จาก วิบากกรรมทางประวัติศาสตร์ สู่ อำนาจการเปลี่ยนแปลง Politicle Theatre : Political Theatre

6 ตุลา 2519 จากเหตุตั้งต้นของปัญหา ที่มาแห่งอำมหิตสังหาร การเมืองกับประวัติศาสตร์บาดแผลครั้งสำคัญ มีละครเป็นเครื่องมือสื่อสารที่นำไปสู่รัฐประหารอย่างรวดเร็ว ประชาชนไร้ทางสู้ อาวุธของนักศึกษาปัญญาชนคือ ศิลปะการแสดง กลับรุนแรงคร่าชีวิต แทนรางวัลความคิดสร้างสรรค์ซึ่งต่อสู้ด้วยพลังบริสุทธิ์ จากชุดความคิดที่เป็นวิทยาศาสตร์ อำนาจควรเป็นของประชาชนไม่ใช่ทรราช ชาติต้องมีวิถีประชาธิปไตย ทำให้มีคำถามตามมาเรื่องอานุภาพของละคอนเวทีและ “ วิธีสื่อสาร ” ซึ่งบันดาลให้เกิดปฏิบัติการรบ กลบเจตจำนงแท้จริงของ “ ผู้ส่งสาร ” แนวทางวิธีการ มีส่วนแค่ไหน แล้วต้องบริหารจัดการอย่างไรเพื่อให้เกิดประสิทธิผล ไม่หลงทิศผิดทางอย่างที่เคยเป็น แม้มีปัจจัยภายนอกคอยหลอกล่อก็ตาม

เมื่อวันที่ 4 ตุลาคม 2516 ชุมนุมนาฏศิลป์และการละคอน คณะศิลปกรรมศาสตร์ โดย องค์การนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (อมธ. ปี 2519) จัดการแสดงละคอนการเมืองเรื่องต้องต่อต้านที่ลานโพธิ์ และเพื่อเรียกร้องให้นักศึกษา 700 คน หยุดสอบแล้วตอบเข้าร่วมชุมนุมขับไล่ทรราช จึงต้องจำลองเหตุการณ์ช่างไฟฟ้า 2 คน (นายวิชัย เกษศรีพงศ์ษา กับ นายชุมพร ทุมไมย ถูกแขวนคอที่ "ประตูแดง" ในจังหวัดนครปฐม เมื่อวันที่ 24 กันยายน 2519) ถูกฆ่าอย่างทารุณด้วยข้อหาไปปิดโปสเตอร์ต่อต้านการกลับมาของ จอมพลถนอม กิตติขจร เพื่อวอนให้เพื่อนเห็นถึงความรุนแรง มีผู้ร่วมแสดงคือ อภินันท์ บัวหภักดี และ วิโรจน์ ตั้งวาณิชย์ นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยมีอภินันท์แสดงเป็นผู้ถูกแขวนคอ หนังสือพิมพ์ดาวสยามนำไปตีความต่อ ก่อให้เกิดการเข้าใจผิด ทำให้มีผู้เสียชีวิตและบาดเจ็บมากมาย เป็นผลร้ายกระทบต่อโครงสร้างทางอำนาจการเมืองมาจนถึงปัจจุบัน กลายเป็นพันธกิจที่คนรุ่นใหม่ต้องสะสางตามแนวทาง Political Theatre ของนักกิจกรรม โดยเฉพาะกลุ่มศิลปินละครเวที “ Politicle Theatre ” เธอผู้มากับอุดมการณ์

วิบากกรรมทางประวัติศาสตร์

ธงชัย วินิจจะกูล ยืนยันบริบทการแสดงละครต้นเหตุล้อมปราบนักศึกษาประชาชน [1]  ว่าไม่ได้มีการเตรียมงานวางแผนไว้ เป็นเพียงกิจกรรมของ ชุมนุมนาฏศิลป์ฯ 

“ 6 ตุลา 2519 ผมจำได้ว่าฝ่ายเราตาย 41 ฝ่ายเขาตาย 5 คนที่ผ่านเหตุการณ์จำนวนมากห้ามความรู้สึกผิดนี้ไม่ได้ แต่อย่าโยนสิ่งที่ไม่ใช่ความผิดของเรามาให้เรา ในสมัยนั้นเรารับรู้โดยทั่วไปว่ามีโอกาสเกิดรัฐประหารขึ้น ทั้งเหตุการณ์ปฏิวัติในอินโดจีน เพราะทางการเฝ้าสังเกตขบวนการนักศึกษา ทั้งสิ่งพิมพ์ เพลง กิจกรรม หลายอย่างมันฟังคล้ายสำนวนภาษาของพวกคอมมิวนิสต์ ถูกต้องที่เราได้รับอิทธิพลจากคอมมิวนิสต์ แต่ไม่ถูกเลยที่ว่า เราเป็นแขนขาให้คอมมิวนิสต์แล้วชักจูงได้ไปซ้ายขวา การตัดสินใจและปฏิบัติการในวันที่ 6 นำไปสู่เหตุทำให้คนเสียชีวิตมากมาย เป็นเพราะเรามีส่วนร่วมจงใจต้องการให้มันเกิด หรือรู้แล้วยังไม่ยอมเลิก เหล่านี้ผมขอปฏิเสธ

เรารู้มาจนถึงเหตุการณ์ใกล้ ๆ เหตุการณ์ 6 ตุลา การพยายามจัดการชุมนุมวันไหน พูดอะไร ทำอะไรแค่ไหน แค่ไหนเลิก เราระวังกันมากเพราะรู้ว่ามีโอกาสเกิดรัฐประหาร แต่ถามว่าเรารู้หรือไม่ว่าจะเกิดวันไหน ไม่มีทางรู้ หลังจากถูกโจมตีเมื่อบ่ายวันที่ 5 ค่ำวันที่ 5 เราถึงได้แถลงข่าว เพราะหวังว่าเช้าวันถัดไปจะมีข่าวคำชี้แจงของฝ่ายนักศึกษาออกไปบ้าง เราจึงตระเตรียมการชี้แจง นั่นแสดงว่าเราไม่รู้ว่าเขากำลังจะทำรัฐประหารในตอนเช้า จนตอนดึกเมื่อกระทิงแดงเริ่มปฏิบัติการด้วยอาวุธเล็กที่ทำเอง มันไม่ได้ต่างกับการคุกคามที่มีมาก่อนหน้านั้น ไม่ทำให้เราตกใจหรือคาดว่าจะนำไปสู่การถล่มอย่างรุนแรงในตอนเช้า ไม่เลย เพราะเราเจอมามากแล้ว คนที่ยังอยู่ก็พร้อมจะรับกับการคุกคามขนาดนั้น เราเข้ามาในธรรมศาสตร์เพราะไม่คิดว่าเขาจะมีวิธีรัฐประหารแบบนั้น ถ้าเราคิดจะเข้ามาหากับดักทำไม เราคิดตรงข้ามว่าที่นี่เป็นที่ป้องกันตัวเองได้ดีที่สุด เพราะตึกทั้งหลายสามารถปกป้องจากการรบกวนขนาดเบาจากกระทิงแดงได้ ประตูที่มีอยู่สามารถคุมการเข้าออกได้

เราประเมินแล้วว่าจะไม่มีการชุมนุมอย่างยืดเยื้อ แต่สิ่งที่เราไม่ประเมินคือ ละคร มันเป็นสิ่งที่เฮียวิโรจน์เรียกว่า “วิบากกรรมทางประวัติศาสตร์” คนเล่นละครก็ไม่คาดว่ามันจะบานปลายขนาดนั้น มีคนบอกว่า พคท. (พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย) อาจจะรู้เลยจงใจเพื่อให้เกิด ตำรวจถามตลอดการซักถามว่า ‘คุณรู้อะไรเกี่ยวกับการแสดงละคร’ ไม่รู้จริง ๆ อมธ.(องค์การนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์) ยังไม่รู้เลย เราให้ ชุมนุมนาฏศิลป์และการละคอน ไปคิดมาทำอะไรก็ได้ เป็นการแสดงของชุมนุมหนึ่งในธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัย กลุ่มอื่นไม่มีส่วนรับผิดชอบในเหตุการณ์ที่บานปลาย คนที่แสดงก็ไม่รู้จะออกมาเป็นอย่างนี้ ที่อาจารย์วิโรจน์บอกว่าเป็น ‘วิบากกรรมทางประวัติศาสตร์’ เพราะดูหน้าอภินันท์มีส่วนคล้ายเจ้าฟ้าชาย พยานที่ไปให้การกับตำรวจ มีคนเดียวที่บอกว่าเป็นการจงใจล้อเลียนรัชทายาท ที่เหลือฝ่ายขวาหลายคนบอกว่าไม่รู้สึกอย่างนั้นเลย แสดงว่าคนนั้นโกหก สุธรรม ก็รู้เมื่อวันที่ 5 ตอนเขามาโจมตี เพราะวันที่ 4 ลือกันไปหมดแล้วว่าเกิดอะไรขึ้น เพราะไม่ใช่เหตุการณ์ที่เราสนใจ เป็นกิจกรรมของ ชุมนุมนาฏศิลป์ฯ เริ่มวันที่ 4 ตอนกลางวัน เพื่อให้นักศึกษางดสอบแล้วไปร่วมชุมนุมที่สนามฟุตบอล ซึ่งเริ่มเมื่อวันที่ 4 ตอนเย็น ”

“ อำนาจการเปลี่ยนแปลง ”

