รำลึกชาตกาล หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน ทหารรักษาวัง “พันโทอรุณ” แห่งขบวนการเสรีไทย และกัลยาณมิตรของปรีดี พนมยงค์

วันที่ 28 เมษายน พ.ศ. 2488 เครื่องบินทะเลของฝ่ายสัมพันธมิตรลงจอดบริเวณชายฝั่งชะอำ หนึ่งในผู้โดยสารของคณะปฏิบัติการแพนิเคิล (Operation Panicle) ใช้นามรหัสว่า “อรุณ” มีภารกิจประสานแผนต่อต้านกองทัพญี่ปุ่นกับขบวนการเสรีไทย รวมทั้งจัดตั้งและฝึกพลพรรคในพื้นที่ยุทธศาสตร์ บุคคลผู้นั้นคือ หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน หรือ “ท่านชิ้น” นายทหารรักษาวังผู้เคยถวายอารักขาพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และพำนักอยู่ในอังกฤษนับแต่รัชกาลที่ 7 ทรงสละราชสมบัติ[1]

ค่ำวันนั้น ท่านชิ้นได้พบกับนายปรีดี พนมยงค์ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และหัวหน้าขบวนการเสรีไทยในประเทศ ปรีดีเป็นหนึ่งในผู้นำการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ส่วนท่านชิ้นเคยถูกมองว่าอยู่ฝ่ายตรงข้ามกับคณะราษฎร ความระแวงระหว่างสองฝ่ายจึงมีอยู่จริง แต่เมื่อเอกราชของประเทศตกอยู่ในภาวะคับขัน ทั้งสองเลือกวางความขัดแย้งในอดีตไว้เบื้องหลัง ทำความเข้าใจกันด้วยความสุจริตใจ และร่วมมือกันเพื่อประโยชน์ของชาติและราษฎรไทย ความไว้วางใจที่เกิดขึ้นในภารกิจเสรีไทยได้พัฒนาเป็นมิตรภาพที่คงอยู่ตลอดชีวิต[2]

ชีวิตของท่านชิ้นช่วยให้เราเข้าใจประวัติศาสตร์หลายเรื่องพร้อมกัน ทั้งความเปลี่ยนแปลงภายหลัง พ.ศ. 2475 การต่อต้านญี่ปุ่น การกอบกู้เอกราชและฟื้นฟูสถานะของไทยหลังสงคราม ตลอดจนกรณีสวรรคตในรัชกาลที่ 8 ซึ่งทดสอบทั้งความซื่อตรงและมิตรภาพของท่านอย่างหนักหน่วง[3] เรื่องราวของท่านชิ้นกับนายปรีดียังเป็นตัวอย่างสำคัญว่า ความแตกต่างทางการเมืองไม่จำเป็นต้องนำไปสู่ความเป็นศัตรู คนในชาติสามารถร่วมมือและอยู่ร่วมกันได้บนพื้นฐานของความเคารพนับถือ ความไว้วางใจ และความรับผิดชอบต่อประโยชน์ส่วนรวม

เจ้านายในรอยต่อของระบอบ

หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน ประสูติเมื่อวันที่ 23 สิงหาคม พ.ศ. 2443 เป็นพระโอรสลำดับที่ 9 ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ และเป็นพระโอรสองค์โตที่ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์เสงี่ยม สนิทวงศ์ จึงทรงเป็นพระเชษฐาต่างพระมารดาของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7[4]

ในวัยเยาว์ ท่านชิ้นทรงอยู่ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และทรงเติบโตในพระราชวังพญาไท ทรงศึกษาขั้นต้นที่โรงเรียนมหาดเล็กหลวง ก่อนจะได้รับพระราชทานทุนส่วนพระองค์ไปศึกษาต่อที่ประเทศอังกฤษใน พ.ศ. 2461 และสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนนายร้อยทหารปืนใหญ่วูลิช (Royal Military Academy, Woolwich) ทรงกลับสยามใน พ.ศ. 2465 และเข้ารับราชการในเหล่าทหารปืนใหญ่ที่ลพบุรี ต่อมาจึงเสด็จไปศึกษางานตำรวจเพิ่มเติมที่อังกฤษและสหรัฐอเมริกา

