เอกราช

วันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2488 พลพรรคเสรีไทยราว 8,000 คนพร้อมอาวุธยุทโธปกรณ์ได้เดินสวนสนามบนถนนราชดำเนินกลาง โดยมีปรีดี พนมยงค์ เป็นประธานรับความเคารพ ณ อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเพียง 40 วันหลังการประกาศสันติภาพและมีความสำคัญต่อสถานะของประเทศไทยหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 การที่เสรีไทยสามารถเดินสวนสนามพร้อมอาวุธได้อย่างเปิดเผย สะท้อนว่าไทยยังคงมีเอกราชและอธิปไตย มิได้ถูกปฏิบัติในฐานะประเทศผู้แพ้สงคราม ในโอกาสเดียวกัน ปรีดีได้กล่าวย้ำว่าพลพรรคเสรีไทยเป็นเพียง “ผู้รับใช้ชาติ” ไม่ใช่ “ผู้กู้ชาติ” เพราะการรักษาเอกราชเป็นผลงานร่วมกันของคนไทยทั้งประเทศ เหตุการณ์ครั้งนี้จึงเป็นทั้งสัญลักษณ์แห่งชัยชนะทางการเมืองและการยืนยันบทบาทของประชาชนในการธำรงเอกราชของชาติ.

รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8 ผ่านพระราชบทบาทด้านเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย ท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่สองและการฟื้นฟูประเทศ โดยมีปรีดี พนมยงค์ ปฏิบัติหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ควบคู่กับการนำขบวนการเสรีไทย ก่อนดำรงตำแหน่งรัฐบุรุษอาวุโสและนายกรัฐมนตรี ขณะที่พระราชโทรเลข พระราชดำรัส และการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส สะท้อนถึงความไว้วางพระราชหฤทัยและการให้ความสำคัญต่อการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงความร่วมมือระหว่างพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรในการสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ซึ่งยืนยันอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ อันเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

วันที่ 16 กันยายน 2569 คุณสุดา พนมยงค์ และคุณปรีดิวิชญ์ พนมยงค์ กรรมการผู้จัดการสถาบันปรีดี พนมยงค์ ในฐานะทายาทปรีดี–พูนศุข พนมยงค์ เข้าร่วมงาน “100 ปี ชาตกาล พิชัย รัตตกุล แห่งการรับใช้ ภาวะผู้นำ และสันติภาพ” ณ อาคารพุทธวิชชาลัย มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร โดยมี ดร.พิจิตต รัตตกุล อดีตผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร และบุตรของนายพิชัย รัตตกุล ให้การต้อนรับ ท่ามกลางแขกผู้มีเกียรติที่มาร่วมรำลึกอย่างคับคั่ง

บทความชิ้นนี้เป็นส่วนหนึ่งจากปาฐกาถาเรื่อง "นโยบายต่างประเทศที่พึงปรารถนา และแนวความคิดของท่านปรีดี พนมยงค์" ที่มีการกล่าวถึงแนวทางแก้ไขปัญหาในกรณีที่ไทยเข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้องในสงครามกลางเมืองกัมพูชา

หลังเหตุการณ์ที่มีการทิ้งระเบิดปรมาณูที่เมืองฮิโรชิมา ประเทศญี่ปุ่น ทำให้หลายฝ่ายเกิดความกังวลและคาดการณ์ผลกระทบหากสองมหาอำนาจในช่วงเวลาต่อมาคือสหรัฐอเมริกาและสหพันธรัฐรัสเซียเลือกใช้ปรมาณูในการโจมตีฝ่ายตรงข้าม

ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 โลกได้แบ่งออกเป็นฝ่ายโลกเสรีประชาธิปไตยและโลกคอมมูนิสต์ ศาสตราจารย์ ดร. กนต์ธีร์ ศุภมงคล มีความเห็นว่าประเทศไทยควรวางตัวเป็นกลาง ในขณะที่รัฐบาลไทยวางตัวอย่างชัดเจนว่าไม่นิยมแนวคิดคอมมูนิสต์

“เอกราช” และ “อธิปไตย” เป็นคำที่ถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองและการต่อสู้เชิงอุดมการณ์ สะท้อนพลวัตของชนชั้นและอำนาจนับตั้งแต่ 2475 โดยเฉพาะในกระบวนการร่างรัฐธรรมนูญที่ยังไม่อาจสถาปนา “อำนาจของราษฎร” ได้อย่างแท้จริง.

ในวาระ 93 ปี อภิวัฒน์สยาม 24 มิถุนายน 2475 สถาบันปรีดี พนมยงค์จัดงานเสวนาทางวิชาการในหัวข้อ “เอกราษฎร์ และอธิปไตย ยุคประชาธิปไตย 2475 ถูกท้าทาย” เพื่อเป็นการรำลึกถึงคุณูปการของการอภิวัฒน์สยาม 24 มิถุนายน 2475 เหตุการณ์ที่นำมาสู่การริเริ่มการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบราชาธิปไตยใต้รัฐธรรมนูญแบบประชาธิปไตย

บทความวิเคราะห์บทเรียนจาก “สถานะสงครามโดยไม่ประกาศ” ระหว่างไทยกับเวียดนามเหนือในยุคสงครามเย็น โดยใช้ข้อเขียนของปรีดี พนมยงค์ เป็นแกนกลางสะท้อนหลักการเอกราช สันติวิธี และไม่ตกเป็นเครื่องมือของมหาอำนาจ ผ่านแนวคิด “สันติภาพเชิงรุก”

บทความนี้กล่าวถึงความพยายามของไทยภายใต้การนำของปรีดี พนมยงค์ในการติดต่อกับอังกฤษผ่านคณะผู้แทนต่าง ๆ เช่น คณะของถวิล อุดล และดิเรก ชัยนาม เพื่อแสดงเจตนารมณ์ต่อต้านญี่ปุ่น แม้อังกฤษยังคงถือไทยเป็นศัตรู แต่การเจรจาเหล่านี้เป็นหมุดหมายสำคัญ