แนวทางการแสดงของฝ่ายศิลปวัฒนธรรม โดย ชุมนุมนาฏศิลป์และการละคอน ควรเผ็ดร้อนเพื่อต้อนมวลชน บนเป้าหมายที่ต้องได้ตามจำนวนนักศึกษาที่กำลังจะไปสอบวิชาภาษาไทย 101 จำนวน 700 คน บนบทบาทที่ต้องประกาศอย่างตรงไปตรงมา ผ่านภาพแขวนคอฆ่าอย่างทารุณโหดร้ายใต้ต้นโพธิ์ พลังของการแสดงแนวเหมือนจริงคือสิ่งเร่งปลุกเร้าเหล่ามวลชนคนหลายกลุ่มที่ชุมนุมรุมล้อมให้พร้อมลุกขึ้นสู้ เพื่อกู้ความยุติธรรม แล้วมันก็ได้ผลทั้งสองด้านชัดเจน เมื่อการตีความลามเป็นไฟไหม้ป่า เกิดการล้อมปราบให้ตายราบ 50 ศพ พบคำถามตามมาว่า “ ถ้าเพียงการแสดงมีแฝงนัยใส่เทคนิค chic & chill ผ่าน skill การแสดงแนว contemporary ที่ต้องตีความสามชั้น นั่นยังจะทำให้การแสดงส่งผลดลเหตุร้าย ต้องตายหมู่ กันอยู่หรือไม่? ” เพราะในยุคนั้นการแสดงแนวนี้ยังเกิดไม่ทัน มันเข้ามาในประเทศไทย (เพราะการจากไปศึกษาหาประสบการณ์ที่ประเทศฝรั่งเศสของ ครูคำรณ คุณะดิลก) หลังเหตุ 6 ตุลา 2519 กว่าสิบปี ก่อนเกิดละครเวที “ คือผู้อภิวัฒน์ ” ในทศวรรษต่อมา ปี 2530 [2]แล้วจึงค่อย ๆ เพิ่มพูนตามกาล ผ่านสถาบันการศึกษาวิชาศิลปะการแสดงแขนงต่าง ๆ อย่างน่าภาคภูมิใจ

ผ่านไป 50 ปี ยังมีเยาวชนคนรุ่นใหม่น้อยกลุ่ม ที่จะดุ่มสืบสานงานละครเวทีวิถีการเมือง และเล่นอย่างต่อเนื่องในเนื้อหาเชิง pureชัด สะบัดธง ส่วนใหญ่ไม่มีสายตรง ยังคงเป็นลูกผสมจึงจะสามารถ (ขนาดยอมประณีประนอมยังอยู่ยาก) หลากแนวในเนื้อหาของละครเวทีที่ล้วนมีการเมืองเป็นฟันเฟืองสำคัญขึ้นกับวิธีกลั่นกรองบทตามกฎกติกาสาขาการแสดง เพื่อแฝงงานการรณรงค์ตามเจตจำนง แม้คงต้องใช้เวลากว่าต้นไม้จะเติบโตโต้พายุได้ แนวหน้าหน่วยกล้าตาย Politicle Theatre น้องเซอร์สดกลุ่มล่าสุดจุดประกายท้าทายทุกอุปสรรค รักที่จะแสวงหาและทดลอง ต้องมีเครือข่ายคุ้มครองครอบคลุมขนาดไหนถึงจะไปรอด ต้องถอดบทเรียนแนวทางการแสดงแขนงไหนถึงจะได้ผล ทุกคนพร้อมให้คำตอบมอบความสุขสุดศักยภาพ แม้ไม่ทราบอนาคตหลังทดลองร่วมกัน โดยมี อภินันท์ บัวหภักดี รุ่นพ่อก่อการเฉพาะกิจ กรุยทางเป็นตัวอย่างไว้ก่อนแล้ว น้องจึงมี “ เกราะแก้ว ” ได้แก่ศิลปะการแสดง เป็นแรงผลัก มีความรักเป็นแรงส่ง วิ่งนำธงดำรงฝันดันอุดมการณ์กันต่อไป

บทสัมภาษณ์ อภินันท์ บัวหภักดี [3] ผู้แสดงละคอน 
ที่มา หอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

อภินันท์ บัวหภักดี หรือ พี่เจี๊ยบ อดีตผู้ต้องหาในคดี 6 ตุลาฯ 2519 ผู้แสดงละครที่ถูกฝ่ายตรงข้ามใช้เป็นเครื่องมือ บิดเบือนเจตจำนงให้มวลชนหลงผิด ด้วยการกล่าวหาว่าจงใจแต่งหน้าให้คล้ายกับรัชทายาท แล้วบังอาจจับแขวนคอใต้ต้นไม้ ก็ไม่ตั้งใจกระทำ แม้กระทั่งการเข้าไปมีส่วนร่วมในการแสดงละครตอนแขวนคอช่างไฟ  ในวันที่ 4 ตุลาคม 2519 ก็เป็นไปอย่างจับพลัดจับผลูไม่รู้ตื้นลึก เพื่อบอกเล่าเรื่องราวเจ้าหน้าที่การไฟฟ้า 2 คน ที่ถูกฆ่าแขวนคอในนครปฐมนั้น ก็ไม่ได้คิดว่าจะเข้าไปมีบทบาทในฐานะผู้เล่นเป็นช่างไฟฟ้าแต่ประการใดด้วยซ้ำ

เพราะในวันที่ 4 ตุลาคม พี่เจี๊ยบนัดกับเพื่อนไว้จะไปดูหนังรอบปฐมทัศน์ เรื่อง “ TORA TORA TORA ” แต่เมื่อไปถึงมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กลับพลาดพบเพื่อนที่นัดกันไว้ จึงเดินออกไปทางประตูท่าพระจันทร์ ในขณะนั้นมีการแสดงละครแขวนคอช่างไฟฟ้าซึ่งถูกฆ่าที่นครปฐม โดยมีนักแสดงคือ วิโรจน์ ตั้งวาณิชย์ แสดงเป็นช่างไฟฟ้าที่มีปัญหาเรื่องน้ำหนักตัว กลัวถูกแขวนนานจะทานไม่ได้ ด้วยความเป็นคนร่างเล็ก และรู้จักมักคุ้นกับกลุ่มผู้จัดการแสดงในวันนั้นเป็นอย่างดี จึงถูกชักชวนให้รับบทเป็นหนึ่งในช่างไฟฟ้าที่ถูกแขวนคอ

พี่เจี๊ยบยืนยันว่าการแสดงละครชุดนั้นมีวัตถุประสงค์เพื่อยุติการเข้าสอบของนักเรียนชั้นปีที่ 1 ซึ่งจะเข้าสอบที่คณะศิลปศาสตร์ (คาดจำนวนไม่ต่ำกว่า 1,000 คน) บนความพยายามที่จะให้พวกเขาเข้าร่วมชุมนุมให้ได้ การแสดงถูกเขียนบทให้ฉากหลังเป็นภาพที่ลานโพธิ์ โชว์ช่างไฟฟ้าที่นครปฐมถูกแขวนคอ ต่อกับอีกส่วนที่เป็นภาพการแสดงความรุนแรงจากเหตุการณ์ 14 ตุลา 2516 ตกแก่นักศึกษาที่ทำท่านอนเรียงรายคล้ายเสียชีวิตชิดหน้าบันไดตึกของคณะศิลปศาสตร์  นักศึกษาทุกคนที่จะขึ้นตึกต้องผ่านด่านนี้ ก่อนที่จะเข้าสอบต้องมารออยู่ที่หน้าคณะ เพื่อที่จะขึ้นไปสอบตามเวลากำหนด เพราะฉะนั้นการแสดงนี้จึงจัดให้นักศึกษาที่จะขึ้นไปสอบดู เพื่อประกอบการตัดสินใจ ไปร่วมขบวนการต่อสู้กับกลุ่มใหญ่ที่กำลังขับไล่ทรราชเท่านั้นเอง

“ ภาพหลักของผมคือภาพถูกแขวนคอ ซึ่งจะแสดงให้เห็นถึงเผด็จการที่เข้ามาสู่ประเทศไทยในช่วงนั้น ก็ต้องเอาผมมาแต่งหน้านิดหน่อยเหมือนคนตาย แต่งตัวให้คล้าย ๆ ช่างไฟฟ้าที่นครปฐม แล้วแขวนคอกับต้นไม้ที่ลานโพธิ์ ใกล้ทางเข้าตึก ใครจะขึ้นไปสอบต้องผ่านทางนี้แน่ บทละครเป็นตอนที่นักศึกษาคนหนึ่งจะเดินขึ้นไปสอบ ระหว่างที่เดินขึ้นไปสอบนั้น คนที่นอนตายเรียงรายกันเยอะแยะมีคนหนึ่งลุกขึ้นมา นักศึกษาคนที่จะเดินขึ้นไปสอบถามว่า ‘คุณคือใคร คุณมาทำอะไรที่นี่’ นักศึกษาคนที่เหมือนจะบาดเจ็บตอบว่า ‘ฉันเป็นนักศึกษาที่มาเรียกร้องประชาธิปไตยในเหตุการณ์ 14 ตุลา ฉันถูกทำร้ายนอนบาดเจ็บล้มตายอยู่ที่นี่กันมากมาย แล้วคุณล่ะมาทำอะไรที่นี่’  เขาตอบ ‘ผมจะขึ้นไปสอบ’ นักศึกษาที่บาดเจ็บตอบกลับทำนองว่า ‘ถ้าคุณจะขึ้นไปสอบก็ได้ ต้องข้ามความบาดเจ็บ การล้มตายของพวกผมไป เพราะพวกผมเอาประชาธิปไตยกลับคืนมาได้แล้ว แต่ว่าคุณจะข้ามสิ่งนี้ไป ก็ขอให้คุณข้ามพวกเราขึ้นไปสอบได้’ นักศึกษาคนนั้นค่อย ๆ ข้ามคนที่นอนอยู่บนพื้นไปทีละคน ทีละคน ก่อนทิ้งหนังสือลงแล้วกลับออกไป ตัดสินใจไม่สอบ นั่นคือจุดมุ่งหมายของการแสดง ซึ่งภาพผมกับเฮียวิโรจน์ใช้เป็นภาพฉากหลัง