ท่านชิ้นเสกสมรสกับหม่อมเสมอ สวัสดิวัตน ณ อยุธยา มีธิดา 4 คน ได้แก่ หม่อมราชวงศ์ปิ่มสาย หม่อมราชวงศ์สายสวัสดี หม่อมราชวงศ์สมานสนิท และหม่อมราชวงศ์สายสิงห์

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ท่านชิ้นทรงย้ายมารับราชการในกรมทหารรักษาวัง มีหน้าที่ถวายอารักขาพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว คราวกบฏบวรเดชในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ เสด็จจากหัวหินไปสงขลา เพื่อหลีกเลี่ยงมิให้ฝ่ายใดนำพระองค์ไปเป็นเครื่องมือทางการเมือง ท่านชิ้นจึงนำกำลังเข้าควบคุมขบวนรถไฟ แล้วรับพระบรมวงศานุวงศ์ที่ประทับอยู่ ณ วังไกลกังวลไปสมทบที่สงขลา บันทึกของครอบครัวใช้คำตรงไปตรงมาว่า “ปล้นรถไฟ” แต่จุดมุ่งหมายของปฏิบัติการคือการถวายความปลอดภัยแก่พระบรมวงศานุวงศ์ ไม่ใช่การเข้าร่วมรบกับฝ่ายกบฏ[5]

เหตุการณ์ดังกล่าวยิ่งเพิ่มความระแวงของรัฐบาลที่มีต่อท่านชิ้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ เสด็จไปอังกฤษเพื่อรักษาพระเนตร จึงโปรดให้ท่านชิ้นและหม่อมเสมอตามเสด็จ ภายหลังรัชกาลที่ 7 ทรงสละราชสมบัติเมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2477 ตามปฏิทินที่ใช้ในขณะนั้น ทั้งสองยังคงพำนักอยู่ในอังกฤษและถวายงานอย่างใกล้ชิดต่อไป กระทั่งพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2484[6]

เสรีไทยสายอังกฤษและการสร้างความไว้วางใจ

กองทัพญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกในประเทศไทยเมื่อวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ทันทีที่ทราบข่าว ท่านชิ้นทรงมีหนังสือถึงวินสตัน เชอร์ชิล นายกรัฐมนตรีอังกฤษ ขออาสาร่วมต่อสู้กับญี่ปุ่น ต้นปี พ.ศ. 2485 เชอร์ชิลตอบรับและให้ท่านช่วยจัดทำแผนที่และรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับประเทศไทยแก่กรมเสนาธิการทหารบกอังกฤษ

ท่านชิ้นจึงเป็นหนึ่งในคนไทยกลุ่มแรกในอังกฤษที่เปิดช่องทางความร่วมมือโดยตรงกับฝ่ายสัมพันธมิตร และมีบทบาทริเริ่มในการวางรากฐานของขบวนการเสรีไทยสายอังกฤษ[7]

ในเวลาเดียวกัน นักเรียนไทยในอังกฤษ เช่น ป๋วย อึ๊งภากรณ์ และเสนาะ ตันบุญยืน ได้รวมตัวกันต่อต้านญี่ปุ่นอีกทางหนึ่ง หลายคนยังไม่ยอมรับท่านชิ้นเป็นผู้นำในระยะแรก เนื่องจากทรงใกล้ชิดกับรัชกาลที่ 7 และเกรงว่าจะมีพระประสงค์ฟื้นฟูระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ บันทึกของพระธิดาระบุว่า ท่านชิ้นทรงยืนยันว่าทรงยึดมั่นในระบอบประชาธิปไตยที่มีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขภายใต้รัฐธรรมนูญ ต่อมา บทบาทในการริเริ่ม ประสานงาน และผลักดันภารกิจอย่างต่อเนื่อง ทำให้ท่านได้รับการยอมรับและยกย่องเป็นหัวหน้าเสรีไทยสายอังกฤษ

