รำลึกชาตกาล หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ วิศวกรคณะราษฎร ผู้ทำงานเพื่อรัฐธรรมนูญ เอกราช และความผาสุกของราษฎร

ผู้ที่เดินทางตามทางหลวงหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน) มุ่งหน้าสู่ภาคเหนือ คงเคยผ่าน “สะพานเดชาติวงศ์” ซึ่งทอดข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาก่อนเข้าสู่ตัวเมืองนครสวรรค์ สะพานแห่งนี้ตั้งชื่อตามหม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ หรือหลวงเดชาติวงศ์วราวัฒน์ วิศวกรและสมาชิกคณะราษฎรสายพลเรือน ผู้มีบทบาทในเหตุการณ์สำคัญหลายช่วงของประวัติศาสตร์ไทย

ตลอดชีวิต 44 ปี ม.ล.กรีปฏิบัติภารกิจสำคัญหลายด้านของสยามและไทย ตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 การพิทักษ์ระบอบรัฐธรรมนูญในคราวกบฏบวรเดช ข้อเสนอขุดคลองคอคอดกระ การก่อตั้งองค์การต่อต้านญี่ปุ่น ซึ่งต่อมาเรียกว่า “ขบวนการเสรีไทย” งานฟื้นฟูประเทศหลังสงคราม ไปจนถึงการสำรวจทางรถไฟสายมรณะ อันเป็นภารกิจสุดท้ายก่อนที่เขาจะเสียชีวิตในหน้าที่

วิศวกรรถไฟผู้เข้าร่วมคณะราษฎร

หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ เกิดเมื่อวันที่ 30 สิงหาคม พ.ศ. 2445 เป็นบุตรของหม่อมราชวงศ์เล็ก เดชาติวงศ์ กับหม่อมหลวงปุ้ย เดชาติวงศ์ ตามประวัติที่จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เขากำพร้าบิดามารดาตั้งแต่ยังเล็ก โดยมี ม.ล.สมบุญ พี่สาว เป็นผู้เลี้ยงดูและส่งเสียให้ศึกษาจนสำเร็จชั้นมัธยม 8 จากโรงเรียนเทพศิรินทร์ใน พ.ศ. 2462 ก่อนสอบได้ทุนกรมรถไฟหลวง เป็นหนึ่งในนักเรียนทุน 12 คนที่ได้รับคัดเลือกไปศึกษาต่างประเทศ

ม.ล.กรีเริ่มศึกษาภาษาและเตรียมความรู้ด้านช่างที่เมืองพลีมัท ก่อนเข้าศึกษาวิศวกรรมโยธาที่มหาวิทยาลัยเบอร์มิงแฮม โดยเน้นงานด้านทางและการรถไฟ เมื่อสำเร็จการศึกษา เขากลับถึงสยามในปลาย พ.ศ. 2469 ขณะมีอายุ 24 ปี และเข้ารับราชการในกรมรถไฟหลวง[1]

ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน กลุ่มนักเรียนไทยในยุโรปที่ต้องการเปลี่ยนแปลงการปกครองได้รวมตัวกันก่อตั้ง “คณะราษฎร” ณ กรุงปารีส เมื่อวันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2469  ตามปฏิทินไทยในเวลานั้น โดยกำหนดวัตถุประสงค์ไว้สองประการ คือ เปลี่ยนการปกครอง จากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญประชาธิปไตย และพัฒนาชาติไทยตามหลัก 6 ประการ ได้แก่ เอกราช ความปลอดภัย เศรษฐกิจ ความเสมอภาค เสรีภาพ และการศึกษา[2]

เมื่อสมาชิกผู้ก่อตั้งทยอยกลับสยาม พวกเขาค่อย ๆ ชักชวนบุคคลที่เห็นว่ามีความเสียสละเพื่อชาติและสามารถรักษาความลับได้เข้าร่วมเพิ่มเติม ในบันทึกของปรีดี พนมยงค์ ปรากฏชื่อ “ม.ล.กรี เดชาติวงศ์” อยู่ในกลุ่มผู้ที่ได้รับการชักชวนภายในสยาม พร้อมด้วยสพรั่ง เทพหัสดิน ณ อยุธยา และเล้ง ศรีสมวงศ์ ซึ่งเดินทางกลับจากการศึกษาในประเทศอังกฤษ ตลอดจนเพื่อนทหารบก ทหารเรือ และพลเรือนอีกหลายคน[3]

