ดิเรก ชัยนาม

เอกราชของประเทศสัมพันธ์กับอาหาร ยา และความรู้ของราษฎรอย่างไร? ชีวิตและผลงานของ ดร.ตั้ว ลพานุกรม นักวิทยาศาสตร์และผู้ร่วมก่อตั้งคณะราษฎร ช่วยให้เห็นความเชื่อมโยงนี้ ผ่านความมุ่งหมายที่จะนำวิทยาศาสตร์มาพัฒนาเศรษฐกิจและยกระดับความเป็นอยู่ของประชาชน จากห้องทดลองและสถานศึกษา สู่โรงงานผลิตยาและงานส่งเสริมโภชนาการ ตั้วผลักดันให้ประเทศมีกำลังคนและความรู้สำหรับพึ่งตนเอง งานเหล่านี้สอดคล้องกับอุดมการณ์ที่เขามีร่วมกับ ปรีดี พนมยงค์ ทั้งเอกราช ความสุขสมบูรณ์ทางเศรษฐกิจ และโอกาสทางการศึกษาของราษฎร ในวาระ 128 ปีชาตกาล วันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สถาบันปรีดี พนมยงค์ ชวนสำรวจชีวิต ความคิด และคุณูปการของตั้ว ผ่านบทความ “ตั้ว ลพานุกรม: วิทยาศาสตร์เพื่อเอกราชและความไพบูลย์ของราษฎร”

25 กันยายน พ.ศ. 2488 วันสวนสนามและปิดภารกิจของขบวนการเสรีไทย ปรีดี พนมยงค์ หรือ “รู้ธ” กล่าวสุนทรพจน์ยกย่องคนไทยราว 17 ล้านคนว่าเป็นผู้กู้ชาติที่แท้จริง และขอบใจผู้ร่วมงานคนสำคัญโดยระบุนาม บทความนี้เล่าประวัติสังเขปของบุคคลเหล่านั้น ได้แก่ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ทวี บุณยเกตุ พล.ต.อ.อดุล อดุลเดชจรัส พล.ร.ต.หลวงสังวรยุทธกิจ ดิเรก ชัยนาม พล.ท.ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์ และ น.อ.หลวงศุภชลาศัย หลายคนถูกหลงลืมหรือไม่เป็นที่รับรู้ว่าเคยมีบทบาทในเสรีไทย ทั้งที่แต่ละคนนำเครือข่ายของตนเข้าร่วมต่อต้านญี่ปุ่น ทั้งนักการทูต ตำรวจ ครู ข้าราชการมหาดไทย ทหารสามเหล่าทัพ ตลอดจนนิสิตนักศึกษาและนักเรียน ผู้เขียนเสนอว่าความร่วมมือของผู้คนที่หลากหลายเช่นนี้ควรเป็นแบบอย่างสำหรับสังคมปัจจุบัน

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ไทยต้องเผชิญข้อเรียกร้องจากหลายประเทศ ทั้งแอฟริกาใต้ที่อ้างการประกาศสงคราม และมลายูที่เรียกค่าชดเชยล่าช้าเกินกำหนด ขณะเดียวกันยังมีปัญหาสินทรัพย์ญี่ปุ่นในไทยที่เป็นเงื่อนไขสำคัญในการเจรจาระหว่างประเทศ เหตุการณ์เหล่านี้สะท้อนว่า แม้สงครามสิ้นสุดลงแล้ว แต่สมรภูมิการทูตของไทยเพิ่งเริ่มต้นขึ้น

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ไทยต้องใช้ความสามารถทางการทูตผ่านกระทรวงการต่างประเทศ เอกอัครราชทูต และบุคคลสำคัญ เพื่อผ่อนปรนข้อผูกพัน โดยเฉพาะเรื่องค่าใช้จ่ายกองทหารสัมพันธมิตรและสินทรัพย์ของไทยที่ถูกกักกัน

ทวี บุณยเกตุ ได้ร้อยเรียงเหตุการณ์และข้อเท็จจริงเพิ่มเติมเกี่ยวกับประเทศไทยในช่วงต้นสงครามโลกครั้งที่สอง โดยในตอนนี้จะย้อนกลับไปเมื่อครั้งประเทศไทยจำต้องเข้าร่วมสงครามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้จากการรุกรานของกองทัพญี่ปุ่น

ขบวนการเสรีไทยที่ร่วมมือกับ OSS และ SOE เพื่อต่อต้านญี่ปุ่น โดยทำงานลับผ่านการสื่อสาร ข่าวกรอง และฝึกพลพรรคทั่วประเทศ ขณะที่ท่านปรีดีวางแผนจัดตั้งรัฐบาลนิยมสัมพันธมิตรในเวลาที่เหมาะสม

บทความนี้กล่าวถึงความพยายามของไทยภายใต้การนำของปรีดี พนมยงค์ในการติดต่อกับอังกฤษผ่านคณะผู้แทนต่าง ๆ เช่น คณะของถวิล อุดล และดิเรก ชัยนาม เพื่อแสดงเจตนารมณ์ต่อต้านญี่ปุ่น แม้อังกฤษยังคงถือไทยเป็นศัตรู แต่การเจรจาเหล่านี้เป็นหมุดหมายสำคัญ

ปรีดี พนมยงค์มีบทบาทสำคัญในการผลักดันการเปลี่ยนผ่านอำนาจทางการเมืองหลังจอมพล ป. พิบูลสงครามลาออก และสนับสนุนการจัดตั้งรัฐบาลใหม่ภายใต้ระบอบรัฐธรรมนูญ และยังเป็นแกนนำหลักในการประสานงานขบวนการต่อต้านญี่ปุ่น

เมื่อวันที่ 8 ธันวาคม 2484 กองทัพญี่ปุ่นได้เข้ารุกรานประเทศไทยทำให้รัฐบาลภายใต้การนำของจอมพลป.พิบูลสงครามตัดสินใจ เข้าเป็นส่วนหนึ่งของฝ่ายอักษะ แต่การกระทำของรัฐบาลได้นำมาสู่การรวมตัวกันของกลุ่มบุคคลที่รักชาติเพื่อหาวิธีการติดต่อฝ่ายสัมพันธมิตร และการจัดตั้งขบวนการต่อต้านกองทัพญี่ปุ่น

ภายหลังการเข้ามาของกองทัพญี่ปุ่นช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ทำให้ประเทศไทยต้องเข้าเป็นสัมพันธมิตรและเข้าเป็นพันธมิตรทางการทูต