ท่านชิ้นทรงเป็นผู้ประสานและผลักดันให้อังกฤษรับอาสาสมัครไทย 37 คนเข้าประจำการในกองทัพบกอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2485 อาสาสมัครเหล่านี้เริ่มต้นในหน่วย Pioneer Corps ก่อนเข้ารับการฝึกสงครามพิเศษ และหลายคนได้กลายเป็นกำลังสำคัญของเสรีไทยสายอังกฤษในเวลาต่อมา ท่านชิ้นยังทรงเรียกร้องให้อาสาสมัครที่ผ่านการฝึกได้รับยศนายทหารสัญญาบัตร และได้รับการปฏิบัติอย่างมีศักดิ์ศรีเท่าเทียมกับนายทหารอังกฤษ

เดือนเมษายน พ.ศ. 2486 ท่านชิ้นเสด็จไปอินเดียและเข้าปฏิบัติงานกับ Force 136 หน่วยปฏิบัติการพิเศษในเอเชียของ Special Operations Executive หรือ SOE ทรงมีหน้าที่เกี่ยวกับการฝึก การวางแผนแทรกซึม และการประสานงานระหว่างฝ่ายไทยกับอังกฤษ จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในเดือนสิงหาคมปีเดียวกัน เมื่อท่านได้พบกับจำกัด พลางกูร ผู้แทนของปรีดี ณ นครจุงกิง การพบกันของบุคคลจากภูมิหลังทางการเมืองที่แตกต่างกันช่วยยืนยันแก่ฝ่ายอังกฤษว่า ภายในประเทศไทยมีขบวนการต่อต้านญี่ปุ่นที่จัดตั้งและปฏิบัติงานอยู่จริงภายใต้การนำของปรีดี

การสนทนากับจำกัดช่วยให้ทั้งสองฝ่ายเข้าใจจุดยืนของกันและกันชัดเจนขึ้น ท่านชิ้นทรงอธิบายว่า พระองค์ไม่มีแผนการอื่นนอกจากการกู้ชาติและมุ่งหวังให้ประเทศไทยมีประชาธิปไตยสมบูรณ์ พร้อมทั้งชี้แจงข้อระแวงที่ว่าอังกฤษและพระองค์ประสงค์จะฟื้นฟูระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ความเข้าใจนี้สอดคล้องกับอุดมการณ์ของนายปรีดีที่ได้ประกาศว่า เรื่องการเมืองภายในถือเป็นอันยุติ และทุกคนไม่ว่าจะเป็นเจ้านายหรือราษฎรต้องมุ่งหน้าสามัคคีกันเพื่อเอกราชของชาติ

จำกัด พลางกูร จึงเป็นบุคคลสำคัญที่ช่วยทลายกำแพงความระแวงและสร้างความไว้วางใจระหว่างท่านชิ้นกับนายปรีดี ก่อนที่ทั้งสองจะได้พบกันด้วยตนเองที่เมืองไทยในเวลาต่อมา[8]

“พันโทอรุณ” กลับแผ่นดินไทย

ก่อนส่งท่านชิ้นเข้ามาปฏิบัติภารกิจในประเทศไทย พลตรีโคลิน แมกเคนซี ผู้บัญชาการ Force 136 ได้ส่งวิทยุสอบถามปรีดีว่า จะขัดข้องหรือไม่หากท่านชิ้นเข้ามาปฏิบัติงานในประเทศ ปรีดีตอบว่าไม่ขัดข้องและยินดีต้อนรับ โดยเห็นว่าความแตกต่างและความขัดแย้งในอดีตไม่ควรเป็นอุปสรรคต่อความปรารถนาร่วมกันที่จะรับใช้ประเทศชาติ[9]

ท่านชิ้นเดินทางถึงชะอำด้วยเครื่องบินทะเลเมื่อวันที่ 28 เมษายน พ.ศ. 2488 ในคณะปฏิบัติการแพนิเคิล (Operation Panicle) ภายใต้นามรหัส “อรุณ” ค่ำวันนั้น ท่านได้พบกับปรีดีและสนทนากันอย่างเปิดเผยถึงข้อขัดแย้งในอดีต ทั้งสองเห็นพ้องว่าจะร่วมมือกันรักษาเอกราชของประเทศ สร้างความสามัคคี และส่งเสริมประชาธิปไตยที่เคารพสิทธิและศักดิ์ศรีของประชาชน[10]