ระหว่างที่การแสดงดำเนินไป ภาพด้านหลังจะตรึงอยู่ตรงนั้น มีการสับเปลี่ยนระหว่างผมกับเฮียวิโรจน์ผลัดกันครั้งละ 10 นาที เพราะมีการแสดงตั้งแต่ปาหี่หรืออะไรอีก รวมแล้วเป็นการแสดงที่ใช้เวลายาวนานอย่างน้อยครึ่งชั่วโมง แล้วในที่สุดก็มีการสอบ คนที่เข้าสอบมีจำนวนหนึ่ง คนที่ไม่เข้าสอบก็มี ทางมหาวิทยาลัยประกาศยุติการสอบ การชุมนุมเริ่มขึ้นที่สนามฟุตบอลต่อไป ”

หลังจากจบการแสดงละครพี่เจี๊ยบก็กลับบ้าน ไม่ได้ไปร่วมชุมนุมที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์แต่ประการใด จนกระทั่งได้ยินข่าวจากวิทยุว่ามีการแสดงละครหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ โดยหนังสือพิมพ์ดาวสยาม ได้นำภาพการแสดงละครแขวนคอที่ลานโพธิ์ไปลงตีพิมพ์ในหน้าหนึ่ง ฉบับบ่ายของวันที่ 5 ตุลาคม 2519 โดยใช้ถ้อยคำยุยงให้เกิดความเข้าใจผิด ชวนคิดว่านักศึกษามีเจตนาไม่บริสุทธิ์  ฉุดความสงสัยร้อนใจ จึงเดินทางไปยังมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เพื่อสอบถามความเท็จจริงด้วยตนเอง

“ จริง ๆ แล้วไม่ได้เข้าร่วมการชุมนุมเลยนะ นอนอยู่บ้าน บ้านอยู่ที่ท่าพระอาทิตย์ใกล้แค่นี้เอง ฟังข่าววิทยุปรากฏว่า ดูเหมือนการแสดงละครจะเป็นเรื่องเป็นราวใหญ่โต ตกใจว่ามันจะใช่ที่เราแสดงไหม เลยรีบออกมาพอถึงธรรมศาสตร์ใน วันที่ 5 ตุลาคม 2519 เวลาหกโมงเย็น หนังสือที่มีภาพหน้าผมออกวางแล้วก็เลยมามุงดูกับเขาด้วย ปรากฏว่าไม่มีใครสำเหนียกสักคน ว่าไอ้คนที่อยู่ในรูปนี่คือคนที่มามุงดูอยู่ด้วย แสดงว่าหน้าไม่ได้เหมือนจริง ๆ ไม่รู้ว่าภาพนั้น มันแต่งหน้ากันไปไกลขนาดไหนนะ ในที่สุดผมก็รีบเดินเข้าไปที่ อมธ. ระหว่างทางก็เห็นมีคนชุมนุมอยู่ในนี้ครับ

พอไปถึง อมธ. คนที่เห็นผมดีใจเรียกผมกลับมาแล้วก็บอกว่า ‘อย่าไปไหนนะ เตรียมตัวรอเพราะทาง อมธ. กับ ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาแห่งประเทศไทย จะจัดแถลงข่าว’ ผมเลยรออยู่ที่นั่น ในคืนวันที่ 5 ประมาณสามทุ่ม ก็มีการแถลงข่าวโดยเอาเฮียวิโรจน์ (วิโรจน์ ตั้งวาณิชย์) กับ อนุพงศ์ วงษ์สุวรรณ [4] (ประธานชุมนุมนาฏศิลป์และการละคอน ของ อมธ. ปี 2519) ก็มาร่วมแถลงข่าวด้วย เนื้อหาบอกว่าการแสดงนั้นเป็นคนละเรื่องกับข้อกล่าวหาเลย  ...

หลังการแถลงข่าวจบลง ผมถูกบอกว่ายังไม่ต้องกลับบ้าน  ให้อยู่รอก่อน เพราะว่าเหตุการณ์จะมีการเปลี่ยนแปลงไปยังไงก็ไม่รู้ คืนวันที่ 5 ตุลาคมผมเลยนอนค้างอยู่ใน อมธ. ปรากฏว่าคืนนั้นมีการปิดล้อม คนข้างในก็ออกไม่ได้ คนข้างนอกล้อมอยู่ ในที่สุดเกิดการล้อมปราบ … พอเลยตี 3 ไปก็ได้ยินเสียงปืน เสียงระเบิด  ประมาณตีห้า เกือบจะถึงหกโมง มีคนมาปลุกบอกว่าเราจะไปพบนายกฯ มี 6 คน ที่ไปด้วยกันคือ ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษา 3 คน กับพวกแสดงละครอีก 3 คน มีเฮียวิโรจน์ ผม แล้วก็อนุพงศ์ซึ่งเป็นประธานชมรมนาฏศิลป์และการละคอน 6 คนนี้ถูกนำมาขึ้นรถตำรวจที่ประตูท่าพระจันทร์คนที่มารับตอนนั้นเป็น พันตำรวจเอกธีรชัย เดชเจริญ  ระหว่างทางเดินเราต้องหลบวิถีกระสุนตลอดเลยผมจำได้  เป็นการวิ่งออกมาโดยที่มีกระสุนปืนยิงเฉียดหัว ปัง ปัง ปัง ต้องมุด คลานหลบออกมา โดยเฉพาะผ่านหน้าตึกโดมปืนยิงมาตลอดจนถึงทางออกประตูท่าพระจันทร์แล้วขึ้นรถตำรวจไป

จุดแรกที่พาไปคือบ้านนายกรัฐมนตรี ตอนนั้นคือ เสนีย์ ปราโมช เราอยู่ในรถตำรวจเขายังไม่ให้ลงปรากฏว่าพอถึงเวลานั้นนายกเสนีย์ถูกปฏิวัติ โดย สงัด ชลออยู่ คณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน เรียบร้อยไปแล้ว ในที่สุดพวกเราก็ไม่ได้ลงจากรถ เขาเอาไปสถานีตำรวจเลย ฝากขังที่กองปราบปรามสามยอด ระหว่างทางผมกับเฮียวิโรจน์ถูกตบตลอดทาง

จากนั้นก็เริ่มต้นชีวิตการเป็น ผู้ถูกกล่าวหา ติดคุกตั้งแต่วันนั้นเลย ถัดมาอีก 1 ปี ถึงได้มีการดำเนินคดี ระหว่างนั้นก็ถูกปิดข่าวไม่ให้รู้เรื่องอะไร ทั้งหมดเลย แต่ว่าระหว่างทางตอนกลางคืนก็มีการนำตัวไปสอบสวน พวกตำรวจที่สอบสวนพวกเราทุกคนเชื่อว่าเหตุการณ์นั้นเป็นการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพจริง ซึ่งความจริงแล้วไม่ใช่เลย คนละเรื่องเดียวกันเลย เกือบปีที่มีการดำเนินคดี รวมแล้วติดคุกอยู่เกือบ 2 ปี ถึงได้ ออกมา ในกรณีกฎหมาย พระราชบัญญัตินิรโทษกรรม ซึ่งเขียนไว้ว่า ‘นิรโทษกรรมให้กับทุกคนที่กระทำผิดในเหตุการณ์ 6 ตุลาคม’ ซึ่งจริง แล้วนักศึกษาไม่ได้ทำอะไรผิด คนที่ทำผิดคือคนที่มาปราบนักศึกษาในวันนั้นเพราะว่าพวกเราขึ้นศาลแล้ว เขาทำอะไรเราไม่ได้เลย ในการสืบพยานโจทก์ คดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ไม่มีน้ำหนักเลย พอจะสืบพยานจำเลยก็ปิดซะ ไม่ให้จำเลยพูด จำเลยไม่ทันได้พูด แม้โจทก์ใส่ร้ายก็ไม่มีน้ำหนักอะไรเลยเลิกกัน ปล่อยตัวกันไป  จบ ”

หมายเหตุ

บทสัมภาษณ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของสารคดี “ 6 ตุลา 19 เหตุการณ์และคำบอกเล่าของผู้รอดชีวิต ” ที่ผลิตขึ้นเนื่องใน วาระ 50 ปี 6 ตุลา เรียบเรียงจากการสัมภาษณ์

โดย  Mahahong Khan

“ น่าจะรู้อย่างนี้ตั้งแต่ปี 2475 ” (No Time To Blind) 
คณะ Politicle Theatre อำนวยการผลิตโดย จณิสตา รักษา 
เขียนบทและกำกับการแสดง โดย ณัฐภัทร มาเดช

