ประวัติศาสตร์

25 กันยายน พ.ศ. 2488 วันสวนสนามและปิดภารกิจของขบวนการเสรีไทย ปรีดี พนมยงค์ หรือ “รู้ธ” กล่าวสุนทรพจน์ยกย่องคนไทยราว 17 ล้านคนว่าเป็นผู้กู้ชาติที่แท้จริง และขอบใจผู้ร่วมงานคนสำคัญโดยระบุนาม บทความนี้เล่าประวัติสังเขปของบุคคลเหล่านั้น ได้แก่ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ทวี บุณยเกตุ พล.ต.อ.อดุล อดุลเดชจรัส พล.ร.ต.หลวงสังวรยุทธกิจ ดิเรก ชัยนาม พล.ท.ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์ และ น.อ.หลวงศุภชลาศัย หลายคนถูกหลงลืมหรือไม่เป็นที่รับรู้ว่าเคยมีบทบาทในเสรีไทย ทั้งที่แต่ละคนนำเครือข่ายของตนเข้าร่วมต่อต้านญี่ปุ่น ทั้งนักการทูต ตำรวจ ครู ข้าราชการมหาดไทย ทหารสามเหล่าทัพ ตลอดจนนิสิตนักศึกษาและนักเรียน ผู้เขียนเสนอว่าความร่วมมือของผู้คนที่หลากหลายเช่นนี้ควรเป็นแบบอย่างสำหรับสังคมปัจจุบัน

ภาพจำของคณะราษฎรสายทหารบกมักอยู่ที่ "4 ทหารเสือ" ในฐานะผู้วางแผนและตัดสินใจ ทว่าแผนยึดอำนาจซึ่งพระยาทรงสุรเดชออกแบบไว้จะเคลื่อนออกจากกระดาษไม่ได้เลย หากไม่มีนายทหารอีกกลุ่มหนึ่งนำรถเกราะและรถรบออกจากโรงก่อนรุ่งสางวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ในบรรดานายทหารฝ่ายบก 34 นายของคณะผู้ก่อการ มีทหารม้าเพียง 4 นาย คือ หลวงทัศไนยนิยมศึก (ทัศนัย มิตรภักดี) น้อม เกตุนุติ ทวน วิชัยขัทคะ และไชย ประทีปะเสน ผู้ซึ่งประยูร ภมรมนตรี เรียกว่า "สี่อัศวิน" ในวาระ 126 ปีชาตกาลของหลวงทัศไนยฯ บทความนี้ติดตามชีวิตของทั้งสี่ ตั้งแต่วงประชุมผู้ริเริ่มก่อการ ณ กรุงปารีส และวิชาทหารม้าจากโรงเรียนโซมูร์ มาจนถึงเช้ามืดวันอภิวัฒน์ และเส้นทางที่แยกจากกันในเวลาต่อมา เมื่อผู้นำของกลุ่มจากไปก่อนครบหนึ่งปีในระบอบใหม่ ส่วนอีกสามคนต้องเผชิญสงคราม การรัฐประหาร และการเลือกข้างทางการเมืองที่แตกต่างกันไป

เดือนกันยายน พ.ศ. 2569 เป็นวาระครบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 และครบ 9 ปีการจากไปของ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ บทความนี้จึงนำเอกสารคำบอกเล่าของ พลเรือโท ศรี ดาวราย นายทหารเรือผู้รับรู้แผนและเตรียมกำลังสนับสนุนการอภิวัฒน์ 2475 ทว่าชื่อไม่ปรากฏในบัญชีผู้ก่อการอย่างเป็นทางการ ซึ่งสุธาชัยเรียบเรียงจากการสัมภาษณ์เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2534 กลับมาเผยแพร่อีกครั้ง พร้อมชีวประวัติโดยสังเขปของทั้งผู้เล่าและผู้บันทึก ย้อนไปสู่โลกของนายทหารสามัญชนก่อน 2475 ตั้งแต่ความเหลื่อมล้ำในการได้ทุนศึกษาต่อต่างประเทศ ระบบอุปถัมภ์ในราชการ และการดุลข้าราชการในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ ไปจนถึงการก่อตัวของคณะราษฎรสายทหารเรือ เหตุที่กลุ่มโรงเรียนชุมพลทหารเรือมิได้เข้าปฏิบัติการในพระนครเช้าวันที่ 24 มิถุนายน และชีวิตราชการหลัง 2475 ขณะเดียวกันเอกสารชิ้นนี้ยังเป็นตัวอย่างการทำงานทางประวัติศาสตร์ของคนเดือนตุลาฯ ผู้หันกลับไปสนทนากับคนรุ่น 2475 เพื่อสร้างคลังความทรงจำนอกกรอบประวัติศาสตร์ราชการ

วรรณกรรมไทยที่เกี่ยวเนื่องกับสงครามโลกครั้งที่สองมีมากมายหลายชิ้น โดยส่วนมากมักจะกล่าวถึงสถานการณ์ของสงครามและความรักของหนุ่มสาว แต่ในเรื่องเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับขบวนการเสรีไทยมักจะถูกละเลยไม่พูดถึงหรือพูดถึงก็พูดในด้านแง่ลบ ทำให้เรื่องราวข้อเท็จจริง ผลงาน คุณูปการของเสรีไทยและอาจารย์ปรีดีพนมยงค์นั้นถูกบิดเบือนไป แต่ในสายตาของนักเขียนสาว ผู้ใช้นามปากกาว่า “แขไข เทวินทร์“ นั้นกลับสร้างสรรค์งานเขียนที่แตกต่างนักเขียนคนอื่นๆ ซึ่งสะท้อนเรื่องราวที่เกิดขึ้นจริงของโลกในยุคนั้นได้อย่างไม่บกพร่อง

กุหลาบ สายประดิษฐ์ กล่าวถึงปาฐกถาพิเศษของศาสตราจารย์หม่อมเจ้าสกลวรรณากร วรวรรณ เรื่องนักศึกษากับสังคม เมื่อปี 2493 ณ มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองโดยเน้นแนวคิดโซเชียลลิสม์ที่ให้ความสำคัญกับมนุษยธรรมและความเสมอภาคทางสังคม

บทสัมภาษณ์ประสบการณ์ของ อรุณ เวชสุวรรณ อดีตนักหนังสือพิมพ์ผู้เคยเดินทางไปสัมภาษณ์อาจารย์ปรีดี พนมยงค์ ครั้งเมื่อท่านยังมีชีวิตอยู่ ณ บ้านอองโตนี ประเทศฝรั่งเศส ได้พูดคุยถึงประเด็นต่างๆ มากมายที่มีความเกี่ยวข้องกับอ. ปรีดีฯ

3 บทเรียนสำคัญที่ได้จากประวัติศาสตร์ของคณะราษฎร คือ แนวทางในการศึกษาและวิเคราะห์ประวัติศาสตร์ การทบทวนข้อผิดพลาดในอดีตของคณะราษฎร และหนทางสู่ความสมบูรณ์ของประชาธิไตยในอนาคต

16 มีนาคม 2567 ที่ผ่านมา รศ.ดร.อนุสรณ์ ธรรมใจ ได้ให้สัมภาษณ์รายการย้อนอดีตสู่อนาคต FM96.5 ประเด็นเกี่ยวกับการชี้แจงข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นในช่วงเหตุการณ์ อภิวัฒน์สยาม 2475 ที่มีการพูดถึงอยู่ ณ ขณะนี้

นายปรีดี พนมยงค์ เคยวิเคราะห์ไว้ที่ประวัติศาสตร์ไทยมีเรื่องของนิยายอยู่มากเป็นเพราะเหตุใด

คติธรรมของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ปยุตฺโต) ต่อชีวิตของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ และการศึกษาประวัติศาสตร์