ภารกิจของท่านชิ้นครอบคลุมการจัดตั้งพลพรรคในจังหวัดตาก สุพรรณบุรี และหัวเมืองปักษ์ใต้ การประสานแผนกับกองทัพบกไทย การเตรียมพลพรรคในพระนคร ตลอดจนการเตรียมอพยพกองบัญชาการเสรีไทยหากเกิดการปะทะเต็มรูปแบบ ท่านทรงทำงานร่วมกับนายทหารไทยที่ทรงรู้จักมาตั้งแต่รับราชการในเหล่าทหารปืนใหญ่ รวมถึงเครือข่ายสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ข้าราชการ ตำรวจ และประชาชนในพื้นที่ต่าง ๆ

ญี่ปุ่นประกาศยอมรับเงื่อนไขยุติสงครามเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม พ.ศ. 2488 ก่อนแผนลุกขึ้นต่อสู้พร้อมกันทั่วประเทศจะเริ่มขึ้น กำลังพลที่เตรียมไว้จึงไม่ได้เข้าสู่การรบขนาดใหญ่ อย่างไรก็ตาม การจัดตั้งเครือข่าย การรวบรวมข่าวกรอง การฝึกกำลัง และการประสานแผนกับ Force 136 ได้ยืนยันแก่ฝ่ายสัมพันธมิตรว่า การต่อต้านญี่ปุ่นภายในประเทศไทยมีการจัดตั้ง บุคลากร และการปฏิบัติงานอย่างเป็นรูปธรรม ผลงานของขบวนการเสรีไทยจึงมีความสำคัญต่อการต่อรองทางการเมืองและการทูตภายหลังสงคราม และมีส่วนช่วยให้ไทยรักษาเอกราชและหลีกเลี่ยงการถูกปฏิบัติในฐานะประเทศผู้แพ้สงครามอย่างเต็มรูปแบบ[11]

ความไว้วางใจระหว่างท่านชิ้นกับนายปรีดี

ก่อนเดินทางเข้าประเทศไทย ท่านชิ้นทรงถามนายปรีดีถึงชะตากรรมของนักโทษการเมือง รวมทั้งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ปรีดีตอบโดยทันทีว่า ทางกรุงเทพฯ จะหาทางปล่อยตัวทั้งหมด และจะออกกฎหมายนิรโทษกรรมให้ด้วย[12]

คำมั่นดังกล่าวได้รับการปฏิบัติในเวลาต่อมา ปรีดีในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เห็นชอบและผลักดันให้มีการดำเนินการ โดยมีทวี บุณยเกตุเป็นกำลังสำคัญในการร่างกฎหมาย และประสานกับ พล.ต.อ. อดุล อดุลเดชจรัส อธิบดีกรมตำรวจ จนนำไปสู่การอภัยโทษ[13] และการประกาศพระราชกำหนดนิรโทษกรรมแก่ผู้กระทำความผิดฐานกบฏและจลาจล พุทธศักราช 2488 เมื่อวันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2488[14]

การนิรโทษกรรมจึงเป็นการรักษาคำมั่นที่ปรีดีให้ไว้แก่ท่านชิ้น และเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามสร้างความเป็นธรรมและความสามัคคีระหว่างคนในชาติ เพื่อร่วมกันรักษาเอกราชของประเทศ ดังปรากฏในคำปรารภของพระราชกำหนดที่ระบุถึงการส่งเสริมระบอบประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ และการทำให้ประชาชนชาวไทย “สมัครสมานสามัคคีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”[15]