“ มารีญา ” นักเคลื่อนไหวทางการเมืองจากอนาคตอันแสนไกล จึงย้อนเวลากลับมาในปี 2475 ด้วยความเชื่ออันแรงกล้าว่าหากแก้ไขอดีตที่ผิดพลาดได้ อนาคตย่อมเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น ทว่า เธอกลับต้องถูกขัดขวางโดยเหล่าสุภาพบุรุษแห่งองค์กรปริศนา ผู้เดินทางข้ามเวลามาเพื่อปกป้องประวัติศาสตร์ที่เป็นอยู่ เพราะสำหรับพวกเขา “ทุกสิ่งที่เกิดขึ้น ย่อมดีเสมอ”

นี่คือเรื่องราวการต่อสู้ทางการเมืองสุดเพี้ยนพิสดาร ระหว่างคนหนุ่มสาวผู้ชิงชังอนาคต กับเหล่าผู้ใหญ่ผู้พึงพอใจกับทุกสิ่งที่เกิดขึ้น … คือสิ่งที่ถูกถ่ายทอดออกมาจากมันสมองของผู้ที่ทำงานด้านการเมืองกลุ่มหนึ่ง ซึ่งคิดมาแล้วว่าอยากให้สารของตัวเองส่งถึง และยังมีหัวใจของความเป็นมหรสพที่สามารถปล่อยใจเพลิดเพลินได้ ไม่ผลักคนดูออกจากการแสดง แต่โอบรับทุกคนให้เข้ามาทำความรู้จัก

นักแสดง

รวิสรา บุญนพ , ณัฐภัทร มาเดช , บุญญาดา เตชมานะชัย

พิชญะ อุดมศรีโยธิน , ภูริ ยิ่งยอด และ ดนุภัทร แซ่หว้า

จัดแสดงวันที่ 16-18, 23-25 ตุลาคม 2569  บัตรราคา 590 บาท

เวลา 14.00 น. และ 19.00 น. จำนวน 11 รอบการแสดง

มีสนทนาหลังละคอนจบ (Post-talk discussion) ทุกรอบการแสดงเวลา 14.00 น.

สถานที่ KINJAI CONTEMPORARY (MRT สิรินธร)

รายได้สุทธิจากการจำหน่ายบัตรทั้งหมดนำไปมอบให้ 
Freedom Bridge (“ สะพานมนุษยธรรม ”) [5] 
โครงการที่ทำงานเพื่อช่วยเหลือนักโทษทางการเมือง 
ที่ยังยืนหยัดการต่อสู้ในเรือนจำ และครอบครัวของนักโทษทางการเมือง

 Politicle Theatre : Political Theatre

“ Politicle Theatre ” คณะละครของคนรุ่นใหม่ที่ใช้ศิลปะการแสดงนำเด่น เล่นกับจุดเปลี่ยนทางประวัติศาสตร์การเมือง เป็นเครื่องมือรณรงค์ขับเคลื่อนประเด็นสำคัญทางการเมืองอย่างต่อเนื่อง นับจากเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475 ,รัฐประหาร 2519 , จนถึงยุคเกิดทันการณ์ 2553 , เปลี่ยนแปลงโครงสร้างอำนาจครั้งสำคัญ 2557 และทันได้ร่วมต่อสู้ในปี 2563 ท่ามกลาง Activist รุ่นใหม่ ทำให้ชัดเจนในจุดยืน เริ่มฟื้นประวัติศาสตร์บาดแผลอยากแก้ไขในปี 2568 จากเรื่องแรก

“ The Lost Decade of Us: ” อยากให้โลกนี้ไม่มีการเมือง ปี 2568 - ละครเวทีที่สำรวจความสัมพันธ์ ความรู้สึกหมดหวัง และตั้งคำถาม ของคนรุ่นใหม่ในช่วงทศวรรษที่สูญหาย ขยายความด้วยสารคดีเสริมเพิ่มสารต้องการสื่อ “ ​IT'S OKAY TO BE POLITICALLY IGNORANT? - อิกนอร์แล้วไง ใครแคร์? ” [6] จัดแสดงเมื่อ 20-22 มิถุนายน 2568 ที่ GalileOasis

“ เบื้องหลังเส้นที่ระบุว่าห้ามผ่านเข้าไป เราได้แต่สังเกตการณ์ว่าตัวละครขบคิดหรือสับสนใจสิ่งใด บทสนทนาขุดคุ้ยปมลึกด้านในที่ทำให้ชีวิตต้องตัดสินใจต่อความหมายและความสุขที่สับสน เป็นเรื่องราวของตัวละครที่เกิดสำนึกในช่วงที่สังคมตื่นตัวทางการเมือง และดับวูบเมื่อพวกเขามองไม่เห็นการเปลี่ยนแปลง คำถามถึงคุณค่าและความพยายามของพวกเขาที่ลงทุนไปมันได้อะไรกลับมา ”

(สมบัติ บุญงามอนงค์)

“6 ตุลา x ราโชมอน” - ละครเวทีที่จัดแสดงเพื่อ รำลึก 49 ปี รัฐประหาร 6 ตุลาคม 2519

จากโศกนาฏกรรมที่ยังไม่ถูกคลี่คลายจากปลายปากกาของ ริวโนะสุเกะ อะคุตะงะวะ สู่เหตุความรุนแรงโดยรัฐ ที่ความจริงและความยุติธรรมยังไม่ปรากฏ แต่เกิดการแสวงหาชีวิตใหม่หลังนิรโทษกรรมของนักศึกษาที่ออกจากป่าพร้อมความทรงจำพร่าเลือน อะไรที่ควรเลือก ระหว่างปล่อยวางอดีตแล้วใช้ชีวิตปกติในสังคม กับการยอมปล่อยใจให้จมปรักอยู่กับความเจ็บปวดสูญเสียที่ฝังลึก หรือเลือกกลับเข้าป่าไปหาวิถีเดิม

เขียนบทและกำกับ โดย ณัฐภัทร มาเดช จัดแสดงครั้งแรกเมื่อ 6 ตุลาคม 2568 หอประชุมศรีบูรพา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

“ AFTER 6 มรดก 6 ตุลา ” - ละครเวทีในวาระครบรอบ 50 ปี 6 ตุลา เป็นส่วนหนึ่งของแคมเปญ “ ลบมรดก 6 ตุลา ”  พูดถึงมรดกทางกฎหมาย และโครงสร้างอำนาจที่ตกทอดมาถึงปัจจุบัน ภายใต้ความร่วมมือของ ThumbRights และ Politicle Theatre จัดแสดงเมื่อ 11-13 กันยายน 2569

“ เกือบ 50 ปี หลังเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 เวลาผ่านไปนานพอที่คนรุ่นหนึ่งจะเติบโตขึ้นมาโดยไม่เคยเห็นเหตุการณ์นั้นด้วยตาตัวเอง แต่เรื่องราวบางอย่างกลับไม่เคยหายไป

เพราะสิ่งที่หลงเหลือจากรัฐประหาร 6 ตุลา ไม่ได้มีเพียงภาพเหตุการณ์ในอดีต หรือชื่อของผู้คนที่ถูกทำร้ายและสูญหายไปในหน้าประวัติศาสตร์เท่านั้น

แต่มรดกของมันยังคงอยู่ในสังคม ผ่านกฎหมาย สถาบันทางการเมือง ความคิด ความกลัว และความปกติบางอย่างที่เราคุ้นชินจนแทบไม่รู้ตัว ”

(เครือข่ายจัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ)

บทละครนั้นชี้นำอย่างชัดเจนให้เห็นพิษร้ายของกฎหมายไม่เป็นธรรมที่ยังคงถูกใช้เป็นเครื่องมือปกครองประเทศนี้อยู่ ถึงเหตุการณ์ในเรื่องจะตั้งไว้ที่ปี 2523 แต่ในความเป็นจริงคือกฎหมายนี้ถูกใช้มา 50 ปีแล้ว

(ประดิษฐ ประสาททอง)

และเรื่องล่าสุด “ น่าจะรู้อย่างนี้ตั้งแต่ปี 2475 ”  (No Time To Blind) – จากแนวทางละคร Drama ที่ทำมาสามเรื่อง ล่าสุดเปลี่ยนจุดทดลองสู่คอมเมดี้แฟนตาซี (Sci-Fi Fantasy Comedy) ละครย้อนเวลาจาก 6 ตุลา 2519 , รัฐประหารปี 2553 ขบวนการราษฎร ปี 2563 เรื่องราวระหว่างนักเคลื่อนไหวจากอนาคต กับเหตุการณ์ในปี 2475 เขียนบทและกำกับ โดย ณัฐภัทร มาเดช จัดแสดงเมื่อ วันที่ 16-18, 23-25 ตุลาคม 2569 ที่ KINJAI CONTEMPORARY

“ ชื่นชมคนเขียนบท ประเด็นที่เกี่ยวกับปัจจุบันค่อนข้างคม โดยไม่ได้พูดตรงไปตรงมา แต่อิงแอบประวัติศาสตร์และการท่องเวลามาประกอบเพื่อจะเล่ามัน ออกแบบได้ฉลาดมากครับ ”   (เป๋า - Yingcheep Atchanont)

