล นูแวล แล้วจึงทรงศึกษาวิชานิติศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยโลซาน

พระองค์มีพระราชประสงค์ที่จะทรงศึกษากฎหมายให้สำเร็จถึงระดับปริญญาเอก ก่อนเสด็จนิวัตพระนครเป็นการถาวร ดังปรากฏในพระราชโทรเลขถึงปรีดี ลงวันที่ 14 กันยายน พ.ศ. 2488 สะท้อนความสำคัญที่ทรงให้แก่การศึกษาเพื่อเตรียมพระองค์สำหรับพระราชภาระต่อประเทศชาติ[4]

การสืบราชสันตติวงศ์

เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ทรงสละราชสมบัติวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2477 ตามการนับปีในขณะนั้น[5] รัฐบาลพระยาพหลพลพยุหเสนาต้องพิจารณาผู้สืบราชสันตติวงศ์ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2475 ซึ่งกำหนดให้เป็นไปโดยนัยแห่งกฎมณเฑียรบาล พ.ศ. 2467 และได้รับความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎร

ปรีดี พนมยงค์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย มีบทบาทอธิบายหลักเกณฑ์ดังกล่าวประกอบการพิจารณาของคณะรัฐมนตรี[6] บันทึกของปรีดีกล่าวถึงความชื่นชมต่อสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลพระราชบิดาของพระองค์เจ้าอานันทมหิดล โดยยกย่องว่าทรงทำคุณประโยชน์แก่ราษฎร และเป็น “เจ้านายที่บำเพ็ญพระองค์เป็นนักประชาธิปไตย” ปรีดีระบุว่าพระกรณียกิจและพระจริยวัตรเหล่านี้เป็นเหตุผลประกอบที่คณะรัฐมนตรีคำนึงถึง ก่อนเห็นชอบให้เสนอพระนามพระองค์เจ้าอานันทมหิดลต่อสภาผู้แทนราษฎรเพื่ออัญเชิญขึ้นครองราชย์[7]

การพิจารณาของสภามีความคิดเห็นแตกต่างกัน สมาชิกบางท่านห่วงใยเรื่องพระชนมพรรษาที่ยังทรงพระเยาว์ ขณะที่ฝ่ายสนับสนุนให้ความสำคัญแก่ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์และการมีคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ พระพินิจธนากรยังกล่าวถึงความเป็นผู้รักประชาธิปไตยของสมเด็จพระบรมราชชนกประกอบการอภิปรายด้วย ข้อพิจารณาเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่าการอัญเชิญพระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่เป็นกิจการที่ผ่านการอภิปรายขององค์กรผู้แทนราษฎร[8]

วันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2477 สภาผู้แทนราษฎรลงมติเห็นชอบตามข้อเสนอของรัฐบาล โดยให้ถือว่าเสด็จขึ้นครองราชย์ตั้งแต่วันที่ 2 มีนาคม อันเป็นวันที่รัชกาลที่ 7 ทรงสละราชสมบัติ ขณะนั้นมีพระชนมพรรษา 9 พรรษาเศษ และประทับศึกษาอยู่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ จึงมีการแต่งตั้งคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เพื่อปฏิบัติพระราชภารกิจตามรัฐธรรมนูญ

การอภิบาลยุวกษัตริย์ในระบอบประชาธิปไตย

การขึ้นครองราชย์ขณะยังทรงพระเยาว์ทำให้การศึกษาและการอภิบาลมีความสำคัญต่อการเตรียมพระองค์สำหรับพระราชภาระ ก่อนการเสด็จขึ้นครองราชย์ หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ได้เข้าเฝ้าพระองค์เจ้าอานันทมหิดล และต่อมารายงานต่อสภาผู้แทนราษฎรว่าพระองค์ไม่ทรงอยากเป็นพระเจ้าแผ่นดิน โดยมีเหตุผลหลายประการ แต่ขอไม่ให้จดรายละเอียดไว้ในรายงานการประชุม ส่วนจดหมายของหม่อมสังวาลย์ถึงสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ซึ่งถ่ายทอดไว้ในหนังสือ เจ้านายเล็ก ๆ – ยุวกษัตริย์ บันทึกเหตุผลเหล่านั้นไว้ ทั้งการที่ยังทรงเป็นเด็ก ไม่ทรงรู้เรื่องต่าง ๆ และความรู้สึกว่าพิธีการกับผู้ติดตามจะทำให้ไม่สามารถวิ่งเล่นได้อย่างอิสระ[9]

สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ซึ่งขณะนั้นทรงเป็นที่รู้จักในนามหม่อมสังวาลย์ ทรงให้ความสำคัญแก่การอภิบาลอย่างเรียบง่ายและความสุขตามวัยของพระราชโอรส พระราชหัตถเลขาถวายสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าสะท้อนว่า แม้จะมิได้ทรงปรารถนาให้พระราชโอรสต้องรับพระราชภาระตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ แต่เมื่อจำเป็นต้องทรงรับหน้าที่แล้ว ก็ทรงตั้งพระทัยให้ยังมีโอกาสดำเนินพระชนมชีพอย่างเด็กทั่วไป โดยไม่ถูกจำกัดด้วยพระราชอิสริยยศจนเกินควร[10]

แนวทางดังกล่าวปรากฏชัดในพระราชหัตถเลขาลงวันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2478 ซึ่งทรงเล่าถึงการสนทนากับเจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศเรื่องการศึกษาของพระราชโอรส สมเด็จพระราชชนนีทรงสนับสนุนให้เสด็จไปโรงเรียนและทรงศึกษาร่วมกับเพื่อน เพราะการเรียนเพียงลำพังจะขาดทั้งความสนุกและแรงกระตุ้นจากเพื่อนร่วมชั้น อีกทั้งการอยู่ร่วมกับผู้อื่นจะช่วยให้ทรงรู้จักอุปนิสัยของผู้คน พระราชหัตถเลขาเชื่อมโยงประสบการณ์เหล่านี้กับพระราชภาระว่า “จะเป็นประโยชน์สำหรับบ้านเมืองที่มีการปกครองอย่างประชาธิปไตย”

การอภิบาลจึงครอบคลุมทั้งสุขภาพ การศึกษา ความสุขตามวัย และการเรียนรู้ชีวิตร่วมกับผู้อื่น แนวพระราชดำริของสมเด็จพระราชชนนีแสดงถึงการเตรียมยุวกษัตริย์ให้ทรงมีความรู้และความเข้าใจผู้คน สำหรับการดำรงพระราชฐานะภายใต้รัฐธรรมนูญ

ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และขบวนการเสรีไทย

ระหว่างที่พระองค์ประทับศึกษาต่อ ณ ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ทำหน้าที่ปฏิบัติพระราชภารกิจตามรัฐธรรมนูญ ความรับผิดชอบนี้ยิ่งมีความสำคัญเมื่อประเทศต้องเผชิญวิกฤตสงคราม

พระองค์เสด็จนิวัตพระนครครั้งแรกในฐานะพระมหากษัตริย์เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 ก่อนเสด็จกลับไปทรงศึกษาต่อ ส. ศิวรักษ์เล่าถึงความทรงจำในวัยเด็กว่า เมื่อรัชกาลที่ 8 เสด็จนิวัตพระนครทางเรือครั้งแรก ชาวฝั่งธนบุรีตั้งโต๊ะบูชารับเสด็จ ส่วนเขาได้ร่วมเข้าแถวกับนักเรียนโรงเรียนคริสเตียนไฮสคูลที่สำเหร่ (โรงเรียนกรุงเทพคริสเตียนฯ) เพื่อโบกธงต้อนรับ ความทรงจำนี้สะท้อนความตื่นเต้นยินดีที่ได้เฝ้ารับเสด็จยุวกษัตริย์ซึ่งยังทรงพระเยาว์[11]

ต่อมาเมื่อสงครามโลกครั้งที่สองขยายตัว ประเทศไทยต้องเผชิญวิกฤตจากการที่กองทัพญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกเมื่อวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 และการดำเนินนโยบายของรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ที่นำประเทศเข้าร่วมเป็นพันธมิตรกับญี่ปุ่น

วันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2484 สภาผู้แทนราษฎรมีมติแต่งตั้งปรีดีเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ภายหลังพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง เอกสารการติดต่อระหว่างกระทรวงการคลังกับกระทรวงการต่างประเทศแสดงว่า ปรีดีได้ขอให้ส่งโทรเลขกราบบังคมทูลรายงานการรับตำแหน่ง โดยยืนยันว่าจะปฏิบัติหน้าที่ด้วยความจงรักภักดีต่อราชบัลลังก์และมุ่งรักษาประโยชน์สุขของชาติ พร้อมระบุว่าเป็นเกียรติยศที่ตนมิได้แสวงหามาก่อน โทรเลขฉบับนี้เป็นหลักฐานร่วมสมัยถึงเจตนารมณ์ในการเริ่มปฏิบัติหน้าที่แทนพระองค์ท่ามกลางภาวะสงคราม[12]

ควบคู่กับหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ปรีดีเป็นผู้นำขบวนการเสรีไทยภายในประเทศ ติดต่อประสานงานกับเสรีไทยในต่างประเทศและฝ่ายสัมพันธมิตร เพื่อต่อต้านการครอบงำของญี่ปุ่น และแสดงให้เห็นว่าการเข้าร่วมสงครามฝ่ายญี่ปุ่นของรัฐบาลมิใช่เจตจำนงร่วมของประชาชนไทย เมื่อรัฐบาลประกาศสงครามต่อบริเตนใหญ่และสหรัฐอเมริกาวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2485 ปรีดีไม่ได้ร่วมลงนามในประกาศนั้น[13] ต่อมาเมื่อพระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภาทรงลาออก สภาผู้แทนราษฎรจึงแต่งตั้งให้ปรีดีเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แต่ผู้เดียวเมื่อวันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2487[14]

ภารกิจเสรีไทยอาศัยความร่วมมือของข้าราชการ นักศึกษา ประชาชน และพระราชวงศ์บางพระองค์ แม้มีภูมิหลังและความคิดเห็นทางการเมืองแตกต่างกัน แต่สามารถร่วมมือเพื่อรักษาเอกราชของประเทศ การข่าว การประสานงานกับสัมพันธมิตร และการเตรียมกำลังต่อต้านญี่ปุ่นช่วยแสดงจุดยืนของขบวนการและเพิ่มอำนาจต่อรองให้แก่ไทยเมื่อสงครามยุติ ขณะเดียวกัน ปรีดีต้องปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญแทนพระมหากษัตริย์ซึ่งประทับอยู่ต่างประเทศ ภารกิจทั้งสองด้านจึงเกี่ยวพันกัน โดยมีการรักษาเอกราชและอธิปไตยของชาติเป็นเป้าหมายสำคัญ

“หลานฉันยังเด็กนะ ฝากด้วย”

ระหว่างสงคราม ปรีดีและท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ มีส่วนดูแลถวายความปลอดภัยและความสะดวกแก่สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า เมื่อเสด็จอพยพหลบภัยไปประทับที่พระราชวังบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ตามคำบอกเล่าของหม่อมเจ้าหญิงอัปภัศราภา เทวกุล พระองค์ทรงระลึกถึงพระราชนัดดาอยู่เสมอ และทรงดีพระทัยที่พระราชนัดดาประทับอยู่ต่างประเทศ ไม่ต้องเผชิญความยากลำบากจากการอพยพหลบภัยเช่นเดียวกับพระองค์[15]

เมื่อประทับที่อยุธยา ปรีดีและท่านผู้หญิงพูนศุขเข้าเฝ้าฯ ทูลถามถึงความสะดวกสบายอย่างสม่ำเสมอ ปรีดียังเชิญเสด็จประทับรถยนต์ประพาสรอบเกาะเมือง คราวหนึ่งสมเด็จพระพันวัสสาฯ มีพระราชดำรัสว่า “หลานฉันยังเด็กนะ ฝากด้วย” และเมื่อเสด็จไปประทับที่พระราชวังบางปะอิน ทรงฝากฝังอีกว่า “พ่อคุณเถอะ ฝากหลานด้วยนะ พ่อมาทำบุญกับคนแก่นี่ พ่อได้กุศล” พระราชดำรัสที่บันทึกไว้นี้สะท้อนทั้งความห่วงใยต่อพระราชนัดดาและความไว้วางพระราชหฤทัยต่อผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์[16]