ความไว้วางใจระหว่างทั้งสองปรากฏชัดในจดหมายลงวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2488 ซึ่ง “รู้ธ” หรือปรีดีเขียนถึง “อรุณ” ปรีดีกล่าวขอบคุณความเพียรพยายามของท่านชิ้นที่มุ่งให้ “ประเทศชาติของเราคงเป็นไทยอยู่ตราบเท่าดินฟ้า” ถ้อยคำดังกล่าวสะท้อนว่า เอกราชและความอยู่รอดของประเทศคือเป้าหมายร่วมที่อยู่เหนือผลประโยชน์ของกลุ่มการเมืองใด[16]

ภายหลังสงคราม ท่านชิ้นทรงมีหนังสือถึงปรีดีลงวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2489 ยกย่องการทำงานของขบวนการต่อต้านภายในประเทศ และถ่ายทอดความซาบซึ้งของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีต่อการที่ปรีดีช่วยฟื้นฟูพระเกียรติของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ในจดหมายฉบับเดียวกันยังปรากฏพระกระแสรับสั่งอย่างเป็นกันเองว่า ทรงยอมรับปรีดีเข้าเป็น “สวัสดิวัตน์” ขณะที่ท่านชิ้นทรงลงท้ายว่า ความรักใคร่นับถือที่มีต่อปรีดีนั้น “ไม่มีขอบเขต”[17] จดหมายฉบับนี้เป็นหลักฐานชั้นต้นที่แสดงว่า ความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองดำเนินต่อเนื่องภายหลังสงคราม และพัฒนาเป็นมิตรภาพส่วนบุคคลซึ่งตั้งอยู่บนความเคารพและไว้วางใจกันอย่างลึกซึ้ง

[ อ่าน: จดหมายลายพระหัตถ์ของท่านชิ้น เรื่อง ขอบคุณนายปรีดีที่สถาปนาคืนพระเกียรติของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ ]

เกียรติยศหลังสงครามและจุดยืนต่อรัฐประหาร พ.ศ. 2490

ผลงานในขบวนการเสรีไทยทำให้ท่านชิ้นได้รับยศพันโทในกองทัพบกอังกฤษ และได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ O.B.E. ฝ่ายทหาร ตามบันทึกของครอบครัว ลอร์ดหลุยส์ เมานต์แบตเทนเป็นผู้เสนอชื่อ ขณะที่วินสตัน เชอร์ชิลเชิญท่านเข้าพบเพื่อกล่าวขอบคุณต่อบทบาทและความช่วยเหลือของเสรีไทยเป็นการส่วนตัว[18]

รัฐบาลไทยแต่งตั้งท่านชิ้นเป็นเอกอัครราชทูตทั่วไปใน พ.ศ. 2489 ต่อมา ทรงร่วมคณะผู้แทนไทยในการประชุมสหประชาชาติ เมื่อวันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2490 ที่ประชุมคณะกรรมการเฉพาะกิจว่าด้วยปัญหาปาเลสไตน์ได้เลือกท่านเป็นรองประธานโดยเอกฉันท์ บทบาทภายหลังสงครามของท่านจึงขยายจากงานทางทหารไปสู่งานการทูตพหุภาคีในช่วงแรกที่ไทยเข้าเป็นสมาชิกสหประชาชาติ[19]

รัฐประหารเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 โค่นรัฐบาลพลเรือตรีถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ และส่งผลให้ปรีดีต้องลี้ภัยออกนอกประเทศ ภายหลังรัฐประหาร นายควง อภัยวงศ์เข้าดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ก่อนที่จอมพล ป. พิบูลสงครามจะกลับมาเป็นนายกรัฐมนตรีในเดือนเมษายน พ.ศ. 2491[20]

บันทึกของหม่อมราชวงศ์สายสวัสดีระบุว่า ขณะร่วมประชุมสหประชาชาติ ท่านชิ้นทรงคัดค้านรัฐบาลที่ถือกำเนิดจากรัฐประหาร และไม่ทรงเชื่อว่าอังกฤษกับสหรัฐอเมริกาจะให้การรับรอง เมื่อทั้งสองประเทศรับรองรัฐบาลใหม่ในเวลาต่อมา ท่านจึงทรงลาออกจากคณะผู้แทนไทยและกลับไปพำนักที่อังกฤษ เส้นทางราชการของท่านยุติลงในช่วงที่ทรงมีพระชนมายุยังไม่ถึง 50 ชันษา การตัดสินใจดังกล่าวสะท้อนจุดยืนที่ไม่ยอมรับอำนาจจากรัฐประหาร แม้ต้องแลกด้วยอนาคตและความก้าวหน้าในราชการของพระองค์เอง[21]