ก้าวแรกทั้ง 3 เรื่องของ “ Politicle Theatre ” ก่อนหน้านี้เป็นแนวละคอนการเมืองเรื่องสมจริงอิงบริบทแบบแนวหน้ากล้าตาย นับตั้งแต่เรื่องแรกมีท่าทีที่สื่อสารอย่างตรงไปตรงมา เนื้อหาทำให้คนในแวดวงการเมืองรู้สึกร่วมท่วมท้น แต่สำหรับขาจรละคอนเวทีจะเป็นเรื่องที่เคร่งเครียด และซีเรียสเกินสำหรับคนทั่วไป ไม่อยู่ในขนบการเสพมหรสพของคนไทยกลุ่มใหญ่ในวงกว้าง เมื่อไม่เข้าทางย่อมไม่เข้าใจ ทำให้ต้องเปลี่ยนทิศหาวิธีคิดสื่อสารกับมวลชน จนเรื่องล่าสุด “ น่าจะรู้อย่างนี้ตั้งแต่ปี 2475 ” ผู้จัดจึงจงใจคืนกำไรให้คนดูด้วยละคอนตลก เสิร์ฟสำหรับทุกคน แม้ใครที่ไม่สนใจการเมืองก็ดูรู้เรื่อง สนุกฉุกใจให้ค้นหาที่มาของเหตุการณ์สำคัญนั่น คือ “กำไร” ของ “ คนเล็กก่อการใหญ่ ” ที่อยากเรียกร้องให้เกิดการตื่นตัวทางการเมือง มีส่วนร่วมในการเปลี่ยนแปลง เพื่อพัฒนาประชาธิปไตยไทย 17 ตุลาคม 2569 ที่ Kinjai Contemporary คุยกับทีมผู้สร้าง “ น่าจะรู้อย่างนี้ตั้งแต่ปี 2475 ” สนานสนทนาที่มาที่ไป แรงบันดาลใจ รวมไปถึงหัวใจสำคัญของละครที่อยากสื่อสารไปถึงผู้ชม

ในความเป็น “ ละคอนโรงเล็กพันธกิจใหญ่ ” ที่ทุกคนทุ่มเทใจต่อการสร้างสรรค์งานร่วมกัน จุดสำคัญคือเจตจำนง สิ่งที่ยังคงมีผลต่อละครคือเวที ซึ่งเป็นโจทย์ที่ต้องปรับให้รับกับการแสดง พื้นที่รูปตัวแอลมีจุดอับที่ฐานของอักษร L ฉากสำคัญหลายช่วงใช้เวลาไม่สั้นลงตรงจุดนั้นเต็ม ๆ มีผลต่อผู้ชมฝั่งขวาของเวที สิ่งนี้ถูกทดแทนด้วยการออกแบบฉากให้ง่ายงามมีความหมาย แต่ใช้ประโยชน์สูงสุดตามแนวทางของ Minimalist ที่ผลิต “ ละคอนโรงเล็ก ” ด้วยปรัชญาท้าทาย Minimalism-Less is more แม้กระนั้นก็มีรายละเอียดทางความคิดเบื้องหลังการสร้างงาน ผ่านการออกแบบฉากเพื่อเสริมสารสำคัญของบทให้สมบูรณ์

ผู้กำกับ ปอนด์ - ภัทร มาเดช “ อยากทำเรื่องเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ พอมาเจอกับ fact มาก ๆ แล้วทำให้คิดว่าถ้าเราย้อนเวลาได้มันจะเป็นยังไงนะ ถ้าเราเอาบาดแผล ความเจ็บปวดของคนแต่ละยุคมาเจอกันมันจะเป็นยังไงนะ เลยเป็นจุดตั้งต้นทางความคิด setting ของเรื่องเราชัดเจนว่าจะไม่อิงความถูกต้องทางประวัติศาสตร์ ไม่เอาตัวละคร fiction ไปแทรกเหตุการณ์จริง แต่จะเล่นกับข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์ พอไม่แคร์ขนาดนั้นในเชิงฉากต้องสื่อสารให้ตรงกัน

รู้สึกอยากเล่นกับเวลา เคยเห็นนาฬิกาตามสนามบินหรือโรงแรมที่อินเตอร์หน่อย จะมีนาฬิกาบอกเวลาหลายประเทศ เลยอยากได้นาฬิกาเยอะ ๆ หลากดีไซน์มาถมพื้นที่ให้เห็นห้วงเวลาต่างกันมันสวยดี concept น่าจะทรงพลัง แต่มันก็ตีกันสองไอเดียระหว่างนาฬิกาที่มีความหลากยุคหลายดีไซน์ กับ minimal ทรงเดียวโทนขาวไปเลยดีไหมจะให้ sense เป็น future หน่อย จะง่ายในการจัดวาง จัดหา ควบคุมงบ ต้นข้าว ก็คิดเห็นตรงกันว่าตัวเลือกนี้น่าจะทำงานกับเรื่องได้ดีกว่า ”

ออกแบบฉาก - ต้นข้าว “ ผมรับบรีฟมาจากผู้กำกับว่า เวลา กับนาฬิกา อยากได้นาฬิกาเยอะ ๆ ติดเต็มผนัง ภาพแรกที่ขึ้นมาในหัวมัน futuristic มาก ตอนแรกคิดทุกอย่างต้องเป็นขาว ๆ วาวสีเงิน นึกถึงยานอวกาศ แต่พอได้อ่านเรื่อง ดูซ้อมแล้ว mood ของ political แบบนั้นมันไม่ใช่ เลยปรับแล้วเสนอผู้กำกับ พี่ปอนด์เห็นด้วยให้เป็นแนว steampunk ” (ประเภทหนึ่งของนิยายวิทยาศาสตร์ Sci-Fi กับแนวคิดการออกแบบที่ผสมผสานสุนทรียภาพ และความคลาสสิกของยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมศตวรรษที่ 19 ยุควิกตอเรียนหรือชายแดนอเมริกัน เข้ากับเทคโนโลยีแห่งอนาคต มักอยู่ในประวัติศาสตร์ทางเลือก Alternate History เช่น ลอนดอนยุควิกตอเรียน หรือโลกแฟนตาซีที่เทคโนโลยีไอน้ำพัฒนาไปไกล)

ผู้อำนวยการผลิต ณิสตา รักษา  - เบนซ์ “ แต่พอเข้าสถานที่จริงก็ concern หลายอย่าง จะหาทันหรือเปล่าด้วย ความเป็น steampunk จริง ๆ คือข้อจำกัดของมันมี mood - tone ที่ต้นข้าวให้มาเราก็ชอบ แต่พอไปหาจริง ๆ แล้วมันไม่เจอแบบที่เราต้องการ อาจจะถูกกว่าพอเอามาจัดวางรวมกัน เราเลือกให้อะไรควรอยู่ใกล้กันจุดตรงไหนด้วย ”

แรกคิดชื่อเรื่อง “ No time To Blind ” (NO TIME TO BLIND เป็นชื่อเรียกละครที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ประวัติศาสตร์การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เช่น ละครเวที “ Before 2475 ” ซึ่งเล่นคำเกี่ยวกับการมองเห็นประวัติศาสตร์และการรับรู้เรื่องราวในอดีต)

ผู้กำกับ เขียนบท ปอนด์ - ณัฐภัทร มาเดช “ ผมเป็นเด็กที่เล่นกับประวัติศาสตร์เรียนรู้มากชอบดูหนังย้อนเวลา สตาร์ทจากไอเดียพลิกแพลงคิดสนุกตอนเด็ก ชื่อเรื่องคิดอยู่นาน ได้จากบางเวลาเสียดายบาง Event ที่เราไม่ได้ออกไปทำกันก็จะพูด ‘ น่าจะรู้อย่างนี้ ’ เป็นที่มา ละครแนวเดิมคนที่อยู่ในขบวนเดียวกันเท่านั้นที่ approve ตัว message บางอย่างของเรา  ทำให้ได้คิดว่าแล้วแค่จัดกันเองดูกันเองทำไม เลยอยากเปลี่ยนเป้าให้เข้าถึงง่ายขึ้น ไม่ต้องตึงเครียดมาก แต่เนื้อในยังคงสาระสำคัญที่ต้องการสื่อไว้ ให้สามารถดึงคนใหม่ ๆ ที่ไม่ใช่สายการเมืองเข้ามาได้ พยายามทำให้หน้าตาเป็นมิตรไม่มีพิษภัยมากขึ้น เราจะพูดกับทีมงานเสมอว่าละคร “ น่าจะรู้อย่างนี้ตั้งแต่ปี 2475 ” หลอกตบหน้านะ แต่หน้าตาเป็นมิตรสนุก ๆ ให้ประเด็นบางอย่างเรียงไว้ไหมไม่ต้องจริงจังมาก อย่างใส่เรื่องขนม Kit Kat เข้ามา แต่ว่าตอนหลังก็เฉลยพูดเรื่องอดอาหารประท้วง เป็นที่มาของละครเรื่องนี้ ”

เป็นภาพสนุกในใจของ ผู้กำกับณัฐภัทร มาเดช ที่เริ่มเขียนบทมาตั้งแต่ก่อนอายุ 25 (ปัจจุบัน 2569 อีกหนึ่งเดือนจะ 30 ปี) ปอนด์ ปรารถนานำพาตัวละครของเขากลับไปในอดีตเพื่อแก้ไขปัจจุบันอย่างที่มันควรจะเป็น เฟ้นเหตุการณ์สำคัญที่ทำงานกับคนรุ่นใหม่ในฐานะ นักเคลื่อนไหว กับ ประวัติศาสตร์บาดแผล ที่เขาต้องการแก้ไข ใส่มันเข้าไปในละครตลกที่ตั้งใจให้คนดูเข้าถึงได้ในทุกระดับการรับรู้ สู้กับโจทย์ของการทำงานมากกว่าศิลปะการแสดง ในวัยแสวงหาและทดลอง ชวนมองวิธีคิดคนรุ่นใหม่ ที่ต้องการให้ประวัติศาสตร์บาดแผลแก้ไขปัจจุบันผ่านศิลปะการละคร