ประกาศสันติภาพในพระปรมาภิไธยรัชกาลที่ 8

ภายหลังญี่ปุ่นยอมจำนน วันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2488 ปรีดีในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ได้ออกประกาศสันติภาพ ในพระปรมาภิไธยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล โดยมีทวี บุณยเกตุ เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ ประกาศระบุว่าการประกาศสงครามต่อบริเตนใหญ่และสหรัฐอเมริกาเป็นการกระทำอันขัดต่อเจตจำนงของประชาชนชาวไทย ตลอดจนรัฐธรรมนูญและกฎหมาย จึงเป็นโมฆะและไม่ผูกพันประชาชนชาวไทย พร้อมแสดงความประสงค์ที่จะฟื้นฟูสัมพันธไมตรีและร่วมมือสร้างสันติภาพของโลก[17]

ประกาศสันติภาพเป็นก้าวสำคัญในการแก้ไขสถานะของประเทศไทยหลังสงคราม แต่การรักษาเอกราชและผลประโยชน์ของชาติยังต้องอาศัยการเจรจากับฝ่ายสัมพันธมิตรต่อไป ผลงานของเสรีไทย การดำเนินงานของรัฐบาลและนักการทูตไทย ตลอดจนนโยบายและผลประโยชน์ของมหาอำนาจ ล้วนมีส่วนกำหนดผลการเจรจา การฟื้นฟูสันติภาพและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศจึงเป็นภารกิจที่ดำเนินต่อเนื่องหลังสงครามสิ้นสุดลง

พระราชโทรเลขและการอัญเชิญเสด็จนิวัตพระนคร

ปรีดีมีโทรเลขลงวันที่ 6 กันยายน พ.ศ. 2488 กราบบังคมทูลอัญเชิญสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จนิวัตพระนคร เนื่องจากจะทรงบรรลุนิติภาวะวันที่ 20 กันยายนปีเดียวกัน โดยอัญเชิญเสด็จกลับมาทรงปฏิบัติพระราชภารกิจในฐานะประมุขของชาติ “ตามวิถีทางแห่งรัฐธรรมนูญ”[18]

พระราชโทรเลขตอบลงวันที่ 14 กันยายน พ.ศ. 2488 ทรงกล่าวถึงความห่วงใยประเทศชาติควบคู่กับพระราชประสงค์ที่จะทรงศึกษาให้สำเร็จ ทรงแจ้งว่าได้ทรงสอบวิชากฎหมายปีที่หนึ่งเมื่อเดือนกรกฎาคม แต่ยังต้องทรงศึกษาต่อและเตรียมวิทยานิพนธ์ตามหลักสูตรปริญญาเอก จึงมีพระราชประสงค์จะเสด็จกลับมาเยี่ยมประเทศไทยเป็นการชั่วคราว หากปรีดีและรัฐบาลเห็นชอบ พร้อมทรงขอบใจและแสดงความซาบซึ้งต่อภารกิจที่ปรีดีได้ปฏิบัติด้วยความยากลำบากในพระปรมาภิไธย[19]

ปรีดีกราบบังคมทูลตอบรับด้วยความยินดี และถวายรายงานเกี่ยวกับการแก้ไขรัฐธรรมนูญ โดยเห็นว่าการเสด็จนิวัตพระนครแม้เพียงชั่วคราวจะเป็นประโยชน์ต่อกิจการสำคัญของประเทศ พระราชโทรเลขที่มีต่อมาแสดงถึงความเชื่อมั่นว่าปรีดีและรัฐบาลจะดำเนินการแก้ไขรัฐธรรมนูญอย่างยุติธรรมและเกิดผลดี พร้อมทรงยินดีรับคำอัญเชิญให้เสด็จนิวัตพระนครเป็นการชั่วคราว[20]

การติดต่อครั้งนี้สะท้อนทั้งความตั้งพระราชหฤทัยด้านการศึกษา ความสำนึกในพระราชภาระต่อประเทศ และการทรงรับฟังความคิดเห็นของผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์กับรัฐบาล โดยเฉพาะเรื่องการแก้ไขรัฐธรรมนูญอันเป็นภารกิจสำคัญของการพัฒนาประชาธิปไตยหลังสงคราม ทั้งนี้ แม้โทรเลขฉบับแรกของปรีดีจะกล่าวถึงการสิ้นสุดตำแหน่งเมื่อทรงบรรลุนิติภาวะ แต่ต่อมาได้มีประกาศประธานสภาผู้แทนราษฎรลงวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2488 ให้ปรีดีปฏิบัติหน้าที่ต่อไปจนถึงการเสด็จนิวัตพระนครวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2488[21]

