รัฐประหาร 16 กันยายน 2500: การขึ้นสู่อำนาจของสฤษดิ์และบทวิจารณ์ของปรีดี พนมยงค์

ค่ำวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2500 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นำกำลังทหารเข้ายึดอำนาจจากรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ท่ามกลางความไม่พอใจต่อการเลือกตั้งที่มีการทุจริตและความขัดแย้งภายในกลุ่มผู้ปกครอง เหตุการณ์ครั้งนั้นยุติการแข่งขันระหว่างจอมพล ป. จอมพลสฤษดิ์ และพลตำรวจเอกเผ่า ศรียานนท์ ซึ่งเรียกกันว่า “การเมืองสามเส้า” พร้อมเปิดทางให้สฤษดิ์ก้าวขึ้นเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดทางการเมือง

ความย้อนแย้งสำคัญอยู่ที่ว่า กระแสเรียกร้องการเลือกตั้งที่สุจริตได้ช่วยสร้างความนิยมให้แก่ผู้นำทหาร แต่ภายหลังยึดอำนาจได้เพียงปีเศษ สฤษดิ์กลับทำรัฐประหารอีกครั้ง ยกเลิกรัฐธรรมนูญ ยุบสภา และยุติระบบพรรคการเมือง การพิจารณารัฐประหาร พ.ศ. 2500 จึงต้องติดตามผลสืบเนื่องถึงการสถาปนาระบอบสฤษดิ์ ตลอดจนข้อวิจารณ์ของปรีดี พนมยงค์ ซึ่งตั้งคำถามต่อทั้งอำนาจเผด็จการ ความหมายของประชาธิปไตย และความรับผิดชอบของผู้ทำลายหลักการประชาธิปไตยและการปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญ[1]

การเมืองสามเส้าและการเปิดเสรีที่มีข้อจำกัด

ความขัดแย้งก่อนรัฐประหาร พ.ศ. 2500 มีรากฐานมาจากการจัดระเบียบอำนาจหลังรัฐประหาร 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ซึ่งโค่นรัฐบาลพลเรือตรีถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ และเปิดทางให้จอมพล ป. กลับมาเป็นนายกรัฐมนตรีในปีถัดมา แต่การกลับมาของจอมพล ป. ครั้งนี้ต้องอาศัยการสนับสนุนจากคณะทหารผู้ก่อรัฐประหาร ทำให้เขาไม่อาจควบคุมกำลังทหารและตำรวจได้อย่างเบ็ดเสร็จ

เมื่อเข้าสู่ช่วงปลายทศวรรษ 2490 อำนาจจึงกระจายอยู่ระหว่างบุคคลสามคน ได้แก่ จอมพล ป. ในฐานะนายกรัฐมนตรี จอมพลสฤษดิ์ ผู้บัญชาการทหารบกและผู้นำกลุ่มสี่เสาเทเวศร์ กับพลตำรวจเอกเผ่า อธิบดีกรมตำรวจและบุคคลสำคัญของกลุ่มซอยราชครู ทั้งสามฝ่ายต่างมีเครือข่ายทางการเมืองและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจสนับสนุน โดยสฤษดิ์และเผ่ามีฐานกำลังสำคัญอยู่ที่กองทัพบกและกรมตำรวจตามลำดับ การรักษาตำแหน่งของจอมพล ป. จึงขึ้นอยู่กับความสามารถในการคานอำนาจระหว่างกลุ่มสฤษดิ์กับกลุ่มเผ่าด้วย[2]

หลังเดินทางเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรปใน พ.ศ. 2498 จอมพล ป. เริ่มเปิดบรรยากาศทางการเมืองให้กว้างขึ้น ทั้งการพบปะผู้สื่อข่าว การเปิดพื้นที่ปราศรัยแบบ “ไฮด์ปาร์ค” และการประกาศใช้พระราชบัญญัติพรรคการเมือง พ.ศ. 2498 การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เอื้อให้ประชาชนแสดงความคิดเห็นและรวมตัวทางการเมืองได้มากขึ้น ขณะเดียวกันก็เป็นช่องทางที่จอมพล ป. ใช้แสวงหาแรงสนับสนุนจากประชาชนเพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองกับทหารและตำรวจ[3]

อย่างไรก็ตาม การเปิดเสรีดำเนินอยู่ภายในโครงสร้างที่ผู้มีอำนาจเดิมยังควบคุมกลไกรัฐ พรรคเสรีมนังคศิลาซึ่งจัดตั้งขึ้นเพื่อรองรับการเลือกตั้งมีจอมพล ป. เป็นหัวหน้าพรรค และพลตำรวจเอกเผ่าเป็นเลขาธิการพรรค ความขัดแย้งระหว่างบุคคลทั้งสามจึงเป็นการแย่งชิงอำนาจภายในกลุ่มผู้ปกครองเดียวกันที่ทวีความรุนแรงขึ้น

การเลือกตั้งที่บั่นทอนความชอบธรรมของรัฐบาล

การเลือกตั้งทั่วไปวันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500 กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ พรรคเสรีมนังคศิลาได้รับชัยชนะในการเลือกตั้ง แต่ชัยชนะครั้งนี้เกิดขึ้นท่ามกลางรายงานการทุจริตอย่างกว้างขวาง ทั้งการนำบุคคลมาลงคะแนนซ้ำ การใช้บัตรลงคะแนนที่เตรียมไว้ล่วงหน้า และความผิดปกติในการนับคะแนน จนเกิดคำเรียกกลโกงเหล่านี้ว่า “พลร่ม” “ไพ่ไฟ” และ “เวียนเทียน”[4] ทำให้การเลือกตั้งครั้งนี้ถูกจดจำในชื่อ “การเลือกตั้งสกปรก”[5]

ความไม่พอใจขยายตัวเป็นการเคลื่อนไหวของนิสิตนักศึกษาและประชาชน นิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยชักธงชาติครึ่งเสาเพื่อประท้วง ก่อนที่นักศึกษาจากหลายสถาบันจะเข้าร่วม วันที่ 2 มีนาคม รัฐบาลประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินและมอบหมายให้สฤษดิ์รับผิดชอบฝ่ายทหารในการรักษาความสงบ แต่สฤษดิ์กลับยอมให้ผู้ชุมนุมเดินขบวน และแสดงท่าทีรับฟังข้อเรียกร้อง

เมื่อขบวนผู้ประท้วงมุ่งหน้าสู่ทำเนียบรัฐบาล ทหารยอมเปิดทางให้ผ่านแนวสกัด สฤษดิ์รับปากนำข้อเรียกร้องไปพิจารณาในรัฐบาล ท่าทีดังกล่าวทำให้เขาได้รับความนิยมเพิ่มขึ้น ขณะที่จอมพล ป. และเผ่าต้องรับแรงกดดันจากความไม่ไว้วางใจของประชาชนต่อผลการเลือกตั้ง

ตลอดหลายเดือนต่อมา รัฐบาลต้องเผชิญทั้งปัญหาภัยแล้งในภาคอีสาน ข้อครหาเรื่องผลประโยชน์จากการทำไม้ในพื้นที่โครงการเขื่อนภูมิพล และการอภิปรายโจมตีในสภา ขณะเดียวกัน ความตึงเครียดระหว่างรัฐบาลกับสถาบันพระมหากษัตริย์และกลุ่มอนุรักษนิยมก็เด่นชัดขึ้น การที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 มิได้เสด็จฯ ร่วมงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษถูกนำมาเชื่อมโยงกับความขัดแย้งทางการเมือง และกลายเป็นประเด็นโต้เถียงระหว่างฝ่ายสนับสนุนกับฝ่ายต่อต้านรัฐบาล[6]

กระแสต่อต้านรัฐบาลจึงมีที่มาจากทั้งความเดือดร้อนของประชาชน การเรียกร้องความสุจริตในการเลือกตั้ง และการแข่งขันระหว่างกลุ่มอำนาจ ท่าทีของสฤษดิ์ต่อผู้ประท้วงช่วยให้เขาได้รับการยอมรับและแรงสนับสนุนทางการเมืองเพิ่มขึ้น แต่แรงสนับสนุนดังกล่าวก็ไม่ได้เป็นหลักประกันว่าเขาจะใช้อำนาจโดยยอมรับการตรวจสอบของประชาชน

ค่ำวันที่ 16 กันยายน และการสิ้นสุดอำนาจของจอมพล ป.