ตีความอนาคตการเมืองไทยผ่านสายตาผู้กำกับ นักแสดง ที่นำมาใช้ในเรื่องนี้

นักแสดง นาเนียร์ - รวิสรา บุญนพ “ เนียร์รู้สึกมีหวังว่าอนาคตมันจะดีขึ้นกว่านี้มาก ๆ ตอนนี้เราทำอะไรได้ก็อยากทำสิ่งนั้น ตอนเราทำแค่ละครได้ เราก็เลือกที่จะทำละครเพื่อจะขับเคลื่อนไปให้ไกลขึ้น ความคิดนี้เอามาปรับกับ มารีญา เพราะตอนนั้นในเรื่อง (ปี 2475) ไกลจากอนาคตตอนนี้ (ปี2569) มาก ๆ แต่ว่าอนาคตที่มารีญาอยู่ไม่ต่างอะไรจากตอนนี้เลย แต่มารีญายังมีหวังกับสิ่งนี้อยู่ ในมุมมองของนาเนียร์อยากให้อนาคตดีขึ้นทำอะไรได้สักอย่างก็จะทำให้มันเต็มที่ คล้ายกับมารีญาที่งั้นฉันขอย้อนกลับไปที่จุดเริ่มต้น เพื่อไปเปลี่ยนแปลงอะไรสักอย่างเผื่อว่าหนึ่งมันอาจจะดีขึ้น แม้ไม่รู้ว่าความหวังจะเกิดขึ้นจริงไหมในอนาคต แต่ก็อยากให้การเมืองดีขึ้นกว่านี้ ”

ณัฐภัทร “ พูดในเชิงตรรกะเหมือนกับว่าถ้ามีหวังมันอาจจะไม่จำเป็นต้องได้รับแค่ทำใน route ของตัวเองใช่ไหม มารีญาจะพูดว่าเพราะในยุคสมัยของตัวเองมันสิ้นไร้หนทางขนาดไหน ทุกอย่างถูกปล่อยปละละเลยจนมันสิ้นไร้หนทาง คิดถึงหนังที่มันต้องส่งคนกลับมาฆ่าเพราะอนาคตมันสมบูรณ์แบบมากทำอะไรไม่ได้เลย (ภาพยนตร์ “ LOOPER ”  (ทะลุเวลา อึดล่าอึด) ฉายในปี 2012 คำว่า Looper ในเรื่อง หมายถึงกลุ่มนักฆ่ารับจ้างที่มีหน้าที่รอสังหารเป้าหมายที่ถูกส่งตัวย้อนเวลากลับมาจากโลกอนาคต เพื่อทำให้ภารกิจการฆ่าเสร็จสมบูรณ์และไร้ร่องรอยในยุคอนาคต) มารีญาสิ้นหวังในอนาคตเลยต้องกลับมาเพื่อแก้ไขในจุดนี้ ถ้าทุกคนยังทำอย่างที่ควรทำอยู่ในปัจจุบันเธอจะไม่มีปัญหาอะไรเลย ผมเองก็มีหวังไม่งั้นคงไม่ทำ

ในเรื่องมีประเด็นที่ผมรู้สึกกับมันมาหลายปีมากเป็นไอเดียตั้งต้นที่ทางพุทธก็พูดบ่อยว่า “ สิ่งใดเกิดขึ้นแล้วสิ่งนั้นดีเสมอ ” เจอผ่านทางพี่โหน่ง (วงศ์ทนง ชัยณรงค์สิงห์) ผู้ก่อตั้งหนังสือ a day ชอบพูด ผมเข้าใจประโยคนี้หลังสูญเสียอะไรบางอย่างแล้วเรากอบกู้ตัวเองขึ้นมาได้ แต่บางทีผมรู้สึกว่าการใช้ข้อความนี้อธิบายตัวเองในการไม่ต้องทำอะไรมันง่ายเกินไป เหมือนเวลาเรากล่อมเกลาตัวเองว่า ‘ สิ่งใดเกิดขึ้นแล้วย่อมดีเสมอ ’ อาจทำให้เราพอใจกับผลลัพธ์ที่เราทำแค่นี้หรือเปล่า

มีคำถามกับตัวเองว่าผมต้องพูดอะไรกับคนปัจจุบันเขาถึงจะรู้สึกกันมากขึ้น ในช่วงเกิดเหตุการณ์ปี 2563 (มีความเคลื่อนไหวสำคัญคือการเริ่มชุมนุมประท้วงของเยาวชนและกลุ่มราษฎรในเดือน กรกฎาคม–ธันวาคม 2563) แต่มาปี 2566 ก็เริ่มแผ่วมาเรื่อย ผมเจอคนที่ออกตัวว่าทุกอย่างมันเปลี่ยนไปเยอะมาก แต่ตัวเขาก็ไม่ได้ทำอะไรนะ พอทุกอย่างมันดีขึ้นผู้คนก็โอเคแล้ว ผมรู้สึกว่าทำไมมัน happy ง่ายจัง เราก็ไม่รู้

ช่วงสองอาทิตย์ที่ผ่านมามันมีประเด็นเรื่องเด็กรุ่นใหม่ไม่สนใจการเมือง ทวิตกันรุนแรงมีการโทษคนรุ่นเก่า คนรุ่นใหม่โทษคนที่โตกว่าตัวเอง 3-4 ปีเองนะ โทษคนปี 2563  ว่า ‘ ทำไมตอนนั้นพวกมึงไม่ทำล่ะ ’ มันห่างกันขนาดนั้นเลยเหรอ คิดว่าโดยเบสิคที่สุดต้องทำเพื่อนึกถึงอนาคตหรือเปล่า ต้องทำโดยไม่พอใจในสิ่งที่มีหรือเปล่า ในมุมของเราเหตุการณ์ปี 2563 ไม่ใช่ความพ่ายแพ้สิ่งดี ๆ มันมี อย่าโทษอย่าตำหนิตัวเอง อย่ากดขี่ตัวเอง ในเชิงพลังของคนมันอาจจะไปได้อีกกว่านี้ก็ได้ ” 

ละครเรื่องนี้เป็นสีเป็นกลิ่นใหม่ ๆ ของละครแนว Political Theatre อะไรทำให้เกิดจุดเปลี่ยน ในอนาคตยังมีรสชาติไหนอีกไหมที่อยากลองเอามาปรับกับการเมืองแล้วเล่าออกไป

ณัฐภัทร “ ผมอยากทำหน้าตาให้มันง่ายขึ้น จริง ๆ การเลือกทางนี้เรากลัวมาก มีช่วงไหนที่มันตึง ๆเราจะแวะล้อ แวะตลก เรื่องนี้ที่ผมเครียดมากเพราะหน้าตามันคือ COMEDY ผมไม่เคยมั่นใจเลยที่เอาแผลคนอื่นมาเล่าแล้วเลือกเป็น comedy จะกลัวมาก ปีที่แล้วทำธีม “49 ปี 6 ตุลา”  ณ จุดหนึ่งผมพยายามเล่าที่แบบสามัญ อยากให้ narrative มันตลกแล้วกลัวมากว่าตลกได้รึเปล่า แต่ในอีกมุมหนึ่งคิดว่ามันอาจจะได้ตราบใดที่เราไม่ได้ make fun มันควรจะได้ อย่างเรื่องนี้ไม่ได้เล่าแผลของ 2475 เลย โฟกัสแค่ 6 ตุลา 19 แล้วก็ปี 53 กับ 63 (ขบวนการราษฎร ปี 2563) เป็นเหตุการณ์ร่วมสมัยที่ทุกคนยังมีชีวิตอยู่หมดเลย กลัวมากที่ต้องมา comedy จุดนี้ กังวลมาก ๆ แต่ละรอบผมเดาใจคนดูไม่ถูกว่าเขาอยากเห็นอะไร เขาโอเคไหมที่มันจะตลก คนเดือนตุลาอาจบอก ‘ ฉันดูละคร 6 ตุลาเครียด ๆ มาสี่สิบกว่าปีแล้ว ’ เราพยายามคิด แต่คิดว่าเป็นฌองร์ใหม่ที่ดีมาก (Genre - ประเภท แนว) ในอนาคตจะไม่ทำแบบนี้บ่อยนัก เพราะการทำให้ตลกมันเป็น sense จะรู้สึกเครียดกับความเหมาะสม การนำแผลคนอื่นมาทำตลกมันเป็นเรื่องละเอียดอ่อน ถ้าตั้งใจทำแนวเครียดมันง่ายมาก

“ อย่างตัวละครสำคัญก็กังวลมากว่าเอา อาจารยปรีดี พนมยงค์ มาทำขำตลกเกินไปหรือเปล่า ตอนแรกปรับ Mindset ว่าให้พวกนี้มาจากอนาคตแล้วไป gastlight อาจารย์ปรีดีเพราะรู้อะไรเยอะกว่า เวลาจะพูดอะไรพวกนี้ก็รู้ก่อนดักคอ อาจารย์ก็เสียความมั่นใจไปเลย บางช่วงบุคคลิกก็ไม่มั่นใจในไอเดียของตัวเอง ผมพยายามกำกับในพาร์ทความหนักแน่นให้เหมือนเดิม คิดว่าปลดล็อคแล้วเพราะเคยทำละคร 2475 มาก่อน พวกนักประวัติศาสตร์พยายามบอกเราว่า ‘ปูชนียบุคคลก็เล่นได้ไม่ต้องไม่กล้ากับเขาขนาดนั้น’ บางทีเรากล้าเล่นกับคนอีกฝั่ง แต่จริง ๆ คนในขบวนเดียวกันก็ล้อได้ ”