อ่านเพิ่มเติม: โทรเลขของนายปรีดี พนมยงค์ อัญเชิญในหลวงรัชกาลที่ 8 เสด็จนิวัติพระนคร พ.ศ. 2488

เสด็จนิวัตพระนครและการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส

วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2488 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล พร้อมด้วยสมเด็จพระราชชนนีและสมเด็จพระอนุชา เสด็จนิวัตพระนคร ปรีดีเฝ้ารับเสด็จที่สถานีรถไฟสวนจิตรลดา และกราบบังคมทูลว่าหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สิ้นสุดลงแล้ว พระองค์มีพระราชดำรัสตอบ แสดงความยินดีที่จะได้ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจต่อประชาชนและประเทศชาติ พร้อมทรงขอบใจปรีดีที่ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต ส่งเสริมความเจริญของบ้านเมือง และช่วยรักษาเอกราชของชาติ พระราชดำรัสครั้งนี้เป็นหลักฐานสำคัญถึงการทรงยกย่องคุณูปการของปรีดีในช่วงวิกฤตสงคราม[22]

“ท่านปรีดี พนมยงค์

ข้าพเจ้ามีความยินดีที่ได้กลับมาสู่พระนคร เพื่อบำเพ็ญพระกรณียกิจตามหน้าที่ ของข้าพเจ้าต่อประชาชนและประเทศชาติ ข้าพเจ้าขอขอบใจท่านเป็นอันมากที่ได้ปฏิบัติกรณียกิจแทนข้าพเจ้า ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตต่อข้าพเจ้าและประเทศชาติ ข้าพเจ้าขอถือโอกาสนี้ แสดงไมตรีจิตในคุณงามความดีของท่าน ที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองให้แก่ประเทศชาติ และช่วยบำรุงรักษาความเป็นเอกราชของชาติไว้”

พระราชดำรัสของในหลวงอานันทมหิดล
5 ธันวาคม พ.ศ. 2488

สามวันต่อมา วันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2488 ทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ยกย่องปรีดี พนมยงค์ ไว้ในฐานะ “รัฐบุรุษอาวุโส” โดยมีหม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช นายกรัฐมนตรี เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ ประกาศกล่าวถึงการปฏิบัติหน้าที่ของปรีดีว่า

“ได้ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต และด้วยความจงรักภักดีต่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และรัฐธรรมนูญ”[23]

ประกาศยังกำหนดให้ปรีดีมีหน้าที่รับปรึกษากิจราชการแผ่นดินเพื่อความวัฒนาถาวรของชาติ การกล่าวถึง ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และรัฐธรรมนูญ ควบคู่กัน แสดงให้เห็นว่าคุณความดีที่ทรงยกย่องครอบคลุมทั้งการรับใช้ประเทศและการธำรงหลักรัฐธรรมนูญ[24]

ในช่วงเดียวกัน ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ปฐมจุลจอมเกล้า และ เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ แก่ปรีดี พนมยงค์ โดยนพรัตนราชวราภรณ์เป็นเครื่องราชอิสริยาภรณ์สูงสุดที่สามัญชนพึงได้รับพระราชทาน[25]

การฟื้นฟูสัมพันธไมตรีและการทรงรับการสวนสนาม

หลังเสด็จนิวัตพระนคร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลทรงติดตามการฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับอังกฤษ อย่างใกล้ชิด ปรีดี พนมยงค์ ในฐานะรัฐบุรุษอาวุโส ได้มอบหมายให้กนต์ธีร์ ศุภมงคล เข้าเฝ้าฯ ถวายรายงานภูมิหลังและความคืบหน้าของการเจรจา พระองค์ทรงซักถามด้วยความสนพระราชหฤทัย โดยมีสมเด็จพระอนุชาประทับรับฟังด้วย สะท้อนถึงความสำคัญที่ทรงให้แก่สถานะและผลประโยชน์ของประเทศภายหลังสงคราม การเจรจาดังกล่าวนำไปสู่การลงนามความตกลงเพื่อยุติสถานะสงครามกับอังกฤษเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2489[26]