ในคืนวันที่ 23 มิถุนายนต่อเนื่องถึงก่อนย่ำรุ่งวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ม.ล.กรีอยู่ในกลุ่มปฏิบัติการสี่คนร่วมกับแช่ม พรหมยงค์ บรรจง ศรีจรูญ และหม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ ตามคำบอกเล่าของ ม.ล.อุดม กลุ่มนี้ได้รับมอบหมายให้ตัดสายโทรเลขบริเวณตลิ่งชันซึ่งใช้ติดต่อไปยังหัวหิน เพื่อตัดช่องทางส่งข่าวในช่วงเริ่มปฏิบัติการเปลี่ยนแปลงการปกครอง[4]

ภายหลังการอภิวัฒน์สยามเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ม.ล.กรีได้รับแต่งตั้งเป็นหนึ่งในสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร 70 คนแรก และเริ่มปฏิบัติหน้าที่เมื่อวันที่ 28 มิถุนายน พ.ศ. 2475 สมาชิกสภาชุดนี้เป็นชุดแต่งตั้งตามพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 การเปิดประชุมสภาผู้แทนราษฎรครั้งแรกนับเป็นก้าวสำคัญของการสถาปนาอำนาจนิติบัญญัติภายใต้ระบอบรัฐธรรมนูญ บทบาทของ ม.ล.กรีในระยะนี้จึงครอบคลุมทั้งการร่วมปฏิบัติการเปลี่ยนแปลงการปกครองและการทำหน้าที่ในสภาผู้แทนราษฎรชุดแรก[5]

พิทักษ์รัฐธรรมนูญจากกบฏบวรเดช

เพียงไม่ถึงสี่เดือนหลังพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยามเมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 ระบอบใหม่ก็ต้องเผชิญ “การโต้อภิวัฒน์” (counter-revolution) ระลอกแรก พระยามโนปกรณ์นิติธาดาทำรัฐประหารเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2476 ด้วยการปิดประชุมสภาผู้แทนราษฎรและงดใช้รัฐธรรมนูญบางมาตรา ม.ล.กรีในฐานะสมาชิกคณะราษฎรถูกมองว่าเป็น “หอกข้างแคร่” จึงถูกสั่งย้ายออกจากกรุงเทพฯ ไปควบคุมการก่อสร้างทางรถไฟในถิ่นทุรกันดารที่จังหวัดขอนแก่น

วันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2476 พระยาพหลพลพยุหเสนายึดอำนาจคืนจากพระยามโนปกรณ์นิติธาดาได้สำเร็จ และสภาผู้แทนราษฎรกลับมาปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญอีกครั้ง แต่แรงต้านระบอบใหม่ยังดำเนินต่อ ในเดือนตุลาคมปีเดียวกัน พระองค์เจ้าบวรเดชนำกำลังทหารหัวเมืองเข้าต่อต้านรัฐบาลพระยาพหลฯ

การก่อกบฏครั้งนี้พัฒนาเป็นการสู้รบด้วยอาวุธอย่างหนัก โดยแนวการรบทอดยาวจากบางเขน–หลักสี่ไปตามเส้นทางรถไฟสายตะวันออกเฉียงเหนือจนถึงนครราชสีมา ขณะนั้น ม.ล.กรีกำลังปฏิบัติหน้าที่นายช่างควบคุมการก่อสร้างทางรถไฟช่วงขอนแก่น–กุมภวาปี ฝ่ายกบฏเพ่งเล็งเขาในฐานะสมาชิกคณะราษฎรและบุคคลสำคัญของฝ่ายรัฐบาลที่ปฏิบัติงานอยู่ในภาคอีสาน เขาจึงถูกจับตัวไปคุมขังที่กองบัญชาการฝ่ายกบฏในจังหวัดนครราชสีมาเป็นเวลาหลายวัน

