การอภิวัฒน์ 2475

พลเรือตรี ทหาร ขำหิรัญ เป็นนายทหารเรือชาวบางกอกน้อย ผู้ร่วมอภิวัฒน์ 24 มิถุนายน 2475 และมีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานนาวิกโยธิน เขายังเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยและผ่านเหตุการณ์ทางการเมืองสำคัญหลายช่วง ทั้งเหตุการณ์วังหลวงและแมนฮัตตัน รวมถึงเคยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี ถูกคุมขัง และกลับเข้าสู่สภาในฐานะผู้แทนที่ได้รับเสียงสนับสนุนจากประชาชน สำหรับปรีดี พนมยงค์ เขาเป็นทั้งสหายร่วมอุดมการณ์และมิตรสำคัญในยามวิกฤต โดยเคยช่วยให้ปรีดีหลบภัยหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 และให้ที่พักพิงแก่ครอบครัวปรีดี แม้ต้องเผชิญความสูญเสียทางการเมืองและภัยคุกคามร่วมกัน ทหาร ขำหิรัญยังยืนยันว่า สมาชิกคณะราษฎรเป็น “ลูกหนี้ประชาชน” จนกว่าประชาชนไทยจะได้รับการปกครองในระบอบประชาธิปไตยโดยสมบูรณ์

ดร.ฐาปนันท์ นิพิฏฐกุล ได้ตั้งข้อสังเกตจากวิทยานิพนธ์ของท่านปรีดีในปี 2469 ว่า ท่านได้รับการปลูกฝังอย่างเข้มข้นในวิชากฎหมายโรมัน ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็น ratio scripta (ระบบเหตุผลที่เป็นลายลักษณ์อักษร หรือ คัมภีร์แห่งสติปัญญา) สิ่งนี้ทำให้ท่านตระหนักว่า กฎหมายต้องหยั่งรากอยู่บนระบบของเหตุผล

ขุนศรีศรากร หนึ่งในคณะผู้ก่อการอภิวัฒน์ 2475 ผู้อยู่ร่วมในเหตุการณ์นองเลือดแรกของรุ่งอรุณแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง นริศ จรัสจรรยาวงศ์ พาผู้อ่านรู้จักกับชลอ ศรีศรากร จากท่านขุนระบอบเดิม สู่นายตำรวจในระบอบใหม่ และพระปุณณะวังโสในปัจฉิมวัย

ทวีปวร พาผู้อ่านรำลึกถึงรัฐบุรุษอาวุโสผ่านกวีนิพนธ์ คนดีศรีอโยธยา ร้อยเรียงชีวประวัติและคุณูปการของ ปรีดี พนมยงค์ ตั้งแต่การอภิวัฒน์ 2475 การก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ขบวนการเสรีไทย จวบจนถึงการลี้ภัยทางการเมือง

วาทะของ ปรีดี พนมยงค์ จากคำประศาสน์การฯ ในวันสถาปนามหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง (มธก.) ไม่ได้เป็นเพียงแค่สุนทรพจน์ในพิธีเปิดสถานศึกษาทั่วไป แต่คือการประกาศเจตนารมณ์สำคัญหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475

กำพล จำปาพันธ์ พาผู้อ่านย้อนสำรวจเบื้องหลังการก่อตั้งโรงงานกระดาษกาญจนบุรี ในสมัยรัฐบาลพระยาพหลพลพยุหเสนา ร้อยเรียงเรื่องราวตั้งแต่วิกฤตการนำเข้ากระดาษ สู่การบุกเบิกอุตสาหกรรมที่ตอบสนองหลักการศึกษาของคณะราษฎร

ในวาระที่การเลือกตั้งกำลังงวดเข้ามา กำพล จำปาพันธ์ พาผู้อ่านย้อนกลับไปสำรวจปฐมบทการเลือกตั้งครั้งแรกของสยาม จวบจนถึงการเลือกตั้งทั่วไปครั้งประวัติศาสตร์หลัง 2475 ร้อยเรียงเรื่องราวจาก "หลวงเทศาจิตรวิจารณ์" ผู้บุกเบิก สู่ "หลวงประดิษฐ์มนูธรรม" ผู้วางรากฐาน

“สะพานปรีดี-ธำรง” คือสะพานคอนกรีตแห่งแรกที่เชื่อมเกาะเมืองอยุธยา สร้างในสมัยคณะราษฎรโดยมีปรีดี พนมยงค์ เป็นผู้ผลักดันหลัก ภายใต้นโยบายพัฒนาอยุธยาให้เป็น “เมืองทดลอง” ของระบอบใหม่ สะพานนี้จึงไม่ใช่เพียงโครงสร้างคมนาคม แต่เป็นอนุสรณ์ของการอภิวัฒน์ 2475 และสัญลักษณ์ของการฟื้นฟูเมืองเก่าด้วยแนวคิดรัฐประชาชน โดยเสนอให้มีการตั้งชื่อสะพานฝั่งตะวันตกว่า “พูนศุข–แฉล้ม” เพื่อรำลึกบทบาทสตรีในประวัติศาสตร์คณะราษฎร

บันทึกนี้ถ่ายทอดบทบาทของพระยาพหลพลพยุหเสนาในฐานะผู้นำที่ยืนหยัดพิทักษ์เจตนารมณ์ของคณะราษฎร ทั้งในเหตุการณ์ 24 มิถุนา 2475 และ 20 มิถุนา 2476 ด้วยท่าทีสุขุมแต่เด็ดเดี่ยว ท่านได้แบกรับความเปลี่ยนแปลงของระบอบใหม่อย่างมั่นคง จนกลายเป็นสัญลักษณ์ของความชอบธรรมในระบอบรัฐธรรมนูญ

PRIDI Interview สัมภาษณ์ ดร.โอฬาร ไชยประวัติ ในวาระชาตกาลของพลเรือโทศรี ดาวราย เพื่อทราบประวัติชีวิต และผลงานสำคัญของคุณพ่อ และบทบาทของอาจารย์ลาวัณย์ในฐานะศิลปินที่ผลิตงานจิตรกรรมเพื่อความเป็นธรรมของสังคม