พระราชกรณียกิจด้านความสัมพันธ์กับฝ่ายสัมพันธมิตรยังปรากฏผ่านการเสด็จพระราชดำเนิน ทรงรับการสวนสนามของทหารสัมพันธมิตร ณ พระนคร เมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2489 ร่วมกับลอร์ดหลุยส์ เมานต์แบ็ตเทน ผู้บัญชาการสูงสุดฝ่ายสัมพันธมิตรประจำเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส ร่วมในพิธี ภาพเหตุการณ์บันทึกพระมหากษัตริย์ไทย ผู้บัญชาการฝ่ายสัมพันธมิตร และอดีตหัวหน้าขบวนการเสรีไทยไว้ด้วยกันในช่วงฟื้นฟูความสัมพันธ์หลังสงคราม

พิธีสวนสนามครั้งนี้อาจพิจารณาได้ว่าเป็นสัญลักษณ์ของการฟื้นฟูสัมพันธไมตรีระหว่างไทยกับฝ่ายสัมพันธมิตร และแสดงพระราชบทบาทในฐานะประมุขของประเทศที่กำลังคลี่คลายผลกระทบจากสงคราม[27]

การศึกษา การแพทย์ และความสัมพันธ์ระหว่างประชาชน

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลทรงให้ความสำคัญแก่การศึกษาและสุขภาพของประชาชน โดยเฉพาะ พระราชปรารภให้ผลิตแพทย์เพิ่มขึ้นให้เพียงพอแก่ความต้องการของประชาชน ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการจัดตั้งคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สังกัดมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ เมื่อ พ.ศ. 2490 ก่อนโอนมาสังกัดจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใน พ.ศ. 2510 พระราชปรารภดังกล่าวสะท้อนความห่วงใยต่อการเข้าถึงบริการรักษาพยาบาล และเป็นคุณูปการต่อการพัฒนาการศึกษาแพทย์ของประเทศในระยะยาว[28]

วันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2489 พระองค์เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระอนุชาไปทรงเยี่ยมประชาชนย่านสำเพ็ง ท่ามกลางความตึงเครียดระหว่างคนไทยกับชุมชนชาวจีนภายหลังสงคราม บันทึกของแท้ ประกาศวุฒิสาร ผู้ร่วมถ่ายภาพยนตร์เหตุการณ์ครั้งนั้น กล่าวถึงการเตรียมรับเสด็จด้วยความยินดีและประชาชนที่มาเฝ้าฯ อย่างเนืองแน่น[29] การเสด็จพบประชาชนอย่างใกล้ชิดมีความหมายต่อการประสานความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนต่างเชื้อสาย และช่วยให้เห็นพระราชบทบาทด้านสันติภาพที่เชื่อมโยงกับ ความไว้วางใจและการอยู่ร่วมกันของประชาชน

ส. ศิวรักษ์กล่าวถึงพระอุปนิสัยและการเสด็จเยี่ยมประชาชนย่านสำเพ็งว่า

“ท่านเป็นคนโอบอ้อมอารี เป็นคนที่รับฟังทุก ๆ กระแส ท่านเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่น่ารักมาก … ท่านเสด็จไปสำเพ็งนะครับ ไปเยี่ยมชาวจีนที่นั่น ทุกคนเคารพนับถือท่านมากเลย”[30]

รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 และความร่วมมือเพื่อประชาธิปไตย

ก่อนการเสด็จประพาสสำเพ็ง ความร่วมมือเพื่อพัฒนาประชาธิปไตยปรากฏเป็นรูปธรรมเมื่อพระองค์ ทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2489 เมื่อวันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2489 ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม โดยมีปรีดี พนมยงค์ นายกรัฐมนตรี เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ รัฐธรรมนูญฉบับนี้เริ่มใช้บังคับวันที่ 10 พฤษภาคมปีเดียวกัน[31]

