ประชาธิปไตย

“ศิษย์ที่รักคนหนึ่งของข้าพเจ้า” คือถ้อยคำที่ปรีดี พนมยงค์ ใช้ระลึกถึง ร.ท. อู๊ต นิตยสุทธิ ผู้เดินทางมาแจ้งข่าวสำคัญในเหตุการณ์กบฏบวรเดช พ.ศ. 2476 ความไว้วางใจที่ก่อตัวขึ้นในวันนั้นสืบเนื่องเป็นความผูกพันที่ธรรมศาสตร์ และการร่วมงานในรัฐสภาและขบวนการเสรีไทย ในฐานะผู้แทนราษฎรจังหวัดนครราชสีมา อู๊ตนำเรื่องโรคภัย ถนน การศึกษาผู้ใหญ่ และความแห้งแล้งเข้าสู่สภาอย่างต่อเนื่อง ประวัติการทำงานของเขาช่วยให้เห็นความหมายของการรับใช้ราษฎรผ่านปัญหาที่ประชาชนเผชิญในชีวิตประจำวัน ขณะที่คำรำลึกของปรีดีเผยความอาลัยต่อศิษย์และผู้ร่วมงานที่จากไปก่อนจะได้พบกันอีก ในวาระ 124 ปี ชาตกาล 19 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนอ่านเรื่องราวชีวิต งาน และความผูกพันของทั้งสอง

ในวาระครบรอบ 53 ปี 14 ตุลาคม 2516 สันติสุข โสภณสิริ ผู้เคยร่วมขบวนเรียกร้องรัฐธรรมนูญบนถนนราชดำเนิน ทบทวนเส้นทางประชาธิปไตยไทยที่ถูกรัฐประหารฉุดรั้งมาตั้งแต่ปี 2490 และตั้งคำถามว่าเจตนารมณ์ของวีรชนได้รับการสานต่อหรือไม่ ผู้เขียนอ้างงานเขียนของปรีดี พนมยงค์ ที่ชี้ว่าการพิทักษ์เจตนารมณ์ของวีรชนต้องอาศัย "รัฐธรรมนูญประชาธิปไตยสมบูรณ์" ทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ และทรรศนะ และเตือนให้ระวังอภิสิทธิ์ชนส่วนน้อยที่อาจผูกขาดอำนาจผ่านรัฐธรรมนูญและวุฒิสภาซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกของราษฎร ผู้เขียนเห็นว่าครึ่งศตวรรษต่อมา อำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองไทยยังกระจุกอยู่ในมือคนกลุ่มน้อยตามที่ปรีดีเตือนไว้ โดยยกข้อกล่าวหาฮั้วการเลือก สว. เป็นตัวอย่าง แต่ยังฝากความหวังไว้กับนักสู้ประชาธิปไตยรุ่นใหม่ ดังบทกวี "พลังประชาชน" ของกุหลาบ สายประดิษ

ในการเคลื่อนไหวทางการเมือง ละครเวทีเป็นอาวุธสำคัญของฝ่ายศิลปวัฒนธรรม เพราะช่วยขยายประเด็นที่ซับซ้อนให้เข้าใจง่าย และเปิดให้ผู้ชมตีความได้หลายแบบ แม้ละครการเมืองในไทยจะเป็นงานที่ "อยู่ยาก" แต่ยังมีคนละครหลายรุ่นทำงานด้านนี้ต่อ บทความนี้สำรวจผลงานสี่เรื่อง ได้แก่ ละครไตรภาคแนวสืบสวน "แฟ้มคดีกิเลนแดง" ของนินาท บุญโพธิ์ทอง ที่นำคดีในประวัติศาสตร์การเมืองไทยมาเล่าใหม่ ละครเสียดสี "แลบหอน 101" ของ Base Theatre Chiang Mai : BT งาน "ไกลบ้าน x Untold Story" ที่วสุ วรรลยางกูร ใช้ละครหุ่นคู่กับภาพยนตร์สารคดีเล่าชีวิตผู้ลี้ภัยของวัฒน์ วรรลยางกูร ผู้เป็นพ่อ และละครเพลง "เมืองนิมิตร" จากนวนิยายของมาลัย ชูพินิจ ซึ่งกลับมาแสดงในวาระ 120 ปีชาตกาลของผู้ประพันธ์ พร้อมบทเรียนจากขบวนการเสรีไทยเรื่องความบาดหมางระหว่างคนที่ต่อสู้เพื่อจุดหมายเดียวกัน

6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 เกิดการปราบปรามนักศึกษาและประชาชนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และสนามหลวง ก่อนเกิดรัฐประหารในเย็นวันเดียวกัน ความรุนแรงครั้งนั้นทำลายชีวิตผู้คนและสิทธิเสรีภาพที่ประชาชนร่วมกันเรียกร้องหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 การบิดเบือนข้อเท็จจริงและการปลุกระดมความเกลียดชังทำให้ผู้เห็นต่างถูกมองเป็นศัตรูที่ต้องกำจัด ในวาระครบรอบ 50 ปี สถาบันปรีดี พนมยงค์ชวนทบทวนเหตุการณ์ผ่านบันทึกของป๋วย อึ๊งภากรณ์และข้อคิดของปรีดี พนมยงค์ ซึ่งชี้ว่า การขับผู้นำเผด็จการออกจากอำนาจเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากระบบที่เอื้อให้เผด็จการกลับมายังคงอยู่แนวคิด “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” เชื่อมโยงสิทธิเสรีภาพกับความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจและการยึดหลักประชาธิปไตยในการอยู่ร่วมกัน การรำลึกถึงผู้สูญเสียจึงหมายถึงการรักษาสัจจะทางประวัติศาสตร์ ตรวจสอบความรับผิด และยุติการลอยนวลพ้นผิด เพื่อยืนยันว่าความเห็นต่างทางการเมืองไม่ใช่เหตุให้ใครถูกทำร้ายหรือสังหาร

