6 ตุลาคม 2519

ในวาระครบรอบ 50 ปี 6 ตุลา 2519 ละคร ซึ่งเคยถูกใช้เป็นข้ออ้างจุดชนวนความรุนแรงเมื่อครึ่งศตวรรษก่อน ได้กลับมาเป็นเครื่องมือบอกเล่าประวัติศาสตร์ที่ขาดหายไปจากตำราเรียน บทความนี้รวบรวมและวิจารณ์ละครเวทีหลายเรื่อง ทั้ง “AFTER 6 มรดก 6 ตุลา” ที่ตั้งคำถามต่อคำสั่งคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 ซึ่งยังมีผลบังคับใช้ “The Trial ห้องพิจารณาคดีที่ 4” ที่จำลองการพิจารณาคดี 18 จำเลยในศาลทหาร และ “ที่...ไม่มีที่” ที่สำรวจความทรงจำและบาดแผลของผู้คน ควบคู่กับคำบอกเล่าของธงชัย วินิจจะกูล และวงเสวนาที่ชี้ให้เห็นว่ามรดกทางกฎหมาย โครงสร้างอำนาจ และวัฒนธรรมทางการเมืองจากรัฐประหารครั้งนั้นยังส่งผลต่อสังคมไทยจนถึงปัจจุบัน

วันที่ 6 ตุลาคม 2569 มูลนิธิและสถาบันปรีดี พนมยงค์ เข้าร่วมงาน “ครบรอบ 50 ปี 6 ตุลาคม 2519” ณ สวนประติมากรรมประวัติศาสตร์ “ธรรมศาสตร์กับการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตย” มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ เพื่อรำลึกถึงผู้เสียชีวิตและผู้ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ซึ่งนับเป็นหนึ่งในโศกนาฏกรรมสำคัญของประวัติศาสตร์การเมืองไทย

ในวาระครบรอบ 50 ปี เหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 มูลนิธิปรีดี พนมยงค์ และสถาบันปรีดี พนมยงค์ ร่วมรำลึกถึงนักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนผู้เสียชีวิต พร้อมแสดงความเคารพต่อผู้บาดเจ็บ ผู้ถูกจับกุม ครอบครัว และผู้ได้รับผลกระทบ โดยมีคุณอังคณา นีละไพจิตร เป็นผู้แทนกล่าวรำลึก ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ คำกล่าวชวนพิจารณาคำเตือนของปรีดี พนมยงค์ เรื่องการฟื้นระบอบเผด็จการ และความแตกต่างระหว่างการต่อต้านระบบกับการต่อต้านผู้เผด็จการบางคน ควบคู่กับบทบาทของบันทึกป๋วย อึ๊งภากรณ์ ในการรักษาข้อเท็จจริงเพื่อให้สังคมตรวจสอบข้อกล่าวหาและการใช้อำนาจ ตลอดจนความหวังของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ ที่ให้อนุสรณ์วีรชนเป็นสื่อปลูกสำนึกประชาธิปไตยแก่คนรุ่นหลัง การรำลึกครั้งนี้ยืนยันความสำคัญของการเปิดเผยความจริง การตรวจสอบความรับผิด และการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ ด้วยหลักการว่า ความเห็นต่างทางการเมืองไม่อาจเป็นเหตุให้ผู้ใดถูกทำร้ายหรือสังหาร และอำนาจรัฐต้องอยู่ภายใต้กฎหมายและความรับผิดชอบต่อประชาชน

เดือนกันยายน พ.ศ. 2569 เป็นวาระครบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 และครบ 9 ปีการจากไปของ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ บทความนี้จึงนำเอกสารคำบอกเล่าของ พลเรือโท ศรี ดาวราย นายทหารเรือผู้รับรู้แผนและเตรียมกำลังสนับสนุนการอภิวัฒน์ 2475 ทว่าชื่อไม่ปรากฏในบัญชีผู้ก่อการอย่างเป็นทางการ ซึ่งสุธาชัยเรียบเรียงจากการสัมภาษณ์เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2534 กลับมาเผยแพร่อีกครั้ง พร้อมชีวประวัติโดยสังเขปของทั้งผู้เล่าและผู้บันทึก ย้อนไปสู่โลกของนายทหารสามัญชนก่อน 2475 ตั้งแต่ความเหลื่อมล้ำในการได้ทุนศึกษาต่อต่างประเทศ ระบบอุปถัมภ์ในราชการ และการดุลข้าราชการในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ ไปจนถึงการก่อตัวของคณะราษฎรสายทหารเรือ เหตุที่กลุ่มโรงเรียนชุมพลทหารเรือมิได้เข้าปฏิบัติการในพระนครเช้าวันที่ 24 มิถุนายน และชีวิตราชการหลัง 2475 ขณะเดียวกันเอกสารชิ้นนี้ยังเป็นตัวอย่างการทำงานทางประวัติศาสตร์ของคนเดือนตุลาฯ ผู้หันกลับไปสนทนากับคนรุ่น 2475 เพื่อสร้างคลังความทรงจำนอกกรอบประวัติศาสตร์ราชการ

ปรีชา เปี่ยมพงศ์สานต์ ชี้ให้เห็นว่า แม้ข้อเรียกร้องของชาวนาจะอยู่ภายใต้กรอบกฎหมายและประชาธิปไตย แต่กลับต้องเผชิญกับการคุกคาม จับกุม และลอบสังหารผู้นำชาวนาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในช่วงก่อนและหลัง 6 ตุลาคม 2519

สำหรับสังคมไทย ความทรงจำทางการเมืองที่แตกต่างยังคงหล่อหลอมการแบ่งแยกมิตร/ศัตรู จึงควรถามต่อว่า การเมืองในความสัมพันธ์ที่เป็นมิตรภาพต่อกันจะเป็นไปได้หรือไม่

บันทึกความห่วงใยถึงประเทศชาติผ่านเหตุการณ์ทางการเมือง ของนายปรีดี พนมยงค์ ระหว่างพำนักอยู่ที่ประเทศฝรั่งเศส ผ่านบันทึกความทรงจำของคุณ วาณี พนมยงค์ สายประดิษฐ์ ลูกสาวคนเล็กของครอบครัวปรีดี พูนศุข พนมยงค์

ศาสตราภิชาน แล ดิลกวิทยรัตน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์แรงงาน ประจำจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวถึงประเด็นด้านแรงงานนับตั้งแต่รากฐานทางเศรษฐกิจภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 จนถึงประเด็นด้านขบวนการแรงงานรวมถึงหลักประกันทางกฎหมายของแรงงานไทยที่ผกผันไปตามพลวัตของประวัติศาสตร์เศรษฐศาสตร์การเมืองไทย

การต่อต้านเผด็จการนั้นไม่ใช่เพียงการต่อสู้ทางกายภาพเท่านั้น หากแต่ยังเป็นการต่อสู้ทางความคิดและจิตวิญญาณด้วย ฝ่ายต่อต้านจึงต้องรู้จักฝ่ายเผด็จการอย่างถ่องแท้ทั้งในด้านดีและด้านร้าย

เรื่องราวข้อเขียนรำลึกถึง ‘ม.ร.ว.สายสวัสดี สวัสดิวัตน’ โดย ‘กษิดิศ อนันทนาธร’ ผู้สนใจประวัติศาสตร์การเมืองและสังคมไทย ซึ่งได้รู้จักและมีความคุ้นเคยกับสตรีผู้นี้มากว่า 12 ปี