แม้จะถูกคุมขังอยู่ แต่ ม.ล.กรีไม่ยอมจำนน เมื่อออกจากที่คุมขังได้ เขาติดต่อฝ่ายรัฐบาลเพื่อรายงานสภาพการณ์และรายละเอียดความเคลื่อนไหวของฝ่ายกบฏในพื้นที่ให้รัฐบาลทราบ พร้อมทั้งระดมกำลังตำรวจในพื้นที่ให้รักษาความสงบ ซึ่งช่วยขัดขวางไม่ให้ฝ่ายกบฏยึดครองภาคอีสานไว้ได้อย่างเบ็ดเสร็จ

จากนั้น ม.ล.กรีตั้งใจจะรีบเดินทางกลับกรุงเทพฯ เพื่อร่วมเป็นร่วมตายกับเพื่อนสมาชิกคณะราษฎร แต่ไม่สามารถใช้เส้นทางปกติได้ เนื่องจากทางรถไฟถูกฝ่ายกบฏปิดกั้น เขาจึงเดินทางข้ามพรมแดนไปยังนครจำปาศักดิ์ ซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส เมื่อข้ามไปถึง เขากลับถูกตำรวจฝรั่งเศสจับกุมและคุมขังไว้อีกครั้ง ภายหลังฝ่ายรัฐบาลปราบกบฏและควบคุมสถานการณ์ได้ ม.ล.กรีจึงได้รับการปล่อยตัว

ประวัติที่จัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพบันทึกว่า ม.ล.กรีภาคภูมิใจกับสิ่งที่ตนได้กระทำในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 เป็นอย่างมาก เพราะเห็นว่าการรายงานสถานการณ์และการระดมกำลังตำรวจของเขามีส่วนช่วยให้รัฐบาลควบคุมสถานการณ์และปราบปรามกบฏได้รวดเร็วยิ่งขึ้น[6]

ใน พ.ศ. 2478 ม.ล.กรีได้รับพระราชทานเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญจากการมีส่วนช่วยราชการในการปราบกบฏบวรเดช โดยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญขึ้นตามข้อเสนอของสภาผู้แทนราษฎร เพื่อพระราชทานเป็นบำเหน็จความกล้าหาญและความชอบแก่ทหาร ตำรวจ และพลเรือนที่ช่วยเหลือราชการปราบกบฏ จนสามารถป้องกันรักษารัฐธรรมนูญไว้ได้[7]

เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นจุดยืนทางการเมืองของ ม.ล.กรีอย่างชัดเจน เขาเลือกยืนหยัดอยู่ข้างการอภิวัฒน์ 24 มิถุนายนและปกป้องระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญประชาธิปไตยที่คณะราษฎรเพิ่งสถาปนาขึ้น แม้ต้องถูกจับกุมถึงสองครั้งและถูกควบคุมตัวอยู่นอกประเทศตลอดช่วงการสู้รบ

เมื่อบ้านเมืองกลับเข้าสู่ภาวะปกติ ม.ล.กรีได้รับมอบหมายให้ทำงานที่โรงงานมักกะสัน ก่อนย้ายมาปฏิบัติงานที่กรมโยธาเทศบาล ใน พ.ศ. 2478 เขามีส่วนริเริ่มฟื้นฟูสวนลุมพินีจากสภาพรกร้างให้กลับมาเป็นสวนสาธารณะสำหรับประชาชน มีการปรับปรุงภูมิทัศน์ จัดตั้งเรือนเพาะชำเพื่อขยายพันธุ์ไม้ และติดต่อโอว บุ้นโฮ้ว (Aw Boon Haw) เจ้าของกิจการยาหม่องตราเสือ เพื่อขอให้สนับสนุนการสร้างสนามกีฬาสำหรับเด็ก งานนี้แสดงให้เห็นว่า ม.ล.กรีมองงานโยธาในความหมายกว้าง ครอบคลุมทั้งการคมนาคม พื้นที่สาธารณะ และคุณภาพชีวิตของคนเมือง[8]

คลองคอคอดกระ: วิศวกรรมเพื่อเอกราชทางเศรษฐกิจ

แนวคิดขุดคลองคอคอดกระเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2478 ขณะที่ปรีดี พนมยงค์ ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย จุดเริ่มต้นมาจากการพิจารณาร่างโครงการทางทั่วประเทศ ปรีดีเห็นว่าคลองเชื่อมทะเลทั้งสองฝั่งจะเป็นเส้นทางคมนาคมที่ช่วยเสริมเอกราชทางเศรษฐกิจตามอุดมการณ์ของคณะราษฎร โดยต้องอยู่ภายใต้อธิปไตยของไทย ใช้ทุนภายในประเทศ และไม่สร้างพันธะกับเจ้าหนี้หรือมหาอำนาจต่างชาติ