วันที่ 29 กันยายน เป็นวันประสูติของเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้าย ผู้มีบทบาทสำคัญในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่การปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 ท่านเข้าร่วมพระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญฉบับถาวร และแสดงการสนับสนุนรัฐธรรมนูญ เรื่องราวของท่านสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างเจ้านายฝ่ายเหนือ ราชสำนัก และรัฐบาลคณะราษฎรในช่วงเปลี่ยนแปลงทางการเมือง ท่านยังมีบทบาทด้านการอุปถัมภ์ศาสนา การบันทึกประวัติศาสตร์เชียงใหม่ และการสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ เมื่อเจ้าแก้วนวรัฐถึงแก่พิราลัยใน พ.ศ. 2482 และไม่มีผู้สืบตำแหน่ง ระบบเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่จึงสิ้นสุดลง ชีวิตของท่านช่วยให้เห็นการเปลี่ยนผ่านทางการเมืองผ่านบทบาทของเจ้านายท้องถิ่นในประวัติศาสตร์ไทย และสะท้อนว่าบุคคลนอกคณะราษฎรก็มีส่วนในการตอบรับและปรับตัวเข้าสู่ระบอบรัฐธรรมนูญ

รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8 ผ่านพระราชบทบาทด้านเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย ท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่สองและการฟื้นฟูประเทศ โดยมีปรีดี พนมยงค์ ปฏิบัติหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ควบคู่กับการนำขบวนการเสรีไทย ก่อนดำรงตำแหน่งรัฐบุรุษอาวุโสและนายกรัฐมนตรี ขณะที่พระราชโทรเลข พระราชดำรัส และการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส สะท้อนถึงความไว้วางพระราชหฤทัยและการให้ความสำคัญต่อการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงความร่วมมือระหว่างพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรในการสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ซึ่งยืนยันอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ อันเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

วันที่ 16 กันยายน 2569 คุณสุดา พนมยงค์ และคุณปรีดิวิชญ์ พนมยงค์ กรรมการผู้จัดการสถาบันปรีดี พนมยงค์ ในฐานะทายาทปรีดี–พูนศุข พนมยงค์ เข้าร่วมงาน “100 ปี ชาตกาล พิชัย รัตตกุล แห่งการรับใช้ ภาวะผู้นำ และสันติภาพ” ณ อาคารพุทธวิชชาลัย มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร โดยมี ดร.พิจิตต รัตตกุล อดีตผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร และบุตรของนายพิชัย รัตตกุล ให้การต้อนรับ ท่ามกลางแขกผู้มีเกียรติที่มาร่วมรำลึกอย่างคับคั่ง

หนังสืออนุสรณ์งานศพ อาจจะเป็นมากกว่าของชำร่วยที่แจกให้แก่ผู้มาร่วมงาน หนังสืออนุสรณ์งานศพของ “เล้ง ศรีสมวงศ์” ก็เป็นมากกว่าหนังสือธรรมดาที่บอกเล่าแค่ชีวประวัติ เพราะหนังสือเล่มนี้เปิดเผยให้เห็นถึงการต่อสู้ตลอดระยะเวลาของชีวิต จากนักเรียนทุนต่างประเทศผู้ไม่หยุดอยู่แค่อาชีพครูผู้สอนหนังสือเด็ก หรือพนักงานของกรมรถไฟธรรมดา กลับกลายเป็นการเปิดเผยถึงชีวิตอันยิ่งใหญ่ของนักประชาธิปไตยผู้ร่วมต่อสู้กับความอยุติธรรม สรรค์สร้างระบบราชการที่เอื้อการทำงานทุกฝ่าย ยอมเล่นการเมืองซึ่งเป็นสิ่งที่ตนเองไม่ปรารถนาและเป็นหนึ่งในผู้วางรากฐานการธนาคารให้กับประเทศไทย นับได้ว่าหนังสืองานศพเล่มนี้เปรียบเสมือนประวัติศาสตร์แห่งยุคที่ควรค่าแก่การจดจำ

ในช่วงชีวิตของปัญญาชนคนหนึ่งที่ได้โลดแล่นผ่านช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญของสังคมไทย ที่เปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองเดิมอย่างระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตย จากเส้นทางการทำงานของนักกฎหมายที่มั่นคงได้หันเหไปสู่การเป็นครูผู้สอนวิชากฎหมาย เพื่อช่วยงานอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ และกิจการของมหาวิทยาลัย แต่ผลงานที่สำคัญยิ่งกว่าคือการสอนวิชา “เศรษฐศาสตร์” อันเป็นวิชาที่ศาสตราจารย์เดือน บุนนาค เล็งเห็นถึงความสำคัญและจะมีประโยชน์ต่อคนไทยต่อไป

ทวีป วรดิลก เป็นทั้งนักเขียน นักหนังสือพิมพ์ นักกฎหมาย และศิลปินแห่งชาติ ผู้ยืนยันว่าปากกาควรรับใช้ประชาชน และเสรีภาพต้องดำเนินควบคู่กับความรับผิดชอบ เขาผ่านทั้งการถูกลบชื่อออกจากทะเบียนนักศึกษาเพราะร่วมเคลื่อนไหวเรียกร้องสันติภาพ ไปจนถึงการถูกควบคุมตัวในเหตุการณ์ “กบฏสันติภาพ” ถึงอย่างนั้น ความมุ่งมั่นที่จะปกป้องประชาธิปไตยและรักษาความถูกต้องก็ไม่เคยเปลี่ยนแปลง และสามารถสร้างแรงบันดาลใจให้แก่คนรุ่นต่อไปได้