ความขัดแย้งถึงขั้นแตกหักเมื่อสฤษดิ์และนายทหารในกลุ่มถอนตัวจากตำแหน่งทางการเมือง วันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2500 คณะนายทหารยื่นหนังสือเรียกร้องให้รัฐบาลลาออกและให้เผ่าพ้นจากตำแหน่งอธิบดีกรมตำรวจ แต่จอมพล ป. ปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามคำขาด

วันที่ 15 กันยายน มีการชุมนุมที่สนามหลวงและเดินขบวนไปยังบ้านพักสี่เสาเทเวศร์กับทำเนียบรัฐบาล โดยผู้ชุมนุมสนับสนุนข้อเรียกร้องของคณะทหาร กระทั่งค่ำวันที่ 16 กันยายน สฤษดิ์นำกำลังทหารและรถถังเข้าควบคุมสถานที่สำคัญในพระนคร และยึดอำนาจได้โดยไม่เผชิญการต่อต้านด้วยกำลังอย่างจริงจัง[7]

ภายหลังการยึดอำนาจ มีประกาศพระบรมราชโองการลงวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2500 แต่งตั้งสฤษดิ์เป็น “ผู้รักษาพระนครฝ่ายทหาร” โดยระบุว่าการบริหารราชการของรัฐบาลไม่เป็นที่ไว้วางใจของประชาชน และให้ข้าราชการฟังคำสั่งของสฤษดิ์[8] ประกาศฉบับนี้เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงการรับรองสถานะของผู้ยึดอำนาจในขณะนั้น

จอมพล ป. หลบหนีผ่านจังหวัดตราดไปยังกัมพูชา ก่อนใช้ชีวิตลี้ภัยในต่างประเทศ ระหว่างนั้นเขาเดินทางไปอุปสมบทที่วัดไทยพุทธคยา ประเทศอินเดีย ใน พ.ศ. 2503 และถึงแก่อสัญกรรมที่ญี่ปุ่นใน พ.ศ. 2507 ส่วนเผ่ายอมมอบตัวต่อฝ่ายทหารและเดินทางไปพำนักที่สวิตเซอร์แลนด์ การรัฐประหารครั้งนี้จึงยุติอำนาจของจอมพล ป. และเผ่า โดยมีสฤษดิ์ก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจแทน

การเมืองรัฐสภาช่วงสั้นก่อนรัฐประหารซ้ำ

หลังยึดอำนาจ สฤษดิ์ยังไม่ได้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีทันที นายพจน์ สารสิน ได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2500 เพื่อบริหารประเทศและจัดการเลือกตั้งใหม่ ซึ่งมีขึ้นในวันที่ 15 ธันวาคมปีเดียวกัน จากนั้น ถนอม กิตติขจร นายทหารคนสำคัญในกลุ่มสฤษดิ์ เข้ารับตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2501

แม้รัฐประหาร พ.ศ. 2500 จะยังคงระบบรัฐสภาไว้ แต่อำนาจทางการเมืองก็อยู่ภายใต้อิทธิพลของคณะทหาร ท่ามกลางความขัดแย้งภายในรัฐบาลและการต่อรองในรัฐสภา สฤษดิ์ทำรัฐประหารอีกครั้งในวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2501 ในนาม “คณะปฏิวัติ”

การยึดอำนาจครั้งนี้เกิดขึ้นโดยความร่วมมือของถนอม เอกสารข่าวกรองของกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ลงวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2501 ประเมินว่า เป็นความพยายามของกลุ่มผู้ปกครองเดิมที่จะกระชับอำนาจและควบคุมรัฐบาลให้แน่นหนาขึ้น โดยอ้างภัยคอมมิวนิสต์และความตึงเครียดทั้งภายในและภายนอกประเทศเป็นเหตุผล[9]

ผลที่ตามมาคือการยกเลิกรัฐธรรมนูญ ยุบสภา ยกเลิกพรรคการเมือง และปราบปรามผู้เคลื่อนไหวทางการเมือง อำนาจที่รวมศูนย์เช่นนี้เป็นพื้นฐานของระบอบที่ทักษ์ เฉลิมเตียรณ อธิบายว่า “การเมืองระบบพ่อขุนอุปถัมภ์แบบเผด็จการ” ซึ่งผู้นำอ้างความสามารถในการดูแลทุกข์สุขของประชาชนเป็นฐานในการปกครอง พร้อมกับจำกัดบทบาทของสถาบันตัวแทนและเสรีภาพทางการเมือง[10]