ผู้ชม 1 : เรื่องการ research ข้อมูลเพื่อมาเขียนบททำอย่างไร ในการ deal อาจไม่ใช่สอบถามแค่กับ survivor อาจเป็น third party เช่นการเล่นกับแผล ถามมุกอย่างนี้โอเคไหม หรือว่าเป็นการคิดกลับไปกลับมาที่ตัวเราเอง

“ เวลาซ้อมบทผมจะเป็น Google drive online ไม่พิมพ์ออกมาเป็นกระดาษเลยเพราะผมปรับตลอดเวลา ตัดออกในจุดที่ไม่แน่ใจว่ามันละเอียดอ่อนไหม ไปงานเสวนามาก็ปรับบท คิดว่าอย่าพูดอย่างนี้เลยท่าทีไม่ถูก ปรับทีละเล็กละน้อย deal จน 20-30 draft เช็คความรื่นไหลให้เหมาะสมกับนักแสดงด้วย

เวลาทำละครการเมืองผมคิดว่าไม่จำเป็นต้องปูพื้นให้ข้อมูลใด ๆ ทั้งสิ้น เพราะมันไม่ใช่หน้าที่ผม เวลาทำงานละครมีความเป็นศิลปะ คนที่สนใจข้อมูลประเด็นการเมืองเขามีทำไว้ดีอยู่แล้วก็ไปหาอ่านที่ ilaw ( www.ilaw.or.th โครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน เป้าหมายเพื่อไปให้ถึงหลักการประชาธิปไตย, เสรีภาพในการแสดงออก และระบบยุติธรรมที่เป็นธรรมและตรวจสอบได้กว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน) คนดูละครต้องได้รู้สึก จะไม่โยนข้อมูลการเมืองลงไปมาก แต่ก็มีอยู่ไม่น้อยนะ ไม่ลงลึกมากในแต่ละเรื่องเพราะรู้กันอยู่แล้ว อย่างในเรื่องนี้เหตุการณ์แต่ละเหตุการณ์ที่มารีญาจะไปเปลี่ยนก็ให้เถียงกันปูไปแค่สองนาทีแล้วจบ หลังจากนั้นจะเป็นเรื่องความรู้สึก คนที่ช่วยให้ความมั่นใจว่าเรื่องแบบนี้มันโอเคคือลุงๆป้า ๆ เวลาเราไปที่ศาล เขาเคยมาดูละครสะท้อนให้ฟัง เราพบว่ามุกขำมันโอเค แต่ไม่เคยถามตรง ๆ หรือสำรวจจริงจัง ใช้วิธีสังเกต ไปคุยกับเขามากกว่า ”

ผู้ชม 2 : ที่ทำเป็น comedy บอกเครียดมาก อยากรู้ว่าธรรมชาติพื้นฐานไม่ถนัดแนวนี้ หรือเครียดที่ต้องสร้างเรื่องตลกบนประวัติศาสตร์บาดแผล เพราะมีแนวคิดว่าหัวเราะใส่บางเรื่องในอดีตก็เป็นการเยียวยาเหมือนกัน เพราะมุกในเรื่องเป็นสื่อที่มี process หมดเลย

ณัฐภัทร  “ คนมักบอกว่าผมตลกนะ คิดว่าในชีวิตประจำวันเป็นคนอัธยาศรัยดี ในโลกวรรณกรรมผมโตมากับ วรพจน์ พันธุ์พงศ์ , มุราคามิ ,ริวโนะสุเกะ อะคุตะงะวะ ฯลฯ เวลาทำงานก็มีอีกทรง ไม่ค่อยได้ผลิตงานตลกหรือมีลูกเล่นเยอะนัก คนที่รู้จักกันก็จะอ่านงานออก ก่อนหน้านี้ผมอยากทำงานในประเด็นสิทธิมนุษยชน พาตัวเองเข้าไปอยู่ในแวววง NGO ในออฟฟิศผมมักจะมีปมว่างานที่ผมทำสำคัญกว่างานละครมาก จะเขินมากว่านี่ผมเอาเวลาออฟฟิศที่สำคัญมากมาทำสิ่งนี้เหรอ คิดเองว่าสิ่งที่เราทำมันเล็กน้อยกระจ้อยร่อยจัง แต่เพื่อนที่ออฟฟิศก็เชียร์ให้ทำ ในบางพื้นที่อย่างในเวลาทำงานเรื่องสิทธิ์ เรื่องแผล ความเจ็บปวดของคนผมไม่กล้าตลก

ผู้ชม 3 : สไตล์การเล่าเรื่องทำละครในมุมของผู้กำกับ คนเขียนบท มีความยากอยู่แล้ว เมื่อบวกกับ mesage ที่จริงจังก็ยิ่งมีความยากในการบอกเล่าออกมา ในมุมของนักแสดงตีความยังไงยากง่ายแค่ไหนสื่อสารการแสดง

นาเนียร์ “ในตัวบทของ มารีญา นาเนียร์คิดว่ามันค่อนข้างยาก หนึ่งเพราะว่าเราต้องสื่อสารความเจ็บปวดของคนที่ไกลกว่าเจ็นเรามาก ๆ สองมันมีประเด็นละเอียดอ่อนที่มารีญาเป็น คือการอดอาหารเพื่อประท้วง ส่วนยากที่สุดคืองาน work กับอาการพวกนั้น มันเกิดขึ้นแล้วมีความรู้สึกอะไรบ้าง เช่นตอนที่หิวมาก ๆจะเกิดอะไรบ้าง ส่วนการตีความเรื่องความเจ็บปวดเป็นประเด็นที่ละเอียดอ่อนของนาเนียร์นะ ไม่พูดว่าเราเข้าใจมันทั้งหมด แต่เรารู้สึกกับมันมาก ๆ จนสามารถซึมซับกับมันได้ก็แล้วกัน มารีญา เป็นเด็กช่างคิด สิ่งที่ทำตั้งแต่ฉากแรกจนถึงฉากสุดท้ายเลย คือการพยายามเข้มแข็งแล้วก็เก่งกว่าหลายคนในเรื่องนี้เลย ค่อนข้างสะท้อนถึงว่าในอนคตแม้แต่เด็กตัวเล็ก ๆ สำหรับหนูก็เป็นแค่เด็กคนหนึ่ง ยังต้องแข็งแรงหรือว่าเข้มแข็งมาก ๆ ถึงจะยืนอยู่ตรงจุดนี้ได้  โดยเฉพาะใจที่ต้องสู้เพื่อสิ่งนี้ มารีญาชอบพูดว่า ‘ ก็ฆ่าฉันเลยสิ ’ จนฉากสุดท้ายมารีญาก็แค่ Just a kid เป็นจุดที่ค่อนข้างยากสำหรับหนูเหมือนกัน

อ่านบทครั้งแรกรู้สึกเศร้ามาก แต่ว่าเราไม่สามารถเศร้าขนาดนั้นได้ มารีญาเป็นโรคร้ายแต่ฮึดสู้พยายามที่พูดเพื่อที่จะบอกว่า จริง ๆ แล้วยังมีความฝันอยู่อีกเยอะ นั่นคือเรายังไม่อยากตาย เรายังอยากอยู่เพื่อจะทำตามฝันทุกอย่าง ถ้าคนอื่นมาสู้จะง่ายกว่าเราไหม เป็นจุดที่ยากมาก เพราะแค่คนธรรมดาอ่านยังรู้สึกแย่มาก ๆ แล้ว ”

ณัฐภัทร “ เรื่องอดอาหารที่สุดท้ายต้องให้มารีญาตาย ระว่างทางผมคิดมากจน เหลือฉากสุดท้ายเว้นไว้ไม่ได้เขียน ถึงจุดหนึ่งผมก็รู้ว่าถ้าสังคมไม่รู้สึกกับความตายของคนคนหนึ่ง มันอาจจะไม่เกิดอะไรเลยหรือเปล่า somehow ผมต้องเลือก choice ให้เขาต่อไป

ตั้งแต่วันแรกที่ผมทำงานก็ถูกส่งไปคดีอานนท์อยู่อย่างนั้น พบกันในวันที่เขาอยู่ในเรือนจำแล้ว ผมรู้จักเขาผ่านคดีในศาลหมดเลย ในเพจของอานนท์มีจดหมายฉบับหนึ่งที่เขาเขียนไว้ ผมชอบมากเหมือนอานนท์เป็นคนโรแมนติค บางประโยคก็คมจนเขิน ความโรแมนติคสำหรับคนในคุกมันหล่อเลี้ยงให้ชีวิตมีความหวัง บางเวลาอาจจะดูพูดจาโรแมนติคมากเลย ฝันหวานนิดนึงแต่มันจำเป็นมากเลย ผมตัดสินใจได้ คำจะคมก็คมไปเลย เบียวก็เบียว ” (คำแสลงวัยรุ่น เบียว-อาการอินกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งมากเป็นพิเศษ)

ผมอ่านเจอบทสัมภาษณ์ของพระรูปหนึ่ง ถามว่าหลวงพี่กลัวตายไหม ไม่กลัว แต่เอาจริงก็ ไม่รู้ จนกว่าความตายจะมาเยือนเรา ผมคิดว่าเวลาเราสร้างภาพวีรบุรุษ วีรสตรี ให้คนเหล่านี้เสียสละไม่กลัวตาย เราอาจแค่ไม่รู้ความจริงนะ ผมพยายามบอกนาเนียร์ว่า เมื่อความตายมาเยือนมารีญามันก็เป็นแค่เด็กคนหนึ่ง