ปรีดีนำแนวคิดนี้ไปปรึกษาพระยาพหลพลพยุหเสนา นายกรัฐมนตรี ซึ่งเห็นด้วยและปรารถนาให้ไทยมีคลองคอคอดเช่นเดียวกับคลองคีลของเยอรมนี แต่ยังมีข้อกังวลเรื่องเงินทุนและการแทรกแซงจากต่างประเทศ โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่การดำเนินโครงการขนาดใหญ่ด้วยทรัพยากรของประเทศเอง โดยไม่กระทบต่ออำนาจอธิปไตยของไทย[9]

เพื่อประเมินขนาดของงานและเงินลงทุน ปรีดีเชิญ ม.ล.กรี ซึ่งขณะนั้นเป็นนายช่างกรมโยธาเทศบาลและมีส่วนร่วมร่างโครงการทางทั่วประเทศ มาช่วย “กะประมาณการกันอย่างคร่าว ๆ” ปรีดีเรียกเขาว่า “เพื่อนร่วมก่อการวันที่ 24 มิถุนายน”[10] สะท้อนความไว้วางใจและการทำงานร่วมกันระหว่างผู้กำหนดนโยบายกับวิศวกรที่มีอุดมการณ์ทางการเมืองร่วมกัน

ทั้งสองประเมินว่าคลองจะมีความยาวประมาณ 50 กิโลเมตร หากขุดให้กว้างและลึกเท่าคลองสุเอซ จะใช้ค่าขุดและแต่งร่องน้ำประมาณ 10 ล้านบาท ส่วนเขื่อน ท่าเทียบเรือ คลังสินค้า ถนน ทางรถไฟ สะพาน โรงไฟฟ้า ระบบสื่อสาร และสิ่งอำนวยความสะดวกอื่น ๆ จะใช้อีกราว 8 ล้านบาท รวมเป็นเงินประมาณ 18 ล้านบาท ตัวเลขนี้เป็นเพียงประมาณการเบื้องต้น ยังไม่ใช่ผลการศึกษาความเป็นไปได้หรือวงเงินที่คณะรัฐมนตรีอนุมัติ

ความน่าสนใจของข้อเสนอนี้อยู่ที่การเชื่อมโครงการคลองเข้ากับชีวิตของผู้ใช้แรงงาน ปรีดีเสนอให้ประกาศหวงห้ามที่ดินรกร้างราว 200,000 ไร่ แล้วพัฒนาเป็นสวนผลไม้ ยางพารา มะพร้าว โกโก้ และไม้ยืนต้น โดยหวังว่ารายได้จากที่ดินจะช่วยชดเชยทุนขุดคลอง กรรมกรขุดคลองจะได้รับสิทธิซื้อที่ดินก่อนด้วยวิธีผ่อนชำระ ส่วนที่เหลือจึงเปิดให้คนไทยยากจนหรือผู้ไม่มีหลักทรัพย์ซื้อ พร้อมกำหนดมาตรการป้องกันการกว้านซื้อที่ดิน

แนวคิดขุดคลองคอคอดกระจึงเชื่อมโยงการคมนาคม การผลิต และการกระจายโอกาสในการถือครองที่ดิน ขณะที่ ม.ล.กรีนำความรู้ทางวิศวกรรมมาช่วยประเมินขนาดของงานและเงินลงทุน ทำให้แนวคิดเรื่องเอกราชทางเศรษฐกิจของปรีดีมีรายละเอียดที่เป็นรูปธรรมขึ้น

อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอนี้ต้องชะลอไว้เพราะสยามยังอยู่ระหว่างการเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เสมอภาคกับต่างประเทศ อีกทั้งคลองคอคอดกระอาจกระทบผลประโยชน์ของอังกฤษ โดยเฉพาะการคมนาคมและการค้าผ่านสิงคโปร์ ปรีดีกังวลว่าการเริ่มขุดคลองในช่วงดังกล่าวอาจทำให้การเจรจาติดขัดและเปิดช่องให้มหาอำนาจกดดัน จึงเห็นว่าควรทำให้สยามมีเอกราชและอธิปไตยอย่างสมบูรณ์เสียก่อน