ระบอบสฤษดิ์ยังส่งเสริมสถานะของสถาบันพระมหากษัตริย์ให้โดดเด่นขึ้นในชีวิตสาธารณะ ดังปรากฏในประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีลงวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2503 ที่ยกเลิกการกำหนดให้วันที่ 24 มิถุนายนเป็นวันชาติ และกำหนดให้วันพระราชสมภพของพระมหากษัตริย์เป็นวันเฉลิมฉลองของชาติแทน[11] การเปลี่ยนแปลงนี้ส่งผลต่อความทรงจำสาธารณะ โดยลดความสำคัญของวันอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 ในการเฉลิมฉลองอย่างเป็นทางการของรัฐ

ปรีดีกับความหมายของ “ปฏิวัติ” และ “อภิวัฒน์”

ขณะที่สฤษดิ์ก้าวขึ้นสู่อำนาจ ปรีดี พนมยงค์ พำนักลี้ภัยอยู่ในประเทศจีน ต่อมาเมื่อย้ายไปฝรั่งเศส เขายังคงติดตามการเมืองไทยและเขียนบทความวิจารณ์การใช้อำนาจเผด็จการอย่างต่อเนื่อง งานเขียนภายหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 และคำตอบสัมภาษณ์ในวาระ 48 ปีแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2523 สะท้อนมุมมองของปรีดีต่อระบอบสฤษดิ์และผลสืบเนื่องที่ปรากฏในเวลาต่อมา[12]

ประเด็นหนึ่งที่ปรีดีให้ความสำคัญคือการนำคำว่า “ปฏิวัติ” มาเรียกการยึดอำนาจ พ.ศ. 2501 เขาเห็นว่าการกระทำของสฤษดิ์ทำให้สังคมถอยหลังไปสู่การปกครองที่ผู้มีอำนาจสามารถสั่งจำคุกและประหารชีวิตบุคคลโดยไม่ผ่านการพิจารณาของศาล การเรียกการกระทำเช่นนี้ว่า “ปฏิวัติ” จึงทำให้คำดังกล่าวในบริบทการเมืองไทยผูกโยงกับการใช้อำนาจเผด็จการ[13]

ปรีดีเสนอให้ผู้มุ่งเปลี่ยนแปลงสังคมในทางประชาธิปไตยใช้คำว่า “อภิวัฒน์” ซึ่งประกอบด้วย “อภิ” หมายถึงยิ่งหรือวิเศษ และ “วัฒน์” หมายถึงความเจริญหรือความงอกงาม โดยใช้สื่อถึงการเปลี่ยนแปลงที่ก้าวหน้าและช่วยปลดเปลื้องมนุษย์จากการกดขี่ เขาระบุว่าได้เสนอคำนี้ไว้ในหนังสือ ความเป็นอนิจจังของสังคม ซึ่งพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2500 ก่อนการยึดอำนาจในนาม “คณะปฏิวัติ” ของสฤษดิ์ การวิจารณ์ในเวลาต่อมาจึงเป็นการย้ำความแตกต่างทั้งในความหมายและทิศทางของการเปลี่ยนแปลงสังคมให้ชัดเจนยิ่งขึ้น[14]

สำหรับปรีดี คุณค่าของการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองจึงต้องพิจารณาว่าประชาชนมีอิสระและมีส่วนกำหนดชีวิตของตนเพิ่มขึ้นเพียงใด ชื่อที่ผู้ยึดอำนาจใช้เรียกตนเองไม่อาจตอบคำถามนี้แทนผลของการปกครองที่เกิดขึ้นจริงได้

ผลกระทบต่อผู้ร่วมงานปรีดีและอดีตเสรีไทย

การสถาปนาอำนาจของสฤษดิ์ส่งผลต่อชีวิตผู้ร่วมงานปรีดีและอดีตสมาชิกขบวนการเสรีไทยด้วย กรณีของสงวน ตุลารักษ์ ผู้เคยได้รับมอบหมายจากปรีดีให้ประสานงานกับฝ่ายสัมพันธมิตรในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 แสดงให้เห็นผลกระทบของความขัดแย้งทางการเมืองที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่รัฐประหาร พ.ศ. 2490

