การอภิวัฒน์สยาม

16 กันยายน 2500 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ยึดอำนาจจากรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ท่ามกลางปัญหาการทุจริตเลือกตั้งและความขัดแย้งทางการเมือง แม้สฤษดิ์จะได้รับความนิยมจากการแสดงท่าทีรับฟังประชาชน แต่ในปี 2501 กลับทำรัฐประหารซ้ำและรวบอำนาจเข้าสู่ฝ่ายบริหารการปกครองดังกล่าวนำไปสู่การยกเลิกรัฐธรรมนูญและจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชน ปรีดี พนมยงค์ จึงวิจารณ์การใช้อำนาจเผด็จการและความเชื่อว่าผู้นำที่มีอำนาจเด็ดขาดจะสามารถแก้ปัญหาการทุจริตได้ บทความชี้ให้เห็นถึงวงจรรัฐประหาร การสืบทอดอำนาจ และผลกระทบต่อพัฒนาการประชาธิปไตย พร้อมเน้นย้ำว่ารัฐธรรมนูญและระบบตรวจสอบอำนาจมีความสำคัญต่อการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

เล้ง ศรีสมวงศ์ สมาชิกคณะราษฎรสายพลเรือน ผู้ร่วมงานใกล้ชิดของปรีดี พนมยงค์ มีบทบาทสำคัญทั้งในการอภิวัฒน์สยาม พ.ศ. 2475 การวางรากฐานสำนักงานธนาคารชาติไทย และการบริหารการคลังของประเทศในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ต่อมาได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยคนที่ 3 ชีวิตและการทำงานของเขาสะท้อนอุดมการณ์การรับใช้สาธารณะ ความสุจริต และความรับผิดชอบต่อประชาชน ดังคำกล่าวสำคัญว่า “การทำงานที่ธนาคารแห่งประเทศไทย ข้าพเจ้าถือว่ารับผิดชอบเงินของชาติ ไม่ใช่เงินของรัฐบาล” ซึ่งยังคงมีความหมายต่อสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน

คืนวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ขณะมีอายุ 29 ปี ม.ล.กรีร่วมกับสมาชิกคณะราษฎรอีกสามคนปฏิบัติภารกิจตัดสายโทรเลขบริเวณตลิ่งชัน เพื่อตัดช่องทางส่งข่าวในช่วงเริ่มต้นของการอภิวัฒน์ เช้าวันต่อมา สยามเปลี่ยนผ่านจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เข้าสู่ระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญประชาธิปไตย ต่อมาเขายังทำหน้าที่ในสภาผู้แทนราษฎรชุดแรก ร่วมพิทักษ์รัฐธรรมนูญเมื่อเกิดกบฏบวรเดช และเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยต่อต้านญี่ปุ่น นาม “เดชาติวงศ์” ยังคงปรากฏอยู่บนสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาที่นครสวรรค์ เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ วิศวกรรถไฟ สมาชิกคณะราษฎร และผู้ทำงานด้านคมนาคมซึ่งอุทิศชีวิตให้แก่ราชการจนวาระสุดท้าย

มิตรภาพของหม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน หรือ “ท่านชิ้น” กับปรีดี พนมยงค์ ดูจะเริ่มต้นเมื่อเอกราชและอนาคตของประเทศตกอยู่ในภาวะคับขัน ทั้งสองท่านได้ร่วมมือกันด้วยความเคารพและความไว้วางใจ เพื่อให้ประโยชน์สูงสุดตกแก่ประเทศชาติและประชาชนเป็นหลัก เป็นมิตรภาพที่เหนือกว่าความสัมพันธ์ส่วนบุคคล แสดงให้เห็นว่าในความแตกต่าง ความเข้าใจและการยอมรับซึ่งกันและกันสามารถเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้

บางส่วนของเนื้อหาในวันก่อการอภิวัฒน์เกี่ยวกับบทบาทและลักษณะนิสัยของพระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) จากหนังสือเบื้องหลังการปฏิวัติ 2475

รัฐบุรุษอาวุโส ปรีดี พนมยงค์ มีแนวคิดเศรษฐกิจที่เน้นความเป็นธรรม เสมอภาค และเอกราชของชาติ โดยสนับสนุนสหกรณ์สังคมนิยม การจัดสวัสดิการถ้วนหน้า และการใช้เทคโนโลยีพัฒนาเศรษฐกิจ ช่วงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง

เมื่อวาทกรรม “ราชาธิปไตยตามรัฐธรรมนูญ” ถูกใช้เพื่อลดทอนความชอบธรรมของคณะราษฎร บทความนี้จึงชวนทบทวนว่า ประชาธิปไตยไทยบิดเบี้ยวเพราะอภิวัฒน์ หรือเพราะการบิดเบือนประวัติศาสตร์กันแน่

PRIDI Interview สรรเสริญ และกฤต ไกรจิตติ เสนอประวัติชีวิต บทบาท และผลงานของนายปรีดี พนมยงค์ และพระยามโนปกรณ์นิติธาดา ผ่านหลักฐานชั้นต้นหนังสืออนุสรณ์งานศพและประสบการณ์ส่วนบุคคลของทั้งสองท่าน

ข้อเท็จจริงเรื่องการก่อตั้งคณะราษฎร เนื่องในวาระ 5 กุมภาพันธ์ 2469 จากบันทึกประกอบคำประท้วงของปรีดี พนมยงค์ ที่โต้แย้งข้อมูลจากหนังสือชีวิต 5 แผ่นดินของข้าพเจ้าของนายประยูร ภมรมนตรี

รายการชีวิตกับงานสัมภาษณ์ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ เผยแพร่ในวาระการอภิวัฒน์สยามเมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2538 โดยสัมภาษณ์ทั้งประวัติชีวิตส่วนตัวของท่านผู้หญิงพูนศุขและส่วนที่เกี่ยวข้องกับนายปรีดี พนมยงค์ และการเมืองไทย