คำปรารภของรัฐธรรมนูญบันทึกที่มาของการปรับปรุงการปกครองครั้งนี้ว่า ปรีดีขณะดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ได้ปรารภกับควง อภัยวงศ์ นายกรัฐมนตรี ถึงความสมควรที่จะยกเลิกบทเฉพาะกาลของรัฐธรรมนูญเดิมและแก้ไขเพิ่มเติมให้เหมาะสมกับสถานการณ์บ้านเมือง รัฐบาลจึงเสนอให้สภาผู้แทนราษฎรตั้งคณะกรรมาธิการพิจารณา เพื่อให้การปกครองระบอบประชาธิปไตยสมบูรณ์ยิ่งขึ้น งานดังกล่าวดำเนินต่อเนื่องผ่านรัฐบาลหลายคณะ จนสภาพิจารณาร่างรัฐธรรมนูญแล้วเสร็จและนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย

เมื่อทรงพิจารณาร่างรัฐธรรมนูญแล้ว คำปรารภระบุพระราชดำริว่าประชากรของพระองค์มีความสามารถที่จะจรรโลงประเทศชาติให้ก้าวหน้า และให้ตรารัฐธรรมนูญขึ้น “โดยคำแนะนำและยินยอมของสภาผู้แทนราษฎร” ถ้อยคำนี้แสดงความสัมพันธ์ระหว่างพระราชบทบาทกับความเห็นชอบขององค์กรผู้แทนประชาชน การสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 จึงเป็นผลของกระบวนการที่พระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรปฏิบัติหน้าที่ประสานกัน โดยปรีดีมีบทบาททั้งในการริเริ่มผลักดันและการรับสนองพระบรมราชโองการเมื่อดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี

รัฐธรรมนูญฉบับนี้ยืนยันหลักการในมาตรา 2 ว่า อำนาจอธิปไตยย่อมมาจากปวงชนชาวไทย และพระมหากษัตริย์ผู้เป็นประมุขทรงใช้อำนาจนั้นตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ พร้อมรับรองความเสมอภาคตามกฎหมายและเสรีภาพของประชาชน รวมถึงเสรีภาพในการพูด การเขียน การชุมนุมสาธารณะ และการตั้งพรรคการเมืองภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย

ด้านโครงสร้างรัฐสภา รัฐธรรมนูญกำหนดให้มี สภาผู้แทนที่มาจากการเลือกตั้งโดยตรง แทนสมาชิกประเภทที่สองจากการแต่งตั้ง และพฤฒสภาที่มาจากการเลือกตั้งทางอ้อม ทั้งยังกำหนดให้สมาชิกของทั้งสองสภาต้องไม่เป็นข้าราชการประจำ โครงสร้างดังกล่าวเป็นก้าวสำคัญในการขยายบทบาทของผู้แทนประชาชนและแยกการดำรงตำแหน่งสมาชิกสภาออกจากราชการประจำ

ส. ศิวรักษ์ถ่ายทอดคำบอกเล่าที่ระบุว่าได้รับฟังจากปรีดีโดยตรง ถึงการปฏิบัติพระองค์ของรัชกาลที่ 8 ว่า

“ท่านทรงเป็นประชาธิปไตยเต็มที่ ท่านเชิญให้ฝ่ายรัฐบาลไปเฝ้า เช่นเดียวกับเชิญฝ่ายค้านไปเฝ้า ท่านฟังจากทุกฝ่าย แล้วท่านไม่ออกความเห็นอะไรทั้งนั้น ในฐานะที่ท่านเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ภายใต้รัฐธรรมนูญ”[32]

เมื่อพิจารณาพระราชโทรเลขที่กล่าวถึงการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ประกาศยกย่องปรีดีซึ่งให้ความสำคัญแก่ความจงรักภักดีต่อรัฐธรรมนูญ และการทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ร่วมกัน หลักฐานเหล่านี้แสดงถึงพระราชบทบาทในการสนับสนุนการพัฒนาประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ โดยพระมหากษัตริย์ทรงดำรงฐานะประมุข รัฐบาลบริหารราชการแผ่นดิน และรัฐสภาทำหน้าที่นิติบัญญัติและตรวจสอบการบริหารประเทศ

การเสด็จสวรรคตและชะตากรรมของรัฐธรรมนูญ

เพียงหนึ่งเดือนหลังทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญ วันที่ 9 มิถุนายน พ.ศ. 2489 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งบรมพิมาน พระบรมมหาราชวัง ขณะมีพระชนมพรรษาเพียง 20 พรรษา และครองราชย์มาเป็นเวลา 11 ปีเศษ การสูญเสียเกิดขึ้นขณะที่ประเทศเพิ่งผ่านพ้นสงครามและกำลังเริ่มต้นใช้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่

การสืบราชสันตติวงศ์ดำเนินตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 โดยปรีดีในฐานะนายกรัฐมนตรีแจ้งข่าวการสวรรคตต่อรัฐสภา ทวี บุณยเกตุเสนอข้อกฎหมายและพระนามสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภูมิพลอดุลยเดช เพื่อสืบราชสันตติวงศ์ เมื่อรัฐสภามีมติเห็นชอบเป็นเอกฉันท์ ปรีดีจึงนำถวายพระพรชัยแด่พระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่ ประกาศลงวันที่ 9 มิถุนายน พ.ศ. 2489 ซึ่งปรีดีลงนามในฐานะนายกรัฐมนตรี ยืนยันการขึ้นครองราชย์โดยอาศัยมาตรา 9 ของรัฐธรรมนูญประกอบกฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ พ.ศ. 2467 กระบวนการนี้แสดงถึง บทบาทของรัฐธรรมนูญในการรักษาความต่อเนื่องของสถาบันพระมหากษัตริย์ ท่ามกลางความสูญเสียครั้งสำคัญของประเทศ[33]

อย่างไรก็ตาม รัฐประหารวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ได้โค่นรัฐบาลพลเรือตรีถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ และยกเลิกรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ปรีดีต้องหลบหนีและลี้ภัยออกนอกประเทศ การพัฒนาประชาธิปไตยตามแนวทางของรัฐธรรมนูญฉบับนี้จึงหยุดชะงัก ขณะที่โครงสร้างการเมืองซึ่งมุ่งขยายบทบาทของผู้แทนประชาชนถูกแทนที่ด้วยรัฐธรรมนูญฉบับชั่วคราว พ.ศ. 2490 ที่คณะรัฐประหารนำมาใช้ หรือที่เรียกว่า “ฉบับใต้ตุ่ม”[34]

การรำลึกวันพระบรมราชสมภพจึงเป็นโอกาสทบทวนพระราชกรณียกิจเพื่อชาติและราษฎรไทย ทั้งด้านการธำรงเอกราช การฟื้นฟูสันติภาพ และการพัฒนาประชาธิปไตย ควบคู่กับการปฏิบัติหน้าที่ของปรีดีในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ระหว่างสงคราม และความร่วมมือภายหลังเสด็จนิวัตพระนคร

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2489 เป็นหลักฐานสำคัญของความร่วมมือระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎร เพื่อพัฒนาการปกครองบนหลักอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ แม้รัฐธรรมนูญฉบับนี้จะถูกยกเลิกด้วยรัฐประหาร พ.ศ. 2490 แต่กระบวนการจัดทำและบทบัญญัติยังมีคุณค่าต่อการศึกษาความพยายามวางรากฐานประชาธิปไตยของไทย

ประวัติศาสตร์ช่วงนั้นชวนให้ตระหนักว่า ความร่วมมือของสถาบันต่าง ๆ ต้องดำเนินควบคู่กับการเคารพรัฐธรรมนูญและอำนาจของประชาชน การทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 โดยมีปรีดี พนมยงค์ เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ จึงเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญเพื่อประชาธิปไตยที่ทรงบำเพ็ญไว้ก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

บทความที่เกี่ยวข้อง:

• ความเป็นไปภายใต้คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์
• โทรเลขของนายปรีดี พนมยงค์ อัญเชิญในหลวงรัชกาลที่ 8 เสด็จนิวัติพระนคร พ.ศ. 2488
• ปรีดี พนมยงค์กับสถาบันกษัตริย์ และกรณีสวรรคต
• นายปรีดี พนมยงค์กับบทบาทนายกรัฐมนตรี ในช่วงกรณีสวรรคต รัชกาลที่ 8 (ตอนที่ 1)