ต่อมา ปรีดีได้รับแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศและรับภารกิจแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เสมอภาค ก่อนย้ายไปดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ประกอบกับสถานการณ์ทางการเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป ข้อเสนอขุดคลองจึงไม่ได้รับการผลักดันต่อในเวลานั้น[11]

ใน พ.ศ. 2483 ม.ล.กรีได้รับมอบหมายให้เป็นผู้แทนกระทรวงคมนาคมเข้าร่วมประชุมด้านวิศวกรรมที่กรุงโตเกียว พร้อมศึกษางานก่อสร้างและบำรุงทางในญี่ปุ่นและรัฐแมนจูกัว ขากลับเขาเดินทางผ่านอินโดจีนของฝรั่งเศสเพื่อศึกษากิจการรถไฟเพิ่มเติม ประสบการณ์ดังกล่าวเป็นประโยชน์ต่อการบริหารงานทางหลวง การรถไฟ และการวางนโยบายคมนาคมของเขาในเวลาต่อมา[12]

ม.ล.กรีกับภารกิจเสรีไทยในช่วงสงคราม

ก่อนกองทัพญี่ปุ่นจะบุกประเทศไทยในวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ม.ล.กรีได้รับมอบหมายจากรัฐบาลให้ไปสร้างสิ่งกีดขวางที่อำเภออรัญประเทศ เพื่อสกัดการเคลื่อนทัพของญี่ปุ่น แต่เมื่อกองทัพญี่ปุ่นบุกเข้ามา รัฐบาลกลับตัดสินใจยุติการต่อต้านและยอมให้กองทัพญี่ปุ่นเดินทัพผ่านประเทศไทย ทำให้ ม.ล.กรีรู้สึกเสียใจต่อสถานการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างมาก[13]

เย็นวันเดียวกัน เมื่อปรีดีกลับถึงบ้านหลังเสร็จสิ้นการประชุมคณะรัฐมนตรี เขาพบเพื่อนหลายคนมารออยู่ก่อนแล้ว หนึ่งในนั้นคือ ม.ล.กรี หลังจากปรึกษาหารือกัน ที่ประชุมตกลงจัดตั้ง “องค์การต่อต้านญี่ปุ่น” เปิดรับคนไทยผู้รักชาติทุกชนชั้นและทุกวรรณะ ทั้งที่อยู่ในประเทศและต่างประเทศ พร้อมมอบหมายให้ปรีดีเป็นหัวหน้าและกำหนดแผนปฏิบัติ องค์การต่อต้านภายในประเทศนี้ต่อมาประสานงานกับกลุ่มต่อต้านในต่างประเทศภายใต้ชื่อรวมว่า “ขบวนการเสรีไทย”[14]

องค์การต่อต้านญี่ปุ่นกำหนดภารกิจสำคัญไว้สองด้านควบคู่กัน ด้านแรกคือการต่อสู้กับกองทัพญี่ปุ่นผู้รุกรานโดยอาศัยกำลังของคนไทยผู้รักชาติและความร่วมมือจากฝ่ายสัมพันธมิตร ส่วนอีกด้านคือการทำให้สัมพันธมิตรรับรู้ว่าเจตนารมณ์ที่แท้จริงของราษฎรไทยมิได้เป็นศัตรูกับพวกเขา ภายหลังรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงครามประกาศสงครามต่ออังกฤษและสหรัฐอเมริกาเมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2485 ภารกิจด้านที่สองยิ่งมีความสำคัญ เพราะขบวนการต้องทำให้สัมพันธมิตรยอมรับว่าประเทศไทยไม่ควรถูกถือเป็นฝ่ายแพ้สงคราม ตลอดจนเตรียมเงื่อนไขสำหรับการรักษาเอกราชและ “ผ่อนหนักเป็นเบา” แก่ประเทศเมื่อสงครามสิ้นสุดลง เนื่องจากสหรัฐอเมริกา อังกฤษ และจีนมีท่าทีต่อไทยแตกต่างกันตามผลประโยชน์และสถานการณ์ทางการเมือง ขบวนการต่อต้านจึงต้องสร้างความน่าเชื่อถือทั้งด้วยการปฏิบัติการและการติดต่อทางการทูต[15]

ในช่วงแรกของการรุกราน ประวัติในงานพระราชทานเพลิงศพบันทึกว่า ม.ล.กรีได้หารือกับพระยาพหลพลพยุหเสนา เพื่อหาแนวทางจัดตั้ง “รัฐบาลไทยอิสระ” ขึ้นในภาคเหนือ แนวคิดเดียวกันนี้ยังปรากฏในบันทึกของปรีดี หลังการประชุมก่อตั้งองค์การต่อต้านญี่ปุ่นเสร็จสิ้นลงในคืนวันที่ 8 ธันวาคม ปรีดีขอให้ ม.ล.กรีอยู่หารือต่อถึงแผนใช้ภาคเหนือเป็นฐานจัดตั้งรัฐบาลต่อต้านญี่ปุ่น เนื่องจากมีพรมแดนติดต่อกับพม่าซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของอังกฤษ ม.ล.กรีเห็นด้วยและเสนอว่าต้องรีบควบคุมชุมทางรถไฟปากน้ำโพไว้ก่อนที่กองทัพญี่ปุ่นจะเข้ายึด

ต่อมาในคืนเดียวกัน ปรีดีจึงมอบหมายให้นาวาอากาศเอก กาจ เก่งระดมยิง หรือหลวงกาจสงคราม เดินทางไปประสานกับฝ่ายทหารที่นครสวรรค์ แต่เมื่อไปถึงกองทัพญี่ปุ่นได้ยึดเส้นทางรถไฟไว้แล้ว แผนจัดตั้งฐานต่อต้านในภาคเหนือระยะแรกจึงไม่อาจดำเนินการได้ในเวลานั้น[16]

เมื่อแผนนี้ไม่อาจดำเนินได้ การต่อต้านจึงเปลี่ยนไปสู่การจัดตั้งเครือข่ายลับในพื้นที่ต่าง ๆ ควบคู่กับการติดต่อฝ่ายสัมพันธมิตร ประวัติของ ม.ล.กรีระบุว่า เขาพยายามส่งข่าวให้สัมพันธมิตรรับรู้สถานะที่แท้จริงของประเทศไทยและยืนยันว่าคนไทยไม่ได้มีเจตนาเป็นศัตรูกับสัมพันธมิตร ความพยายามนี้สอดคล้องกับภารกิจหลักขององค์การต่อต้านญี่ปุ่นที่กำหนดไว้ตั้งแต่วันแรก[17]

แม้การทำงานของขบวนการเสรีไทยจะสวนทางกับนโยบายร่วมมือกับญี่ปุ่นของรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม แต่งานดังกล่าวจำเป็นต้องดำเนินไปอย่างลับ ๆ และสมาชิกบางคนยังคงดำรงตำแหน่งในรัฐบาล ม.ล.กรีเป็นหนึ่งในนั้น โดยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม กระทั่งวันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2487 เขาตัดสินใจลาออก โดยให้เหตุผลว่าจะไป “ดำเนินกิจการของบริษัทส่งเสริมอุตสาหกรรมไทย จำกัด” การลาออกทำให้ ม.ล.กรีพ้นจากตำแหน่งในรัฐบาลซึ่งยังดำเนินนโยบายร่วมมือกับญี่ปุ่นอยู่ในขณะนั้น[18]

ความซื่อตรงท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมือง

บทบาทของ ม.ล.กรีในช่วงสงครามมีความซับซ้อน เขารับตำแหน่งรัฐมนตรีในรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ขณะเดียวกันก็ร่วมองค์การต่อต้านญี่ปุ่นซึ่งดำเนินงานอย่างลับภายใต้การนำของปรีดี พนมยงค์ สำหรับ ม.ล.กรี ความซื่อตรงผูกอยู่กับเอกราชและประโยชน์ของประเทศ เขาสามารถร่วมงานกับจอมพล ป. ตามหน้าที่ในรัฐบาล พร้อมกับต่อต้านนโยบายที่นำประเทศเข้าไปผูกพันกับญี่ปุ่น

ในหนังสืองานพระราชทานเพลิงศพ พ.ศ. 2490 จอมพล ป. เขียนคำไว้อาลัยว่า ม.ล.กรีเป็น “มิตรที่ไว้วางใจได้ พูดแล้วไม่ต้องมองดูตาเพื่อค้นหาความทรยศ” เมื่ออ่านควบคู่กับบทบาทในขบวนการเสรีไทย ถ้อยคำนี้ทำให้เห็นว่าความไว้วางใจส่วนบุคคลกับความเห็นต่างทางการเมืองสามารถดำรงอยู่พร้อมกันได้ จอมพล ป. ยังคงยอมรับความซื่อตรงของ ม.ล.กรี แม้ทั้งสองมีจุดยืนต่อนโยบายญี่ปุ่นแตกต่างกัน[19]

ฟื้นฟูประเทศหลังสงครามและวาระสุดท้ายบนทางรถไฟ

ภายหลังสงครามสิ้นสุด ม.ล.กรีกลับมารับผิดชอบงานระดับนโยบาย โดยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ในรัฐบาลปรีดีทั้งสองคณะ ตั้งแต่วันที่ 24 มีนาคมถึง 23 สิงหาคม พ.ศ. 2489 ก่อนเข้ารับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงคมนาคมในรัฐบาลของพลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ เมื่อวันที่ 24 สิงหาคมปีเดียวกัน และดำรงตำแหน่งจนถึงแก่อนิจกรรม[20]

ภารกิจสำคัญประการหนึ่งในฐานะรัฐมนตรีว่าการกระทรวงคมนาคมคือการพิจารณาอนาคตของทางรถไฟสายไทย–พม่า เส้นทางนี้สร้างขึ้นโดยกองทัพญี่ปุ่นระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง โดยใช้เชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรและแรงงานชาวเอเชียที่ถูกเกณฑ์มาทำงานภายใต้สภาพอันโหดร้าย จนเป็นที่รู้จักในเวลาต่อมาว่า “ทางรถไฟสายมรณะ” ภายหลังสงคราม รัฐบาลไทยซื้อทางรถไฟส่วนที่อยู่ในประเทศไทยคืนจากอังกฤษเป็นเงิน 50 ล้านบาท เพื่อบูรณะและนำกลับมาใช้ประโยชน์[21]

ต้นปี พ.ศ. 2490 ม.ล.กรีจึงนำคณะออกตรวจราชการและสำรวจสภาพเส้นทางด้วยตนเอง เพื่อพิจารณาความเป็นไปได้ในการรื้อฟื้นทางรถไฟสายนี้ให้เป็นเส้นทางคมนาคมและขนส่งสินค้า อันจะช่วยฟื้นฟูการค้าและเศรษฐกิจของประเทศหลังสงคราม คณะออกเดินทางจากสถานีธนบุรีเมื่อวันที่ 31 มกราคม และพักค้างคืนที่สถานีปรังกาสี ก่อนเดินทางต่อไปยังสถานีนิเถะในเช้าวันรุ่งขึ้น

วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2490 รถยนต์รางตรวจการหมายเลข 2512 ซึ่ง ม.ล.กรีและคณะโดยสารมาประสบอุบัติเหตุบริเวณหลักกิโลเมตรที่ 262 ใกล้กงคอยทา ระหว่างสถานีปรังกาสีกับสถานีนิเถะ โครงสร้างไม้ของสะพานบริเวณดังกล่าวถูกไฟไหม้เสียหายอยู่ก่อนแล้ว เหลือเพียงรางเหล็กพาดอยู่เหนือห้วย เมื่อรถแล่นพ้นทางโค้ง คนขับเห็นอันตรายและพยายามหยุดรถ แต่ระยะทางกระชั้นเกินไป รถยนต์รางจึงตกลงไปเบื้องล่างประมาณ 8 เมตร

อุบัติเหตุครั้งนั้นทำให้ ม.ล.กรีได้รับบาดเจ็บสาหัสและถึงแก่อนิจกรรมในเวลาต่อมา นายจรุง จิรานนท์ บุรุษพยาบาลของกรมรถไฟเสียชีวิตในเหตุการณ์เดียวกัน ส่วนผู้ร่วมคณะอีกหลายคนได้รับบาดเจ็บ ม.ล.กรีมีอายุ 44 ปี 5 เดือน หรืออยู่ในปีที่ 45 ของชีวิต วาระสุดท้ายของวิศวกรรถไฟผู้เข้าร่วมคณะราษฎรจึงเกิดขึ้นบนทางรถไฟ ขณะปฏิบัติหน้าที่เพื่อฟื้นฟูการคมนาคมและเศรษฐกิจของประเทศหลังสงคราม

สะพานเดชาติวงศ์และความทรงจำที่ยังใช้งานอยู่

ก่อนเข้ารับตำแหน่งในคณะรัฐมนตรี ม.ล.กรีเคยดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมทางหลวงระหว่าง พ.ศ. 2484–2486 ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับที่กรมทางหลวงเริ่มก่อสร้างสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาบนถนนพหลโยธิน จังหวัดนครสวรรค์ ใน พ.ศ. 2485[22] งานก่อสร้างดำเนินต่อมาอีกหลายปี กระทั่งสะพานเปิดใช้อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2493 กว่าสามปีครึ่งหลังจาก ม.ล.กรีถึงแก่อนิจกรรม ในปีเดียวกัน ทางราชการได้นำชื่อสกุล “เดชาติวงศ์” มาขนานนามสะพาน เพื่อเป็นเกียรติแก่เขาในฐานะอดีตอธิบดีกรมทางหลวงและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงคมนาคมผู้เสียชีวิตขณะปฏิบัติหน้าที่[23]

ผู้เป็นประธานในพิธีเปิดสะพานคือปฐม โพธิ์แก้ว รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคมในรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ไม่ใช่ ม.ล.กรี ดังที่ข้อมูลบางแห่งเผยแพร่คลาดเคลื่อน เพราะ ม.ล.กรีเสียชีวิตก่อนพิธีเปิดแล้ว[24]

แม้การก่อสร้างสะพานจะเริ่มขึ้นในช่วงที่ ม.ล.กรีดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมทางหลวง แต่การสร้างสะพานเป็นงานของหน่วยงานและผู้ปฏิบัติงานจำนวนมาก ชื่อ “เดชาติวงศ์” จึงมีฐานะเป็นอนุสรณ์แก่ ม.ล.กรี ขณะที่ตัวสะพานยังคงทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางสายหลักสู่ภาคเหนือมาจนถึงปัจจุบัน

งานเพื่อรัฐธรรมนูญ เอกราช และราษฎร

เมื่อมองตลอดชีวิตการทำงาน ม.ล.กรีเป็นวิศวกรและสมาชิกคณะราษฎรที่นำความรู้ทางวิชาชีพมารับใช้ภารกิจทางการเมืองและการพัฒนาประเทศ ตั้งแต่การตัดการติดต่อทางโทรเลขก่อนเช้าวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 การยืนข้างรัฐบาลภายใต้รัฐธรรมนูญในคราวกบฏบวรเดช งานรถไฟและทางหลวง การร่วมกะประมาณคลองคอคอดกระ การต่อต้านญี่ปุ่นในขบวนการเสรีไทย ไปจนถึงการฟื้นฟูการคมนาคมและเศรษฐกิจหลังสงคราม

การร่วมงานกับปรีดีในเหตุการณ์สำคัญหลายช่วงสะท้อนจุดยืนร่วมกันเรื่องประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญและการรักษาเอกราชของชาติทั้งทางการเมืองและเศรษฐกิจ แก่นของชีวิตการทำงานของ ม.ล.กรีอยู่ที่การแปรหลักการเหล่านี้เป็นภารกิจด้านวิศวกรรม การบริหารราชการ และโครงสร้างสาธารณะที่จับต้องได้

สะพานเดชาติวงศ์ซึ่งทางราชการขนานนามภายหลังการเสียชีวิต จึงเป็นอนุสรณ์ถึงชีวิตการทำงานของเขา ชีวิตของ ม.ล.กรีทำให้เห็นว่า เอกราชและประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญจะมั่นคงได้เมื่อหลักการถูกแปรเป็นสถาบัน นโยบาย และโครงสร้างสาธารณะที่รับใช้ราษฎร