ขณะนั้นสงวนดำรงตำแหน่งเอกอัครราชทูตไทยประจำประเทศจีนและเลือกลี้ภัยอยู่ที่นั่น เมื่อคณะรัฐประหารเรียกตัวกลับประเทศไทย ครั้นเดินทางกลับในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2501 เขาตกเป็นจำเลยในคดีมีการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์และได้รับการประกันตัว แต่หลังรัฐประหารวันที่ 20 ตุลาคมปีเดียวกัน สงวนถูกถอนประกันและส่งคดีขึ้นศาลทหาร ต้องถูกควบคุมตัวเป็นเวลาหลายปีจนสุขภาพทรุดโทรม ก่อนมีการถอนฟ้องและได้รับอิสรภาพในเดือนเมษายน พ.ศ. 2508 ภายหลังสฤษดิ์ถึงแก่อสัญกรรมแล้ว[15]

ในภาคอีสาน ครอง จันดาวงศ์ เป็นอดีตเสรีไทยที่ทำงานร่วมกับชาวนาชาวไร่ และเคยช่วยเตียง ศิริขันธ์ ผู้นำเสรีไทยสายอีสาน หลบหนีการจับกุมหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ความสัมพันธ์ระหว่างอดีตเสรีไทย นักการเมือง และประชาชนในท้องถิ่นยังคงดำรงอยู่หลังสงคราม ขณะที่รัฐมองการเคลื่อนไหวของคนกลุ่มนี้ด้วยความระแวงว่าเป็นภัยต่อความมั่นคง ในสมัยสฤษดิ์ ครองและมิตรสหายตกเป็นเป้าหมายของการปราบปราม กระทั่งวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2504 ครองและทองพันธ์ สุทธิมาศ ถูกประหารชีวิตตามคำสั่งที่อาศัยอำนาจมาตรา 17 แห่งธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 โดยไม่ผ่านการพิจารณาพิพากษาของศาล[16]

มาตรา 17 และอำนาจที่อยู่เหนือการตรวจสอบ

การรวมศูนย์อำนาจของระบอบสฤษดิ์ปรากฏเป็นรูปธรรมในมาตรา 17 แห่งธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 ซึ่งให้อำนาจนายกรัฐมนตรีโดยมติคณะรัฐมนตรีสั่งการหรือกระทำการใด ๆ เพื่อระงับหรือปราบปรามการกระทำที่เห็นว่าเป็นภัยต่อความมั่นคงหรือความสงบ พร้อมรับรองให้คำสั่งและการกระทำนั้นชอบด้วยกฎหมาย แม้จะกำหนดให้แจ้งสภาภายหลัง แต่บทบัญญัตินี้ก็เปิดทางให้ฝ่ายบริหารใช้อำนาจลงโทษบุคคลโดยไม่ต้องผ่านการพิจารณาพิพากษาของศาล[17]

ปรีดีวิจารณ์อำนาจเช่นนี้ทั้งตามหลักประชาธิปไตยและหลักราชธรรม เขาเห็นว่าการให้นายกรัฐมนตรีสั่งประหารชีวิตผู้ต้องหาได้เป็นการก้าวล่วงอำนาจตุลาการ และลิดรอนสิทธิของบุคคลที่จะได้รับการพิจารณาคดีในศาลอย่างเป็นธรรม นอกจากนี้ การประหารชีวิตโดยไม่ผ่านกระบวนการดังกล่าวยังตัดโอกาสในการพระราชทานอภัยโทษ และขัดต่อหลักทศพิธราชธรรม[18]

ข้อวิจารณ์นี้ชี้ให้เห็นความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างระบอบสฤษดิ์กับสถาบันพระมหากษัตริย์ กล่าวคือ การเชิดชูพระมหากษัตริย์ในทางการเมืองดำเนินควบคู่กับการรวบอำนาจวินิจฉัยความผิดและลงโทษไว้ที่นายกรัฐมนตรี ปรีดีจึงพิจารณาการกระทำของผู้ปกครองตามหลักกฎหมายและความรับผิดชอบต่อประชาชน มากกว่าคำประกาศแสดงความจงรักภักดี

ในคำตอบสัมภาษณ์ พ.ศ. 2523 ปรีดียังตั้งคำถามต่อความเชื่อที่ว่าผู้นำซึ่งมีอำนาจเด็ดขาดย่อมปราบอาชญากรรมและการทุจริตได้ดีกว่า โดยเสนอให้ตรวจสอบสถิติและสาเหตุของปัญหา แทนการถือเอาความรุนแรงของการลงโทษเป็นเครื่องวัดความสำเร็จ เขายกกรณีการประหารครอง จันดาวงศ์ ขึ้นชี้ว่าการประหารผู้ต้องหาว่าเป็นคอมมิวนิสต์ไม่ได้ทำให้ขบวนการคอมมิวนิสต์ลดกำลังลง พร้อมย้ำว่าการแก้ปัญหาสังคมต้องพิจารณาสมุฏฐานของปัญหานั้น และตั้งคำถามว่าภายใต้การใช้อำนาจเด็ดขาด การฉ้อราษฎร์บังหลวงลดลงหรือกลับเพิ่มขึ้น

กรณีทรัพย์สินของสฤษดิ์ที่ถูกเปิดเผยภายหลังเขาถึงแก่อสัญกรรมใน พ.ศ. 2506 เป็นตัวอย่างสำคัญที่ปรีดีนำมาวิพากษ์ความเชื่อดังกล่าว เขาชี้ถึงการใช้เงินแผ่นดินเพื่อประโยชน์ส่วนตน และคัดค้านการนำคุณงามความดีด้านอื่นมาเป็นข้ออ้างยกเว้นความผิดให้ผู้นำ เพราะเป็นการทำลายมาตรฐานความรับผิดชอบของผู้ใช้อำนาจรัฐ[19]

ปรีดียืนยันว่าการให้ฝ่ายบริหารสั่งประหารชีวิตหรือจำคุกผู้ต้องหาโดยไม่ส่งให้ศาลพิจารณา ขัดต่อหลักประชาธิปไตยและการแบ่งแยกอำนาจ ข้อวิจารณ์นี้จึงเกี่ยวข้องโดยตรงกับหลักประกันชีวิตและเสรีภาพของประชาชน ซึ่งถูกกระทบจากระบอบอำนาจที่ก่อตัวภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2500 และรวมศูนย์อย่างเต็มที่หลังรัฐประหาร พ.ศ. 2501

มรดกของรัฐประหารและความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์

เมื่อพิจารณาการเมืองไทยย้อนหลัง ปรีดีถือว่ารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 เป็นความก้าวหน้าครั้งสำคัญของประชาธิปไตยทางการเมือง เพราะวางหลักให้สถาบันการเมืองยึดโยงกับประชาชน ยกเลิกสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประเภทแต่งตั้ง และกำหนดให้รัฐสภาประกอบด้วยสภาผู้แทนและพฤฒสภาที่มีที่มาจากการเลือกตั้ง พัฒนาการดังกล่าวถูกตัดขาดด้วยรัฐประหาร 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ซึ่งล้มรัฐธรรมนูญและสถาปนาระบอบการปกครองขึ้นใหม่ พร้อมนำวุฒิสภาที่มาจากการแต่งตั้งกลับมา[20]

โครงสร้างอำนาจหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 เปิดทางให้จอมพล ป. กลับมาเป็นนายกรัฐมนตรี และให้สฤษดิ์กับเผ่าเติบโตขึ้นเป็นผู้นำกลุ่มอำนาจสำคัญ แม้จะมีรัฐธรรมนูญ รัฐสภา และการเลือกตั้งในบางช่วง แต่กำลังทหารยังมีบทบาทชี้ขาดในการเปลี่ยนรัฐบาล รัฐประหาร 16 กันยายน พ.ศ. 2500 จึงมีทั้งความเปลี่ยนแปลงและความต่อเนื่อง อำนาจของจอมพล ป. และเผ่าสิ้นสุดลง ขณะที่สฤษดิ์ซึ่งเติบโตมาภายในคณะรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจแทน

การเลือกตั้งภายหลังการยึดอำนาจเปิดให้การเมืองในระบบรัฐสภาดำเนินต่อได้เพียงระยะสั้น ก่อนสฤษดิ์จะทำรัฐประหารซ้ำในวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2501 ยกเลิกรัฐธรรมนูญ ยุบสภา และยกเลิกพรรคการเมือง ต่อมา มาตรา 17 แห่งธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 ให้อำนาจพิเศษแก่ฝ่ายบริหาร ซึ่งถูกใช้สั่งประหารชีวิตบุคคลโดยไม่ผ่านการพิจารณาพิพากษาของศาล การรวมศูนย์อำนาจจึงกระทบทั้งสิทธิในการกำหนดรัฐบาล เสรีภาพทางการเมือง และหลักประกันชีวิตของประชาชน ระบอบเผด็จการทหารยังดำรงต่อมาภายใต้การนำของถนอม–ประภาสหลังสฤษดิ์ถึงแก่อสัญกรรม จนการเคลื่อนไหวเรียกร้องรัฐธรรมนูญของนิสิตนักศึกษาและประชาชนในเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 นำไปสู่การสิ้นสุดอำนาจของผู้นำกลุ่มนี้