งานสื่อสารเกี่ยวกับนักโทษทางการเมือง เวลาผมอ่านบันทึกของนักโทษ ผมจะรู้สึกมากเวลาเขาเล่าเรื่องชีวิตประจำวันเล็ก ๆ ของเขา ‘ อยากไปดูคอนเสิร์ตโว้ย ’...หรืออะไรอย่างนี้ก็เข้าใจในเชิงบริบท ผมรู้สึกมาก ๆ เลยนำมาสู่ monologue ยาว ๆ ของมารีญาที่พูดเรื่องความฝันของตัวเอง ผมไม่ได้เป็นคนมีความฝันอะไรมากมายนัก ใช้ชีวิตปกติธรรมดาตื่นเช้ามาเข้างานออกงาน ได้อ่านหนังก็มีความสุขมากแล้ว

ผมอยู่กับคดีใจโกะ [7]ตั้งแต่ก่อตั้งศูนย์ทนายฯ ใจโกะทำให้เราเหมือนมีข้ออ้างที่ต้องทำตลอด ทำไม่หยุด บางทีไม่กล้าโพสต์เรื่องใจโกะกลัวจะเป็นการเอาน้องมาเรียกร้องความสนใจให้คนต้องมาดูละคร พออายุ 30 เราก็ถามตัวเองเอาไง ใจโกะบอกต้องใช้เวลา 2 ปี ผมอยู่ในรายชื่อที่ให้เยี่ยม ก็ถือว่าไปทำงานแล้วกัน บอกใจโกะว่าเหมือนน้องได้มอบเป้าหมายในการใช้ชีวิตให้เรารวมถึง Politicle Theatre ด้วย ทำละครนี่มันเหนื่อยมาก มีเรื่องร้อยสิ่งเยอะมาก สตาฟน้อยแต่เหมือนต้องทำตึกสี่ชั้น เทียบกับหนังมีบันทึกฉายได้หลายรอบ ละครทุ่มเทห้าหกเดือนก็เล่นแค่อาทิตย์เดียวจบ ” หลังจบคำก็มีคนดูร่วมแสดงความคิดเห็น เป็นกำลังใจด้วยรู้สึกจริงจากใจ

ผู้ชม 4 : “ เรื่องนี้มันท้าทายตั้งแต่ชื่อแล้ว ทำให้คนอยากมาดู โครงเรื่อง 2475 เชื่อมมาถึงปัจจุบันปี 63-64 มีโจทย์ต่อมาคือว่า แล้วหลังจากนั้นล่ะคืออะไร เป็นความสร้างสรรค์มากที่ว่าทำไมเราต้องกลับไปเปลี่ยน เพราะมันมีผลต่อปัจจุบัน จุดขัดแย้งตรงนี้น่าสนใจ มันทำให้เราได้รู้ถึงผลกระทบ นอกจากดนตรี  ศิลปะ หนัง สารคดีแล้ว ละครคือเครื่องมือหนึ่งเป็นเหมือนจดหมายเหตุที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ ที่พวกเราได้บันทึกไว้หลังการต่อสู้ ตอนที่ได้ดู “ After 6 ” ก็ยังคิดถึงว่าหลัง 6 ตุลา ครูคำรณ คุณดิลก ไปใช้ชีวิตที่ฝรั่งเศสเป็นสิบปี ก่อนกลับบ้านเรามาทำละครเรื่อง “ คือผู้อภิวัฒน์ ”

สิ่งที่พวกเราทำถึงแม้มันจะยาก เพราะบ้านเราเขาไม่ค่อยสนับสนุนทั้งที่มีคุณค่ามาก นอกจากเยียวยาเพื่อนพี่น้องที่ได้รับผลกระทบจากคดี ยังฟื้นฟูคนทำงานต่อการยืนระยะได้ พี่ว่าตรงนี้สำคัญมาก สิ่งที่ละครเล่าเราจะเห็น pattern เป็นวิธีการแบบ worldwide เพราะแต่ละกลุ่มมีสไตล์ที่ต่างกัน ละครสนุกมากอยากให้ซัดเต็มที่เลย เพราะมีลีลาเฉพาะตัวในส่วนผสมที่เป็นเรา ไม่คิดว่าเรื่องนี้จะมีลีลาแบบนี้ ไปย้อนดูโปสเตอร์ถึงได้เออนะ…เขาไม่ได้มามาดขรึม มีทีเล่นทีจริง คิดว่าเป็นพลังสร้างสรรค์ ที่สามารถขับขานเรื่องราวชีวิตซีเรียสให้เรารู้สึกดีได้ อยากให้รักษาเอาไว้ครับ ”

วิธีสร้างสรรค์สื่อคือเครื่องมือในการต่อสู้เพื่อช่วงชิงอำนาจ ที่สามารถเปลี่ยนแปลงความเป็นไปที่ประเมินค่าไม่ได้ หลายความเห็นของผู้ชมคลี่คลายปมปัญหา สามารถสะท้อนเสียงที่เป็นเสมือนตัวแทนมวลชน ซึ่งทุกคนเข้าใจในเจตจำนงที่มีต่อการสร้างงานเพื่อการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น ทั้งในปัจจุบันและอนาคตของทุกชีวิต ปิดท้ายก่อนแยกย้ายอย่างมีความสุข ร่วมปลุกพลังให้เราสู้ต่อไปในสิ่งที่ทำได้ เป้าหมายอยู่ที่ใจ.

เครือข่ายจัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ แจกไฟล์ฟรี E-Book “ 50 ปี 6 ตุลา - มรดกของ 6 ตุลา ” เนื่องในวาระ 50 ปี 6 ตุลาฯ เหตุการณ์สังหารหมู่กลางมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

มรดกของ 6 ตุลา Ebook: https://short.tu.ac.th/vFQBk

“ การรำลึกเหตุการณ์ 6 ตุลา ก็คือ การกระทำที่จะควบคุมการตีความประวัติศาสตร์ การรำลึกถึงอดีต สร้างความทรงจำของอดีตให้คนในปัจจุบันมีติดเนื้อติดตัวเพื่อเดินไปสู่อนาคตนั่นเอง ... การจัดงานรำลึกครั้งนี้ก็เพื่อแสวงหาแนวทาง ... สำหรับ ‘คนอื่น ๆ’ รุ่นต่อ ๆ ไป ที่จะเดินทางไปสู่อนาคตที่ดีกว่าที่เป็นมาเกือบร้อยปีของประวัติศาสตร์ระบอบรัฐธรรมนูญของไทย ”  --  ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.ชาญวิทย์ เกษตรศิริ

“ มรดกของ 6 ตุลา ” หนังสือที่ระลึกในโอกาสครบ 50 ปี ของเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 [8]ในปีนี้ นอกจากบทรำลึกของอาจารย์ชาญวิทย์แล้ว ยังประกอบด้วยบทความจากผู้เขียนอีก 9 ท่าน ได้แก่ พระไพศาล วิสาโล, กฤษฎางค์ นุตจรัส, ดร.คงสัจจา สุวรรณเพ็ชร, ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.ธงชัย วินิจจะกูล, ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ, อาจารย์วิภา ดาวมณี, ดร.สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล, สันติสุข โสภณสิริ และอรรถการ อุปถัมภากุล ที่ให้มุมมองต่าง ๆ อันเกี่ยวเนื่องกับเหตุการณ์นี้ ทั้งทางนิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ ประวัติศาสตร์ และศิลปวัฒนธรรม

“ มรดกของ 6 ตุลา ” หนังสือที่ระลึกในวาระ 50 ปี เหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519

บทนำ : รำลึกถึง 50 ปี 6 ตุลา โดย ชาญวิทย์ เกษตรศิริ

ทำผิดเพราะยึดติดความดี โดย พระไพศาล วิสาโล

6 ตุลา คืออะไร โดย สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล

เหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ในสายตาของประจักษ์พยาน โดย กฤษฎางค์ นุตจรัส

6 ตุลา กึ่งศตวรรษ ยังหาทางกลับไม่ถึงบ้าน โดย ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ

50 ปี 6 ตุลา : 50 ปีแห่งการเคลื่อนไหวสังคมนิยมอันเงียบงัน โดย วิภา ดาวมณี

50 ปี 6 ตุลา : ประวัติศาสตร์บาดแผลที่รอวันดอกไม้ผลิบาน โดย สันติสุข โสภณสิริ

ปีที่ 50 กับคำถามเพื่อวันข้างหน้า โดย ธงชัย วินิจจะกูล

มรดกบาปของ 6 ตุลา และภารกิจของคณะราษฎรที่ยังไม่เสร็จสิ้น : อานุภาพของมาตรา 112 และคำสั่งคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41

โดย คงสัจจา สุวรรณเพ็ชร

สายธารเพลงเพื่อชีวิต : ต้องห้าม สู่สาธารณะ โดย อรรถการ อุปถัมภากุล

จัดพิมพ์เผยแพร่โดย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จำนวน 1,500 เล่ม

ส่วนหนึ่งจะแจกในงานรำลึกฯ ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์

อ่านฉบับออนไลน์ได้ฟรี https://pr.tu.ac.th/journal_special/2569/6-oct-69/index.html

ดาวน์โหลดได้ฟรีผ่านทาง https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:341499