กรณีสวรรคต: จุดยืนของท่านชิ้นและผลที่ตามมา

วันที่ 9 มิถุนายน พ.ศ. 2489 ท่านชิ้นมีกำหนดเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล จึงเสด็จเข้าไปในพระที่นั่งบรมพิมานไม่นานหลังเกิดเหตุสวรรคต ท่านไม่ได้อยู่ในห้องพระบรรทมขณะเกิดเสียงปืนและไม่ได้เห็นเหตุการณ์ด้วยพระองค์เอง หากเสด็จเข้าไปภายหลังและทรงรับทราบสภาพการณ์จากบุคคลที่อยู่ ณ ที่นั้น

ข้อเสนอของท่านชิ้นเกี่ยวกับการออกแถลงการณ์ปรากฏในบันทึกของหม่อมราชวงศ์สายสวัสดี ซึ่งเรียบเรียงจากคำบอกเล่าของพระบิดา ตามบันทึกดังกล่าว บุคคลบางส่วนในพระที่นั่งเข้าใจในเบื้องต้นว่าอาจเป็นการปลงพระชนม์พระองค์เอง ท่านชิ้นทรงเห็นว่า หากประกาศเช่นนั้นย่อมกระทบต่อพระเกียรติยศ จึงเสนอให้ใช้คำว่า “อุบัติเหตุ” ข้อเสนอนี้เป็นความเห็นเกี่ยวกับถ้อยคำของแถลงการณ์ในภาวะเร่งด่วนและภายใต้ข้อมูลที่มีอยู่ขณะนั้น ไม่ใช่ผลการชันสูตรหรือข้อพิสูจน์ทางนิติวิทยาศาสตร์[22]

ต่อมา ท่านชิ้นทรงยึดถือความเห็นว่ากรณีสวรรคตเกิดจากอุบัติเหตุเกี่ยวกับพระแสงปืน และทรงยืนยันว่าปรีดีไม่มีส่วนเกี่ยวข้อง ตามบันทึกของหม่อมราชวงศ์สายสวัสดี ท่านชิ้นทรงเป็น “เจ้านายองค์เดียว” ที่ประกาศยืนยันความบริสุทธิ์ของปรีดี จุดยืนดังกล่าวทำให้ท่านถูกโดดเดี่ยวในหมู่พระญาติ แต่ยังคงยืนยันความเชื่อของตนและยืนหยัดปกป้องมิตรซึ่งทรงเห็นว่าถูกกล่าวหาโดยไม่เป็นธรรม

บันทึกฉบับเดียวกันเล่าว่า ใน พ.ศ. 2492 ท่านชิ้นและครอบครัวไม่ได้เข้าร่วมงานรับเสด็จรัชกาลที่ 9 ณ สถานเอกอัครราชทูตไทยในกรุงลอนดอน หลังทรงได้รับการขอร้องไม่ให้ไปร่วมงาน เพราะทรงถูกเข้าใจว่าเป็นผู้รายงานต่อลอร์ดหลุยส์ เมานต์แบตเทนว่ากรณีสวรรคตเป็นอุบัติเหตุ ต่อมา ท่านทรงเขียนหนังสือกราบบังคมทูลความยาวกว่าร้อยหน้า อธิบายว่าข้อกล่าวหาที่มีต่อปรีดีเป็นส่วนหนึ่งของการต่อสู้ทางการเมือง แต่ตามคำบอกเล่าของครอบครัว หนังสือดังกล่าวไม่ได้รับคำตอบ

