อดุล อดุลเดชจรัส

25 กันยายน พ.ศ. 2488 วันสวนสนามและปิดภารกิจของขบวนการเสรีไทย ปรีดี พนมยงค์ หรือ “รู้ธ” กล่าวสุนทรพจน์ยกย่องคนไทยราว 17 ล้านคนว่าเป็นผู้กู้ชาติที่แท้จริง และขอบใจผู้ร่วมงานคนสำคัญโดยระบุนาม บทความนี้เล่าประวัติสังเขปของบุคคลเหล่านั้น ได้แก่ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ทวี บุณยเกตุ พล.ต.อ.อดุล อดุลเดชจรัส พล.ร.ต.หลวงสังวรยุทธกิจ ดิเรก ชัยนาม พล.ท.ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์ และ น.อ.หลวงศุภชลาศัย หลายคนถูกหลงลืมหรือไม่เป็นที่รับรู้ว่าเคยมีบทบาทในเสรีไทย ทั้งที่แต่ละคนนำเครือข่ายของตนเข้าร่วมต่อต้านญี่ปุ่น ทั้งนักการทูต ตำรวจ ครู ข้าราชการมหาดไทย ทหารสามเหล่าทัพ ตลอดจนนิสิตนักศึกษาและนักเรียน ผู้เขียนเสนอว่าความร่วมมือของผู้คนที่หลากหลายเช่นนี้ควรเป็นแบบอย่างสำหรับสังคมปัจจุบัน

วันใหม่ นิยม พาสำรวจประวัติศาสตร์ที่มักถูกหลงลืมของ "พระราชวังและวัง" หลายแห่งในกรุงเทพมหานคร ที่เคยถูกใช้เป็นฐานบัญชาการลับ สถานีวิทยุ และจุดนัดพบสำคัญของขบวนการเสรีไทย ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 สะท้อนภาพการร่วมมือรับใช้ชาติของคนไทยทุกหมู่เหล่าและทุกสถานะ

ทวี บุณยเกตุ ได้ร้อยเรียงเหตุการณ์และข้อเท็จจริงเพิ่มเติมเกี่ยวกับประเทศไทยในช่วงต้นสงครามโลกครั้งที่สอง โดยในตอนนี้จะย้อนกลับไปเมื่อครั้งประเทศไทยจำต้องเข้าร่วมสงครามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้จากการรุกรานของกองทัพญี่ปุ่น

วิเคราะห์ช่วงอวสานของสงครามแปซิฟิก โดยเจาะลึกยุทธศาสตร์ของฝ่ายสัมพันธมิตรและการยอมแพ้ของญี่ปุ่น พร้อมทั้งชี้ให้เห็นบทบาทของไทยในฉากเปลี่ยนผ่านสู่โลกหลังสงครามภายใต้แรงกดดันของอำนาจโลก

ปรีดี พนมยงค์มีบทบาทสำคัญในการผลักดันการเปลี่ยนผ่านอำนาจทางการเมืองหลังจอมพล ป. พิบูลสงครามลาออก และสนับสนุนการจัดตั้งรัฐบาลใหม่ภายใต้ระบอบรัฐธรรมนูญ และยังเป็นแกนนำหลักในการประสานงานขบวนการต่อต้านญี่ปุ่น

ภายหลังการเข้ามาของกองทัพญี่ปุ่นทำให้เกิดการรวมตัวของกลุ่มบุคคลเพื่อจัดตั้งขบวนการต่อต้านญี่ปุ่น ขนานนาม "เสรีไทย"ภายใต้การนำของนายปรีดี พนมยงค์ ซึ่งการดำเนินงานได้ส่งสมาชิกเสรีไทยในประเทศไปต่างแดน รวมไปถึงการส่งสมาชิกขบวนการเสรีไทยในต่างประเทศและทหารฝ่ายสัมพันธมิตรเริ่มเข้ามาในประเทศไทย

การเข้าร่วมสงครามโลกครั้งที่ 2 ของไทยข้างญี่ปุ่น จึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่กระทบต่ออธิปไตยและหลักประชาธิปไตยของชาติ ที่ไม่สามารถทำให้ความสัมพันธ์ต่อประเทศสัมพันธมิตรดีขึ้นได้

ญี่ปุ่นละเมิดข้อตกลง ข้อ 2. ที่ว่า “ญี่ปุ่นขอเพียงส่งกองทัพผ่านประเทศไทยเท่านั้น โดยจะพักอยู่ที่กรุงเทพฯ” คือ ฝ่ายกองทัพญี่ปุ่นได้พักอยู่ในกรุงเทพฯ และควบคุมจุดยุทธศาสตร์ไว้หลายแห่ง และนายปรีดี พนมยงค์ได้ถูกผลักให้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

ภายหลังสงครามอินโดจีน-ฝรั่งเศส สิ้นสุดลงทางรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ได้รับความนิยมและมีผู้สนับสนุนเป็นคนสนิท หากนายปรีดี พนมยงค์ ชี้ว่า รัฐบาลของจอมพล ป. ออกห่างจากแนวทางสันติวิธี

การจัดตั้ง "องค์การต่อต้านญี่ปุ่น” ได้เกิดขึ้น โดยมีนายปรีดี พนมยงค์ เป็นหัวหน้า ร่วมดำเนินการกับมิตรสหายเพื่อร่วมมือกับทางฝ่ายสัมพันธมิตร (อังกฤษ สหรัฐ จีน ฯลฯ) และเพื่อให้ฝ่ายสัมพันธมิตรรับรองว่าประเทศไทยจะไม่ตกเป็นประเทศผู้แพ้สงคราม และการผ่อนหนักเป็นเบาสำหรับสถานการณ์ภายหลังสงคราม