ลำดับเหตุการณ์ดังกล่าวเผยให้เห็นวงจรอุบาทว์ของการยึดอำนาจ การจัดวางกติกาและรัฐบาลภายใต้อิทธิพลของคณะทหาร และการทำรัฐประหารซ้ำเมื่อผู้นำทหารไม่ยอมรับการต่อรองในระบบรัฐสภา กลไกที่ประชาชนจะใช้ตรวจสอบและเปลี่ยนรัฐบาลจึงถูกทำลายเป็นระยะ ขณะที่ผู้ยึดอำนาจสามารถสร้างเงื่อนไขให้ตนเองและกลุ่มสืบทอดอำนาจต่อไปได้ ความไม่พอใจต่อการทุจริตซึ่งเคยเป็นแรงสนับสนุนการโค่นรัฐบาลเดิมก็ไม่ได้รับประกันว่าผู้ปกครองใหม่จะสุจริต ดังปรากฏปัญหาการใช้เงินแผ่นดินเพื่อประโยชน์ส่วนตนในระบอบสฤษดิ์เอง

ปรีดีชี้ว่า รัฐประหาร พ.ศ. 2490 ได้ล้มระบอบประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ที่คณะราษฎรได้วางรากฐานไว้ และสถาปนาระบอบการปกครองที่ถอยห่างจากหลักการดังกล่าว ระบอบของคณะรัฐประหารและระบอบสฤษดิ์ที่ก่อตัวขึ้นในเวลาต่อมาจึงไม่อยู่ในความรับผิดชอบของคณะราษฎร หากเป็นความรับผิดชอบของบุคคลและคณะบุคคลที่สถาปนา บริหาร และสนับสนุนระบอบเหล่านั้น ซึ่งต้องรับผิดชอบต่อประชาชนสำหรับผลของการใช้อำนาจของตน

ภายหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 ปรีดียังเสนอความเห็นต่อรัฐบาลสัญญา ธรรมศักดิ์ เกี่ยวกับการร่างรัฐธรรมนูญและกฎหมายเลือกตั้ง โดยย้ำว่ารัฐธรรมนูญใหม่ต้องเคารพเจตนารมณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ของประชาชน ข้อเสนอนี้ช่วยให้เห็นทั้งการวิจารณ์ระบอบเผด็จการและแนวทางที่เขาเสนอเพื่อวางรากฐานประชาธิปไตยขึ้นใหม่[21]

บทสรุป: รัฐธรรมนูญกับอำนาจของประชาชน

รัฐประหาร พ.ศ. 2500 ทิ้งคำถามสำคัญไว้ว่า การขับผู้นำที่ประชาชนไม่ไว้วางใจออกจากตำแหน่งจะมีความหมายต่อประชาธิปไตยเพียงใด หากผู้ปกครองใหม่ยังมีอำนาจเหนือการตรวจสอบ การยุติวงจรอุบาทว์จึงต้องอาศัยรัฐธรรมนูญที่สะท้อนเจตจำนงของประชาชน คุ้มครองสิทธิเสรีภาพ และวางกลไกตรวจสอบถ่วงดุลอำนาจรัฐ โดยผู้ปกครองไม่อาจล้มเลิกกติกาได้ตามอำเภอใจ ควบคู่กับการเลือกตั้งที่สุจริต เสรีภาพในการวิพากษ์วิจารณ์ ความเป็นอิสระของศาล และความรับผิดชอบของผู้ใช้อำนาจ เพื่อให้ประชาชนสามารถเปลี่ยนรัฐบาลและแก้ไขความผิดพลาดทางการเมืองได้ โดยยังรักษาอำนาจกำหนดอนาคตของตนเองไว้

ตราบใดที่เจตนารมณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ของการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 ยังไม่บรรลุผล การทวงคืนและธำรงไว้ซึ่งกติกาที่เคารพอำนาจของประชาชนและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ก็ยังคงเป็นภารกิจร่วมกันของพลเมืองในยุคปัจจุบัน เพื่อให้รัฐธรรมนูญเป็นหลักประกันสิทธิและเสรีภาพของทุกคนอย่างแท้จริง