อย่างไรก็ดี จุดยืนของท่านชิ้นควรพิจารณาควบคู่กับผลคดีที่เกิดขึ้นภายหลัง คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1544/2497 วินิจฉัยว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสวรรคตโดยมิใช่การกระทำของพระองค์เอง และพิพากษาประหารชีวิตเฉลียว ปทุมรส ชิต สิงหเสนี และบุศย์ ปัทมศริน คำวินิจฉัยดังกล่าวไม่สอดคล้องกับความเห็นเรื่องอุบัติเหตุที่ท่านชิ้นยึดถือ ขณะเดียวกัน ปรีดีไม่เคยเป็นจำเลยในคดีอาญาดังกล่าว แม้คำพิพากษาจะบันทึกแนวการนำสืบของโจทก์ที่พาดพิงถึงปรีดี แต่ไม่มีส่วนใดวินิจฉัยว่าปรีดีเป็นผู้บงการหรือพิพากษาลงโทษปรีดี ดังนั้น จุดยืนของท่านชิ้นจึงควรได้รับการพิจารณาในฐานะความเชื่อที่เกิดจากข้อมูลและประสบการณ์ของท่าน ส่วนข้อกล่าวหาทางการเมืองที่มีต่อปรีดีก็ไม่อาจมีสถานะเทียบเท่าคำพิพากษาได้[23]

ครอบครัว ศิลปะการละคร และสวนเสมา

ภาพของท่านชิ้นในความทรงจำของครอบครัวมีชีวิตชีวากว่านายทหารผู้เคร่งขรึม ธิดาเล่าว่า พระบิดาทรงมีอารมณ์ขัน โปรดการทำอาหาร การแสดง ตลอดจนการเขียนบทและกำกับละคร ผลงานและกิจกรรมที่ทรงสนพระทัยมีตั้งแต่การแสดง “ไกลกังวลรีวิว” ในสมัยรัชกาลที่ 7 การดัดแปลงละครเรื่อง Ten Minutes Alibi ไปจนถึงการประพันธ์บทละครพุทธประวัติเรื่อง “อริยวิถี” ในชีวิตครอบครัว ท่านเป็นพ่อที่รักและหวงลูกสาวมาก บางครั้งความหวงนั้นแสดงออกอย่างขึงขัง จนกลายเป็นเรื่องขบขันที่ลูก ๆ นำมาเล่าด้วยความระลึกถึงในภายหลัง[24]

ระหว่างพำนักอยู่ในอังกฤษภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ท่านชิ้นทรงศึกษาพุทธศาสนาและปฏิบัติสมาธิอย่างจริงจัง ทรงรู้จักกับคริสต์มาส ฮัมฟรีส์ นายกพุทธสมาคมแห่งลอนดอน และได้รับเชิญให้ร่วมเป็นกรรมการของสมาคม ความสนพระทัยด้านพุทธศาสนาดำเนินต่อมาในบั้นปลายพระชนมชีพ เมื่อท่านเสด็จไปกราบพุทธทาสภิกขุและพำนักที่สวนโมกข์หลายครั้ง

ใน พ.ศ. 2495 ท่านชิ้นเสด็จกลับมาพำนักในประเทศไทยอย่างถาวร และก่อตั้ง “สวนเสมา” ที่หมู่บ้านบางควาย อำเภอชะอำ จังหวัดเพชรบุรี ทรงทดลองทำเกษตร ปลูกพืชผักและผลไม้ ขุดสระน้ำให้ชาวบ้านใกล้เคียงได้ใช้ประโยชน์ และสร้างงานแก่คนในพื้นที่ ท่านยังทรงนำหลักพุทธศาสนามาปรับใช้กับชีวิตชนบทและเรียบเรียงเป็นหนังสือ ปรัชญาชาวไร่แม้กิจการสวนจะประสบปัญหาด้านค่าใช้จ่ายและการบริหารจัดการจนไม่ประสบความสำเร็จทางธุรกิจ แต่สวนเสมาก็ได้สร้างงาน แหล่งน้ำ และประโยชน์แก่ชุมชนโดยรอบ

ท่านชิ้นสิ้นชีพิตักษัยด้วยโรคพระหทัย ณ โรงพยาบาลศิริราช เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2510 รวมพระชนมายุ 66 ชันษา

มิตรภาพและภราดรภาพเหนือความแตกต่าง

ชีวิตของหม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน ดำเนินอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองครั้งสำคัญ ทรงจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมกับยอมรับระบอบประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ ทรงเคยถูกคณะราษฎรมองด้วยความระแวง แต่ต่อมาได้ร่วมงานอย่างใกล้ชิดกับนายปรีดี พนมยงค์ ทรงได้รับเกียรติยศจากผลงานในขบวนการเสรีไทย ก่อนที่เส้นทางราชการจะยุติลงเพราะไม่ยอมรับรัฐบาลที่ถือกำเนิดจากรัฐประหาร และยังทรงยืนยันความบริสุทธิ์ของมิตรในเวลาที่จุดยืนดังกล่าวทำให้พระองค์ถูกโดดเดี่ยว

ความสัมพันธ์ระหว่างท่านชิ้นกับนายปรีดีไม่ได้เกิดจากการที่ฝ่ายหนึ่งละทิ้งความเชื่อของตนเพื่อยอมตามอีกฝ่าย ท่านชิ้นยังคงจงรักภักดีต่อรัชกาลที่ 7 ขณะที่ปรีดียังคงยึดมั่นในหลักประชาธิปไตยและเจตนารมณ์ของการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ทั้งสองยอมรับความแตกต่างเหล่านั้น พิจารณากันจากความสุจริตใจ การกระทำ และความรับผิดชอบต่อส่วนรวม แล้วเลือกทำงานร่วมกันในภารกิจที่สำคัญกว่าความบาดหมางในอดีต

ความไว้วางใจที่เริ่มต้นในขบวนการเสรีไทยได้รับการรักษาไว้ด้วยการกระทำ ปรีดีปฏิบัติตามคำมั่นเรื่องการปล่อยตัวและนิรโทษกรรมนักโทษการเมือง ช่วยฟื้นฟูพระเกียรติของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และให้เกียรติผู้ที่เคยอยู่ฝ่ายตรงข้าม ส่วนท่านชิ้นทรงยอมรับปรีดีในฐานะผู้นำขบวนการเสรีไทย ร่วมปฏิบัติภารกิจเพื่อเอกราชของประเทศ และยืนยันความบริสุทธิ์ของมิตรในวันที่ปรีดีถูกกล่าวหาทางการเมือง มิตรภาพของทั้งสองจึงตั้งอยู่บนความเคารพนับถือและความซื่อตรงต่อกัน มิได้สิ้นสุดลงพร้อมภารกิจในยามสงคราม

วันที่ “อรุณ” กลับถึงชะอำใน พ.ศ. 2488 จึงเป็นภาพแทนความหมายของพระชนมชีพได้อย่างชัดเจน เจ้านายผู้ตามเสด็จรัชกาลที่ 7 เดินทางกลับมาร่วมมือกับผู้นำคณะราษฎร เพื่อรักษาเอกราชและอนาคตของแผ่นดินเดียวกัน ประวัติศาสตร์ของท่านชิ้นกับนายปรีดีแสดงให้เห็นว่า ความแตกต่างทางความคิดไม่จำเป็นต้องนำไปสู่ความเป็นศัตรู ความสามัคคีและภราดรภาพสามารถเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องละทิ้งหลักการ เมื่อทุกฝ่ายเคารพศักดิ์ศรีและความสุจริตใจของกันและกัน และถือประโยชน์ของชาติและราษฎรไทยเป็นจุดมุ่งหมายร่วมกัน

อ่านบทความที่เกี่ยวข้อง:

• ชีวิตของพ่อ "หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน"
• ฟังผู้ใหญ่เล่าเรื่องนายปรีดี
• เมื่อทหารหาญ ทำงานเสรีไทย ตอน ๑ : หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน : ท่านชิ้น แห่งกองทัพบกสยามและกองทัพบกอังกฤษ
• รำลึกเสรีไทย จากบันทึกของ “อรุณ” Force 136 พันโท หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน