“ข้าพเจ้ามีความยินดีที่ศิษย์โรงเรียนดรุโณทยาน จัดงานฉลองวันเกิดคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร ครบ 7 รอบในวันที่ 19 พฤศจิกายน 2543 ข้าพเจ้าได้ยินชื่อคุณฉลบชลัยย์มาก่อนที่จะรู้จักตัว กล่าวคือน้อง ๆ ของข้าพเจ้าเป็นนักเรียนประจำโรงเรียนราชินีและมีเพื่อนสนิทหลายคน ในจำนวนนี้มีชื่อเพื่อนที่แปลกคนหนึ่ง คือ นางสาวฉลบชลัยย์ มหานีรานนท์ ซึ่งทำให้จดจำได้ดี ต่อมาหนังสือพิมพ์รายวันภาษาอังกฤษที่ออกในกรุงเทพฯ ได้ลงรูปนางสาวฉลบชลัยย์เต็มหน้าด้านนอก ทำให้ได้เห็นนางสาวฉลบชลัยย์ ซึ่งข้าพเจ้ารู้สึกยินดีเพราะเป็นสุภาพสตรีไม่กี่คนที่ได้รับทุนเล่าเรียนหลวง (King’s Scholarship)”
ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์
ในโอกาสครบรอบ 7 รอบของฉลบชลัยย์ พลางกูร วันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2543
ในวาระครบรอบ 110 ปีชาตกาลของฉลบชลัยย์ พลางกูร (พ.ศ. 2459–2560) ชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่งซึ่งผ่านความผันผวนของประวัติศาสตร์ไทยมาเกือบตลอดศตวรรษ สมควรได้รับการอ่านและรำลึกถึงอีกครั้ง ชื่อของเธอปรากฏอยู่ในหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทยเคียงคู่กับจำกัด พลางกูร สมาชิกขบวนการเสรีไทยผู้สละชีวิต ณ นครฉงชิ่ง สาธารณรัฐจีน เมื่อ พ.ศ. 2486 ทว่าเส้นทางชีวิตของฉลบชลัยย์เองก็มีเรื่องราวอันควรค่าแก่การจดจำ จากเด็กหญิงแห่งบ้านปรก จังหวัดสมุทรสงคราม สู่การเป็นนักเรียนทุนเล่าเรียนหลวงในประเทศอังกฤษ นักการศึกษาผู้ร่วมก่อตั้งโรงเรียนดรุโณทยาน และผู้โอบอุ้มช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ที่ต้องเผชิญชะตากรรมจากความขัดแย้งทางการเมืองครั้งแล้วครั้งเล่า ตลอดชีวิตอันยืนยาว เธอได้พบเห็นทั้งความหวัง ความสูญเสีย ความเปลี่ยนแปลง และความทุกข์ยากของผู้คนต่างรุ่นต่างสมัย ก่อนถ่ายทอดประสบการณ์เหล่านั้นไว้ในอัตชีวประวัติสามภาคและหนังสือ ด้านหนึ่งของชีวิต รวมสี่เล่ม งานเขียนเหล่านี้จึงมีคุณค่าในฐานะบันทึกความทรงจำของผู้หญิงสามัญชนผู้ดำเนินชีวิตอย่างถ่อมตนและเปี่ยมด้วยศักดิ์ศรี ทั้งยังเปิดพื้นที่ให้เรื่องราวของผู้คนธรรมดา ซึ่งมักเลือนหายไปจากหน้าประวัติศาสตร์การเมือง ได้กลับมามีชีวิตและเสียงของตนเองอีกครั้ง

ภาพถ่ายคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร ในวัย 96 ปี จากในหนังสืออัตชีวประวัติ ภาคปัจฉิมวัย
ฉลบชลัยย์เป็นสตรีคนที่สามที่สอบได้ทุนเล่าเรียนหลวงแผนกภาษา ต่อจากสายหยุด เก่งระดมยิง ผู้ต่อมาเป็นท่านผู้หญิงสายหยุด ดิฐการภักดี และมณี บุนนาค หรือคุณหญิงมณี สิริวรสาร สตรีทั้งสามเติบโตและได้รับการศึกษาในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของประวัติศาสตร์ไทย โดยเฉพาะการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 อันเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของระบอบการเมืองและสังคมไทย เส้นทางชีวิตของพวกเธอจึงเปิดโอกาสให้ศึกษาประสบการณ์ของสตรีผู้ได้รับการศึกษาสมัยใหม่ ทั้งในช่วงปลายระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และภายหลังการสถาปนาระบอบรัฐธรรมนูญ โดยสายหยุดและมณีต่างฝากบันทึกชีวิตไว้ในหนังสือ หกรอบแห่งชีวิต และ ชีวิตเหมือนฝัน ตามลำดับ

ภาพปกหนังสือหกรอบแห่งชีวิต โดยท่านผู้หญิงสายหยุด ดิฐการภักดี
อันเป็นหลักฐานสำคัญสำหรับทำความเข้าใจโลกของสตรีไทยรุ่นที่มีโอกาสทางการศึกษาสูงขึ้น และก้าวเข้าสู่บทบาทใหม่ในสังคม
3
ภาพปกหนังสือชีวิตเหมือนฝัน เล่ม 1คุณหญิงมณี สิริวรสาร

ภาพปกหนังสือชีวิตเหมือนฝัน คุณหญิงมณี สิริวรสาร

ภาพปกหนังสือชีวิตเหมือนฝัน เล่ม 2คุณหญิงมณี สิริวรสาร
ความสัมพันธ์อีกสายหนึ่งย้อนกลับไปถึงโรงเรียนราชินี (ล่าง) เมื่อฉลบชลัยย์เป็นเพื่อนร่วมชั้นเรียนกับกัณหา เคียงศิริ หรือ ก. สุรางคนางค์ นักประพันธ์สตรีคนสำคัญ เจ้าของนวนิยายเรื่อง หญิงคนชั่ว และ บ้านทรายทอง อันเป็นผลงานที่ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวาง ภายหลัง ก. สุรางคนางค์เขียน กุหลาบแดง ใน พ.ศ. 2498 โดยนำประสบการณ์ชีวิตภายหลังการสูญเสีย ป. บูรณปกรณ์ ผู้เป็นสามี มาถ่ายทอดผ่านงานวรรณกรรม ชีวิตของฉลบชลัยย์ในช่วงเริ่มต้นสร้างครอบครัว ซึ่งต้องขายทรัพย์สินเพื่อประคับประคองฐานะ มีบางแง่มุมชวนให้นึกถึงเรื่องราวในนวนิยายดังกล่าว โดยเฉพาะชะตาชีวิตของสตรีทั้งสองที่ต้องสูญเสียสามีตั้งแต่อายุยังน้อย และเผชิญภาระในการดำเนินชีวิตต่อไปด้วยกำลังของตนเอง ความคล้ายคลึงนี้ชวนให้พิจารณางานเขียนทั้งสองร่วมกันในฐานะภาพสะท้อนประสบการณ์ชีวิตของสตรีไทยรุ่นที่เติบโตท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทางสังคมและการเมือง ผ่านเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 และดำเนินชีวิตต่อมาอีกหลายทศวรรษภายใต้สังคมไทยที่แปรเปลี่ยนไปตามกาลเวลา
หนังสือสามวัย “ไตรภาค” กับการอ่านความทรงจำ
สำหรับผู้สนใจประวัติศาสตร์สังคมไทย โดยเฉพาะชีวิตของผู้คนในช่วงก่อนและหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 อัตชีวประวัติของฉลบชลัยย์ พลางกูร เป็นหนังสือชุดหนึ่งที่ควรหาโอกาสอ่านและศึกษา ประกอบด้วย อัตชีวประวัติ ภาคปฐมวัย ฉบับปรับปรุงและเพิ่มเติม พ.ศ. 2553 ภาคมัชฌิมวัย พ.ศ. 2557 และภาคปัจฉิมวัย พ.ศ. 2559 รวมถึง ด้านหนึ่งของชีวิต พ.ศ. 2556 อันอาจเรียกรวมกันได้ว่าเป็นหนังสือชุด “สามบวกหนึ่ง” สามภาคแรกเรียงลำดับประสบการณ์ตามช่วงวัย ส่วนเล่มที่สี่เปิดเผยชีวิตอีกด้านหนึ่งของเธอ ทั้งการเดินทาง มิตรภาพ ความสนุกสนาน และการแสวงหาความสุขภายหลังความสูญเสียครั้งใหญ่ในชีวิต หนังสือทั้งสี่เล่มจึงชวนให้ติดตามชีวิตของสตรีไทยคนหนึ่ง พร้อมกับทำความรู้จักผู้คนและสังคมที่รายล้อมเธอตลอดระยะเวลาเกือบหนึ่งศตวรรษ

หนังสืออัตชีวประวัติ ภาคปฐมวัย ฉบับปรับปรุงและเพิ่มเติม โดย ฉลบชลัยย์ พลางกูร
ฉลบชลัยย์เริ่มลงมือเขียนอัตชีวประวัติเมื่อ พ.ศ. 2542 ขณะมีอายุ 83 ปี เพื่อบันทึกเรื่องราวชีวิตและประสบการณ์ที่ผ่านมาให้คนรุ่นหลังได้อ่านและศึกษา ภาคปฐมวัยตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2543 ก่อนจัดพิมพ์ฉบับปรับปรุงและเพิ่มเติมใน พ.ศ. 2553 เนื้อหาเริ่มจากชีวิตวัยเด็กที่จังหวัดสมุทรสงคราม การศึกษาในโรงเรียนราชินีและจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จนถึงการสอบได้ทุนเล่าเรียนหลวงและออกเดินทางไปศึกษาต่อประเทศอังกฤษใน พ.ศ. 2479 ส่วนภาคมัชฌิมวัยรับช่วงเรื่องราวตั้งแต่ชีวิตนักเรียนไทยในอังกฤษ การพบรักและแต่งงานกับจำกัด พลางกูร การก่อตั้งโรงเรียนดรุโณทยาน ตลอดจนความผันผวนทางการเมืองภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ขณะที่ภาคปัจฉิมวัยเริ่มต้นจากเหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 และติดตามชีวิตการทำงานของเธอไปจนถึงการยุติกิจการโรงเรียนใน พ.ศ. 2549
หนังสือชุด “สามบวกหนึ่ง” นี้ยังเชื้อเชิญให้ผู้อ่านทดลองมองประวัติศาสตร์ผ่านแนวทางจุลประวัติศาสตร์ (Microhistory)อันให้ความสำคัญกับชีวิตของบุคคล ครอบครัว และความสัมพันธ์ในวงจำกัด เพื่อทำความเข้าใจสังคมในภาพกว้าง เรื่องเล่าเกี่ยวกับอาหาร ค่าเล่าเรียน การทำงานในโรงเรียน หรือการช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ทางการเมือง ล้วนเป็นประเด็นที่สามารถขยายการค้นคว้าต่อไปได้อีกมาก แม้ความทรงจำที่บันทึกภายหลังเหตุการณ์หลายสิบปีจำเป็นต้องตรวจสอบเปรียบเทียบกับหลักฐานร่วมสมัย แต่ข้อจำกัดดังกล่าวก็เป็นธรรมชาติของหลักฐานประเภทอัตชีวประวัติ และชวนให้ผู้อ่านใช้วิจารณญาณในการศึกษามากขึ้น หนังสือทั้งสี่เล่มจึงมีคุณค่าในฐานะบันทึกประสบการณ์ของฉลบชลัยย์เอง และยังเป็นแหล่งข้อมูลสำหรับติดตามชีวิตของผู้คนอีกจำนวนมากที่เธอได้เก็บรักษาไว้ในความทรงจำ
“ปฐมวัย” จากบ้านปรกสู่ทุนเล่าเรียนหลวง
ฉลบชลัยย์ พลางกูร เกิดเมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 ณ ตำบลบ้านปรก จังหวัดสมุทรสงคราม เป็นบุตรของขุนสมานสมุทกรรม (บุนย์หนุน มหานีรานนท์) กับแฉล้ม พลจันทร ครอบครัวของเธอมีสายสัมพันธ์กับบุคคลสำคัญในแวดวงความคิดและวัฒนธรรมไทยทั้งสองฝ่าย กล่าวคือ ฝ่ายบิดามีญาติร่วมสกุลคือ แนบ มหานีรานนท์ อุบาสิกาผู้มีบทบาทสำคัญในการศึกษาพระอภิธรรม ส่วนฝ่ายมารดามีญาติคือ อัศนี พลจันทร นักคิดนักเขียนหัวก้าวหน้า เจ้าของบทเพลง เดือนเพ็ญ อันเป็นที่รู้จักและขับขานสืบมาจนถึงปัจจุบัน ภายในครอบครัว ฉลบชลัยย์เรียกมารดาว่า “นาย” ตามเคล็ดที่เกิดจากความเชื่อเรื่องการเลี่ยงคำว่าแม่ เมื่อบุตรชายคนแรกเจ็บป่วยบ่อยครั้ง ภาพวัยเยาว์ของเธอผูกพันกับสายน้ำแม่กลอง เรือสินค้า และตลาดริมฝั่งแม่น้ำ ตั้งแต่การเก็บรักษามะนาวมะกรูดในหม้อทราย การแขวนหอมกระเทียมให้ลมพัดผ่าน ไปจนถึงโรงทำก๋วยเตี๋ยวของชาวจีนที่เด็กหญิงเฝ้าดูกระบวนการผลิตตั้งแต่การนึ่งแผ่นแป้งจนหั่นออกเป็นเส้น รายละเอียดเล็กน้อยเหล่านี้สะท้อนวิถีชีวิตและภูมิปัญญาของชุมชนลุ่มน้ำแม่กลองในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ผ่านความทรงจำของเด็กหญิงผู้ช่างสังเกตและสนใจโลกที่อยู่รอบตัว
ฉลบชลัยย์เริ่มเรียนอ่านเขียนกับมารดาที่บ้าน ก่อนเข้าเรียนชั้นประถมศึกษาที่โรงเรียนราชพงษ์ และศึกษาต่อที่โรงเรียนศรัทธาสมุทร ซึ่งในเวลานั้นเป็นโรงเรียนชาย จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อเธอได้รู้จักกับช้อย สาริมาน ธิดาของผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรสงคราม ผู้กลับมาเยี่ยมบ้านระหว่างหยุดเรียนจากโรงเรียนราชินี (ล่าง) ในกรุงเทพฯ ความคุ้นเคยกับนักเรียนหญิงรุ่นพี่ผู้นี้มีส่วนสร้างแรงบันดาลใจให้ฉลบชลัยย์ปรารถนาจะเข้าศึกษาที่โรงเรียนราชินีบ้าง กระทั่งได้ย้ายเข้ากรุงเทพฯ เมื่ออายุราวสิบเอ็ดปีครึ่ง ชีวิตในโรงเรียนราชินีเปิดโอกาสให้เธอได้สัมผัสโลกกว้างขึ้น ทั้งการเข้าร่วมกิจกรรมกาชาด การติดตามครูออกไปรับเงินบริจาคตามวังเจ้านาย ตลอดจนโอกาสเข้าเฝ้าสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ความทรงจำเกี่ยวกับกิจกรรมเหล่านี้สะท้อนบทบาทของโรงเรียนสตรีในการอบรมกุลสตรีชั้นกลางและการปลูกฝังจิตสำนึกด้านสาธารณกุศล พร้อมกับเผยให้เห็นสายสัมพันธ์ระหว่างการศึกษาสตรีกับราชสำนักในช่วงปลายระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์
ภาษาอังกฤษที่ต่อมากลายเป็นวิชาชีพของฉลบชลัยย์ เดิมเป็นวิชาที่เธอเรียนไม่โดดเด่นนัก แต่ความสามารถค่อย ๆ พัฒนาขึ้นจนจบมัธยมศึกษาปีที่ 8 ใน พ.ศ. 2475 ระหว่างเรียนโรงเรียนราชินี เธอได้รับรู้เรื่องราวของสายหยุด รุ่นพี่ผู้สอบได้ทุนเล่าเรียนหลวงเป็นสตรีคนแรก โดยไม่คาดคิดว่าตนจะเดินตามเส้นทางเดียวกัน ต่อมาใน พ.ศ. 2476 ฉลบชลัยย์เข้าศึกษาคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เธอเล่าเรื่องขบขันว่าเคยอาศัยเพื่อนสรุปหนังสืออ่านนอกเวลา แต่เมื่อได้อ่านThree Men in a Boatด้วยตนเองกลับพบความสนุกจนเสียดายที่ไม่ได้อ่านตั้งแต่แรก หลังเรียนได้สองปี เธอคิดเปลี่ยนไปฝึกหัดครูเพื่อออกทำงานและช่วยบิดาส่งเสียน้อง ๆ ให้เร็วขึ้น ถึงกับวางแผนใช้เงินเดือนแปดสิบบาทเช่าบ้านในกรุงเทพฯ ทว่าครูและเพื่อนสนับสนุนให้สอบทุน เธอจึงเตรียมตัวสอบจนได้รับทุนเล่าเรียนหลวงแผนกภาษาใน พ.ศ. 2479 ความยินดีครั้งนั้นจึงมาพร้อมความกังวลที่ต้องเลื่อนความตั้งใจช่วยแบ่งเบาภาระครอบครัวออกไป
วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2479 ฉลบชลัยย์ออกเดินทางจากสถานีหัวลำโพง โดยมีครูอาจารย์และมิตรสหายมาส่งเป็นจำนวนมาก เมื่อรถไฟถึงราชบุรี ยังมีชาวสมุทรสงครามโดยสารเรือแดงที่จัดบริการให้ฟรีมารอส่งเธอถึงสถานี ที่ปีนัง บิดาพาเธอเข้าเฝ้าสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผู้ทรงลี้ภัยทางการเมืองมาประทับอยู่ที่นั่นภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 และทรงคุ้นเคยกับครอบครัวผ่านพระยาสัตยานุกูล ผู้เป็นปู่ จากนั้นเธอลงเรือเดินสมุทรญี่ปุ่น ฮากูซังมารุ (Hakusan Maru)พร้อมนักเรียนทุนชายอีกสี่คน ใช้เวลาเดินทางทางทะเลสามสัปดาห์ ผ่านคลองสุเอซไปขึ้นฝั่งที่เมืองเนเปิลส์ ประเทศอิตาลี ก่อนต่อรถไฟผ่านกรุงปารีสไปอังกฤษ ระหว่างทางเธอเล่าถึงอาการเมาเรือ ความเอื้อเฟื้อของกัปตันชาวญี่ปุ่น และประสบการณ์แปลกใหม่บนเรือเดินสมุทร
เมื่อเดินทางถึงลอนดอนในวันอาทิตย์ปลายเดือนตุลาคม กลับไม่มีเจ้าหน้าที่มารับ ทั้งสำนักงานผู้ดูแลนักเรียนไทยและสถานทูตต่างปิดทำการ เธอกับเพื่อนร่วมทางจึงต้องหาที่พักกันเอง กว่าจะได้รับความช่วยเหลือจากนักเรียนไทยที่วิมเบิลดัน และติดต่อผู้ดูแลได้ในวันรุ่งขึ้น ต่อมาเธอเดินทางไปศึกษาภาษาที่ออกซฟอร์ด และได้พบจำกัด พลางกูร เป็นครั้งแรกในงานเลี้ยงต้อนรับนักเรียนไทยราวกลางเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2479 ขณะนั้นจำกัดเป็นบรรณาธิการนิตยสาร สามัคคีสาร เขาเข้ามาซักถามข่าวการเมืองไทยเป็นภาษาอังกฤษ ขณะที่เธอตอบเป็นภาษาไทยตลอด

ภาพถ่ายฉลบชลัยย์ พลางกูร กับจำกัด พลางกูร
ฉลบชลัยย์เล่าอย่างขบขันว่าการพบกันครั้งนั้นไม่มีความรักแรกพบแต่อย่างใด ภาคปฐมวัยจึงสิ้นสุดลงตรงการพบชายหนุ่มผู้จะกลายมาเป็นคู่ชีวิต และมีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ขบวนการเสรีไทยในเวลาต่อมา
“มัชฌิมวัย” จากชีวิตนักเรียนทุนสู่ความผันผวนทางการเมือง

ภาพปกหนังสืออัตชีวประวัติภาคมัชฌิมวัย โดยฉลบชลัยย์ พลางกูร
อัตชีวประวัติภาคมัชฌิมวัยเริ่มต้นจากชีวิตนักเรียนทุนในประเทศอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2479 ฉลบชลัยย์ได้สัมผัสโลกของดนตรี ศิลปะ วรรณกรรม และแนวคิดการศึกษาตะวันตก ตลอดจนพัฒนาความสัมพันธ์กับจำกัด พลางกูร นักเรียนไทยผู้สนใจปรัชญา เศรษฐศาสตร์ และการเมือง จำกัดเป็นคนจริงจัง ชอบอ่านหนังสือและสนทนาเรื่องที่มีสาระ บางครั้งถึงกับวิจารณ์ความคิดหรือความชอบของฉลบชลัยย์ว่าเป็นแบบเด็ก ๆ (childish)เช่น เมื่ออ่านเรียงความที่เธอเขียน หรือเมื่อเธออยากชมภาพยนตร์เรื่องทาร์ซาน ซึ่งเขาเห็นว่าไร้สาระจนต้องให้น้องชายพาไปดูแทน อย่างไรก็ดี ความสัมพันธ์ของทั้งคู่ค่อย ๆ พัฒนาขึ้น

ภาพถ่ายฉลบชลัยย์ พลางกูร กับจำกัด พลางกูร จากในหนังสืออัตชีวประวัติภาคมัชฌิมวัย
ผ่านการอ่านหนังสือ ฟังดนตรี และแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ส่วนฉลบชลัยย์มุ่งศึกษาการศึกษาปฐมวัยตามแนวมอนเตสซอรี (Montessori) โดยมีโอกาสเรียนกับมาเรีย มอนเตสซอรีโดยตรง ต่อมาจำกัดเดินทางกลับประเทศไทยล่วงหน้าไปหลายเดือน และเขียนจดหมายเร่งให้เธอรีบกลับ เพราะคาดการณ์ว่าสงครามใหญ่ในยุโรปกำลังจะเกิดขึ้น หลังสอบสำเร็จตามหลักสูตรในปลายเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2482 ฉลบชลัยย์จึงเดินทางกลับโดยลงเรือที่เมืองเจนัว ประเทศอิตาลี และพบจำกัดอีกครั้งที่สิงคโปร์ ก่อนกลับถึงพระนคร ทว่าความรักของทั้งคู่ต้องเผชิญการคัดค้านจากญาติผู้ใหญ่ เนื่องจากจำกัดมีปัญหาทางการเมืองจนต้องออกจากราชการกระทรวงธรรมการ ฉลบชลัยย์และจำกัดจึงตัดสินใจจดทะเบียนสมรสกันเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2482 ณ ที่ว่าการอำเภอปทุมวัน ก่อนจัดพิธีแต่งงานในวันที่ 11 กันยายนปีเดียวกัน ณ บ้านบิดาของจำกัด พลางกูร โดยมีพระองค์เจ้าธานีนิวัต (ต่อมาทรงกรมเป็นกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร) หลวงประดิษฐ์มนูธรรม (ปรีดี พนมยงค์) และท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ ให้เกียรติมาร่วมพิธีรดน้ำอวยพรแก่คู่สมรส ภายหลังสงครามโลกครั้งที่สองปะทุขึ้นในยุโรปได้เพียงสิบวัน จากนั้นทั้งคู่ร่วมกันก่อตั้งโรงเรียนดรุโณทยานบนถนนพญาไท เปิดสอนวันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2483 ฉลบชลัยย์เป็นครูใหญ่ ส่วนจำกัดรับหน้าที่ผู้จัดการ โดยตั้งใจนำแนวคิดการศึกษาสมัยใหม่ที่เธอได้เรียนรู้จากอังกฤษมาประยุกต์ใช้กับเด็กไทย
สงครามโลกครั้งที่สองทำให้ชีวิตคู่ต้องเผชิญความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ จำกัดเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยและได้รับมอบหมายให้เดินทางไปติดต่อฝ่ายสัมพันธมิตรในประเทศจีน ฉลบชลัยย์ไปส่งสามีเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 โดยไม่อาจล่วงรู้ว่าจะเป็นการพบกันครั้งสุดท้าย จำกัดเสียชีวิตที่นครฉงชิ่งเมื่อวันที่ 7 ตุลาคมปีเดียวกัน แต่เธอเพิ่งทราบข่าวภายหลังสงคราม เรื่องเล่าช่วงนี้ทำให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างการตัดสินใจทางการเมืองกับความสูญเสียในครอบครัวอย่างชัดเจน ผู้หญิงที่เคยร่วมวางอนาคตกับสามีต้องกลับมาดำเนินชีวิตตามลำพัง โดยมีโรงเรียนดรุโณทยานเป็นทั้งภาระรับผิดชอบและความตั้งใจร่วมกันที่ยังเหลืออยู่
ความสัมพันธ์ระหว่างครอบครัวพลางกูรกับครอบครัวปรีดี พนมยงค์ เป็นอีกสายเรื่องสำคัญในอัตชีวประวัติภาคมัชฌิมวัย ฉลบชลัยย์มีส่วนร่วมในขบวนการเสรีไทย และเคยได้รับมอบหมายจากปรีดีให้ติดต่อประสานงานกับเตียง ศิริขันธ์ หนึ่งในบุคคลสำคัญของขบวนการเสรีไทยสายอีสาน บทบาทดังกล่าวสะท้อนความไว้วางใจที่ปรีดีมีต่อเธอ ขณะเดียวกัน ฉลบชลัยย์ยังมีความใกล้ชิดกับท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ และบุตรธิดาของครอบครัว ความผูกพันนี้ดำเนินต่อมาภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ท่ามกลางความผันผวนทางการเมือง โดยเฉพาะรัฐประหารวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 อันส่งผลให้ปรีดีต้องหลบหนีและครอบครัวของผู้เกี่ยวข้องกับรัฐบาลเดิมตกอยู่ในภาวะไม่มั่นคง ฉลบชลัยย์บันทึกว่า วันที่ 15 พฤศจิกายน เธอได้รับข่าวคราวของปรีดีเป็นครั้งแรกนับจากเกิดรัฐประหาร และในวันรุ่งขึ้น ซึ่งตรงกับวันครบรอบแต่งงานของปรีดีกับพูนศุข เธอได้ติดตามท่านผู้หญิงพูนศุขไปพบปรีดี ณ บ้านแห่งหนึ่งในจังหวัดชลบุรี ก่อนที่ปรีดีจะย้ายไปพำนักที่สัตหีบ ระหว่างนั้นฉลบชลัยย์ยังเดินทางไปกลับเพื่อช่วยเหลือและประสานงานเท่าที่สามารถกระทำได้ เรื่องราวเหล่านี้เผยให้เห็นบทบาทของผู้หญิงคนหนึ่งในเครือข่ายความสัมพันธ์ทางการเมือง ทั้งในยามต่อสู้กับญี่ปุ่นระหว่างสงครามและในห้วงเวลาที่อดีตผู้นำรัฐบาลต้องหลบหนีจากอำนาจรัฐ ความสัมพันธ์ระหว่างสองครอบครัวจึงตั้งอยู่บนประสบการณ์ร่วม ความผูกพันส่วนบุคคล และความไว้วางใจที่ผ่านบททดสอบทางการเมืองมาอย่างยาวนาน
ผลกระทบของรัฐประหารวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ปรากฏผ่านชีวิตเด็ก ๆ ที่โรงเรียนดรุโณทยาน เมื่อบิดาของนักเรียนบางคนต้องหลบหนี ครอบครัวประสบปัญหาทางเศรษฐกิจ เด็กจึงขาดเรียนเพราะไม่มีผู้รับส่งหรือไม่สามารถชำระค่าเล่าเรียนได้ ฉลบชลัยย์ตัดสินใจรับบุตรหลานของนักการเมืองเหล่านั้นมาอยู่ประจำและศึกษาเล่าเรียนโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย ทั้งที่กิจการโรงเรียนยังต้องประคับประคองฐานะของตนเอง เธอจัดหาที่พักและอาหารให้เด็ก ๆ โดยใช้ห้องรับแขก ระเบียง และพื้นที่ว่างในอาคารเรียนเป็นที่พักชั่วคราว ทั้งยังต้องประหยัดค่าใช้จ่ายส่วนตัวอย่างเข้มงวด บางคราวถึงกับต้องกู้ยืมเงินมาเป็นค่าอาหาร ภายหลังเธอยังคงให้ความช่วยเหลือแก่บุตรหลานของผู้ประสบเคราะห์กรรมทางการเมือง รวมถึงครอบครัวของผู้ได้รับผลกระทบจากกรณีสวรรคต ตลอดจนเด็กยากจนและผู้ด้อยโอกาสอีกจำนวนมาก การอุปการะเด็กเหล่านี้ทำให้โรงเรียนดรุโณทยานกลายเป็นสถานที่พึ่งพิงของครอบครัวที่ต้องเผชิญความไม่แน่นอนทางการเมือง เรื่องเล่าของฉลบชลัยย์จึงช่วยให้เข้าใจผลกระทบของรัฐประหารผ่านชีวิตของผู้หญิงและเด็ก ผู้ต้องแบกรับความเดือดร้อนจากเหตุการณ์ที่ตนเองมิได้มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรง
ความใกล้ชิดกับครอบครัวปรีดี พนมยงค์ และบทบาทในขบวนการเสรีไทย ทำให้ชีวิตของฉลบชลัยย์เกี่ยวพันกับความผันผวนทางการเมืองภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 โดยเฉพาะเหตุการณ์ขบวนการประชาธิปไตย 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2492 หรือที่ฝ่ายรัฐบาลเรียกว่า “กบฏวังหลวง” ซึ่งตามมาด้วยการจับกุมและสังหารอดีตรัฐมนตรีสี่คน ได้แก่ ทองเปลว ชลภูมิ ทองอินทร์ ภูริพัฒน์ จำลอง ดาวเรือง และถวิล อุดล เมื่อวันที่ 4 มีนาคมปีเดียวกัน ท่ามกลางบรรยากาศทางการเมืองอันตึงเครียด วันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2492 ขณะที่โรงเรียนดรุโณทยานกำลังเปิดสอนตามปกติ รถตำรวจประมาณเจ็ดคันได้มาจอดเรียงรายริมถนนพญาไท ก่อนที่เจ้าหน้าที่จะแจ้งขอตรวจค้นโรงเรียนโดยไม่ระบุว่าต้องการค้นหาสิ่งใด ฉลบชลัยย์ขอให้ตำรวจดำเนินการอย่างระมัดระวัง มิให้เด็กเล็กตกใจ และกำชับให้ผู้ถืออาวุธระวังมิให้ปืนลั่น ระหว่างนั้น เผ่า ศรียานนท์ รองอธิบดีตำรวจ ได้เดินทางเข้ามาพร้อมกำลังตำรวจที่เรียกว่า “อัศวิน” ฉลบชลัยย์ต้องรับมือกับการตรวจค้นอาคารเรียนและบ้านพักของตนเอง พร้อมกับจัดให้ครูดูแลเด็กและคอยติดตามการปฏิบัติงานของตำรวจ เหตุการณ์ครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่าความขัดแย้งทางการเมืองได้แผ่ขยายเข้ามาถึงสถานศึกษาสำหรับเด็กเล็ก และทำให้ฉลบชลัยย์ต้องเผชิญหน้ากับอำนาจรัฐท่ามกลางภาระการดูแลนักเรียนของเธอ
อัตชีวประวัติภาคมัชฌิมวัยดำเนินมาถึง พ.ศ. 2509 เมื่อฉลบชลัยย์มีโอกาสเดินทางไปต่างประเทศอีกครั้ง หลังจากเคยประสบปัญหาการขอหนังสือเดินทางจากเจ้าหน้าที่ตำรวจเป็นเวลาหลายปี ครั้งนั้นเธอร่วมคณะท่องเที่ยวเดินทางไปประเทศญี่ปุ่น และระหว่างแวะฮ่องกงในขากลับ ได้มีชายแปลกหน้ามาติดต่อโดยแสดงจดหมายลายมือของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ เป็นหลักฐาน ฉลบชลัยย์ต้องรักษาความลับแม้กระทั่งต่อเพื่อนร่วมคณะ โดยอ้างว่าชายผู้นั้นเป็นผู้ปกครองนักเรียนที่รู้จักกัน ก่อนจะได้พบพูนศุขและบุตรธิดาที่โรงแรมแห่งหนึ่ง จากนั้นพูนศุขจัดการพาเธอเดินทางโดยรถบัสผ่านด่านพรมแดนมาเก๊าเข้าสู่ประเทศจีน เพื่อพบปรีดีอีกครั้งหลังจากไม่ได้พบกันนับแต่ พ.ศ. 2490 ฉลบชลัยย์บันทึกความรู้สึกขณะกราบปรีดีด้วยความตื้นตันจนไม่อาจกลั้นน้ำตา นับเป็นฉากปิดภาคมัชฌิมวัยที่มีความหมายอย่างยิ่ง จากหญิงสาวนักเรียนทุนผู้เดินทางไปอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2479 ชีวิตของเธอผ่านทั้งความรัก สงคราม การสูญเสียสามี การสร้างโรงเรียน และความผันผวนทางการเมือง ก่อนจะได้กลับมาพบรัฐบุรุษผู้ลี้ภัยในประเทศจีนอีกครั้งหลังจากพลัดพรากกันเกือบยี่สิบปี ความสัมพันธ์ระหว่างครอบครัวพลางกูรกับครอบครัวพนมยงค์จึงยังคงดำเนินต่อไป แม้กาลเวลาและสถานการณ์บ้านเมืองจะเปลี่ยนแปลงไปมากแล้วก็ตาม
“ปัจฉิมวัย” จาก 6 ตุลา ถึงวันอำลาโรงเรียน
ในบรรดาอัตชีวประวัติทั้งสามภาคของฉลบชลัยย์ พลางกูร ภาคปัจฉิมวัยเป็นเล่มที่มีจำนวนหน้าน้อยที่สุด แต่กลับมีความสำคัญเป็นพิเศษ ทั้งในฐานะบันทึกความทรงจำเกี่ยวกับเหตุการณ์ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 และเรื่องราวของผู้คนธรรมดาที่ร่วมกันสร้างโรงเรียนดรุโณทยาน

ภาพปกหนังสืออัตชีวประวัติภาคปัจฉิมวัย โดยฉลบชลัยย์ พลางกูร
ฉลบชลัยย์เลือกเหตุการณ์ 6 ตุลาเป็นจุดเริ่มต้นของหนังสือ เพราะขณะนั้นเธอกำลังจะมีอายุครบหกสิบปี เมื่อทราบว่าหลานสาวถูกจับกุม เธอออกติดตามจนพบตัวที่โรงเรียนนายสิบตำรวจบางเขน ก่อนขยายความช่วยเหลือไปยังนักศึกษาและผู้ถูกคุมขังอีกสิบเก้าคน เธอลงมือทำอาหารส่งไปให้ตามสถานที่คุมขังต่าง ๆ ด้วยตนเอง จัดทำตารางบันทึกรายการอาหารและปริมาณวัตถุดิบอย่างละเอียด ตลอดจนเดินทางไปเยี่ยมเยียนและให้กำลังใจอย่างสม่ำเสมอจนพวกเขาได้รับอิสรภาพในเดือนกันยายน พ.ศ. 2521 หลังถูกคุมขังเกือบสองปี
เมื่อผู้ถูกคุมขังได้รับอิสรภาพ ฉลบชลัยย์จัดงานเลี้ยงต้อนรับที่โรงเรียนดรุโณทยาน โดยพาทุกคนไปทำความเคารพภาพของปรีดี พนมยงค์ ก่อนร่วมรับประทานอาหารและปล่อยนกกระดาษผูกลูกโป่งสิบเก้าตัวเป็นสัญลักษณ์แห่งอิสรภาพ หลังจากนั้นเธอยังช่วยจัดหาที่พัก สนับสนุนการศึกษาต่อ และดูแลความปลอดภัยของนักศึกษาเหล่านั้น ความสัมพันธ์ดำเนินต่อไปอีกหลายสิบปี ทั้งการพบปะเยี่ยมเยียนและทำบุญรำลึกถึงผู้เสียชีวิตในเหตุการณ์ 6 ตุลาคมเป็นประจำทุกปี ครั้งหนึ่งเมื่อปรีดีพบฉลบชลัยย์ที่กรุงปารีส ได้เรียกนักศึกษากลุ่มนี้ว่า “ลูก ๆ ของคุณ” เธอแย้งว่าควรเรียกหลาน เพราะทุกคนเรียกเธอว่า “คุณป้า” แต่ปรีดีเห็นว่าก็มีความหมายไม่ต่างกัน เรื่องราวเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าความช่วยเหลือที่เริ่มต้นจากเหตุการณ์ทางการเมืองได้กลายเป็นความผูกพันเสมือนสมาชิกในครอบครัว
อีกส่วนหนึ่งของภาคปัจฉิมวัยว่าด้วยประวัติศาสตร์โรงเรียนดรุโณทยาน ซึ่งย้ายจากถนนพญาไทไปยังถนนประชาชื่นใน พ.ศ. 2527 ด้วยความช่วยเหลือจากญาติมิตร ครู คนงาน และอดีตนักศึกษาคดี 6 ตุลาหลายคน ฉลบชลัยย์ยังคงยืนยันแนวทางการศึกษาที่เธอเชื่อมั่น ทั้งการจำกัดจำนวนนักเรียนในห้อง ไม่เรียกเก็บเงินกินเปล่า และจัดสอนเสริมโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย จนกระทั่งโรงเรียนยุติกิจการวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2549 หลังดำเนินงานมากว่าหกสิบห้าปี อย่างไรก็ดี สิ่งที่น่าสนใจเป็นพิเศษคือการที่เธอย้อนกลับไปบันทึกเรื่องราวของผู้ร่วมสร้างโรงเรียน ตั้งแต่มิตรสหายที่ให้ความช่วยเหลือ ไปจนถึงภารโรง แม่บ้าน แม่ครัว คนสวน และคนขับรถ ซึ่งบางคนทำงานอยู่กับเธอนานสามสิบถึงสี่สิบปี เธอเอ่ยชื่อและเล่าถึงหน้าที่ของแต่ละคนอย่างละเอียด อาทิ นายเจือ เกษมพงษ์ คุณประดับ แม่หงวน แม่แดง และป้าเนย เพราะเคยให้สัญญาว่าหากเขียนประวัติชีวิตของตนเอง จะต้องบันทึกเรื่องราวของคนเหล่านี้ไว้ด้วย
ความสำคัญของอัตชีวประวัติภาคปัจฉิมวัยจึงอยู่ที่การบันทึกประวัติศาสตร์ผ่านความสัมพันธ์ของผู้คน ตั้งแต่นักศึกษาผู้ถูกคุมขังจากเหตุการณ์ 6 ตุลา ไปจนถึงคนทำงานธรรมดาที่ร่วมกันประคับประคองโรงเรียนแห่งหนึ่งให้ดำเนินกิจการมายาวนาน การเอ่ยชื่อบุคคลเหล่านี้ทำให้เราเห็นคุณค่าของจุลประวัติศาสตร์ ซึ่งเปิดพื้นที่ให้ชีวิตของผู้ที่มักไม่ปรากฏในบันทึกประวัติศาสตร์กระแสหลักได้รับการจดจำ ขณะเดียวกันก็เผยให้เห็นความงดงามในจิตใจของฉลบชลัยย์ ผู้ระลึกถึงบุญคุณของมิตรสหายและผู้ร่วมงานอย่างจริงใจ แม้เธอจะเป็นผู้ก่อตั้งและบริหารโรงเรียนดรุโณทยานมาตลอดชีวิต แต่เมื่อถึงคราวเขียนประวัติของตนเอง กลับเลือกแบ่งพื้นที่ให้ผู้คนอีกมากมายที่เคยร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมา ความถ่อมตนและความเอื้ออาทรเช่นนี้ทำให้อัตชีวประวัติเล่มสุดท้าย แม้มีจำนวนหน้าน้อยที่สุด กลับมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และความงดงามทางมนุษยธรรมอย่างลึกซึ้ง
“ด้านหนึ่งของชีวิต” การเดินทาง มิตรภาพ และความสุขที่สร้างขึ้นใหม่

ภาพปกหนังสือด้านหนึ่งของชีวิต โดยฉลบชลัยย์ พลางกูร
ด้านหนึ่งของชีวิต พิมพ์ใน พ.ศ. 2556 มีลักษณะต่างจากอัตชีวประวัติสามภาคอย่างชัดเจน ฉลบชลัยย์เล่าถึงการดำเนินชีวิตภายหลังสูญเสียสามีว่าเธอแบ่งความสุขออกเป็นสองส่วน คือความสุขจากสิ่งที่ตนสนใจและมิตรภาพ กับความสุขจากการทำประโยชน์แก่ผู้อื่น หนังสือเล่มนี้จึงเต็มไปด้วยบันทึกการเดินทางทั่วประเทศไทยและต่างประเทศ ทั้งยุโรป จีน ญี่ปุ่น ไต้หวัน สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ รัสเซีย อินเดีย และประเทศเพื่อนบ้าน เธอสนใจอาหาร ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น วัฒนธรรม และผู้คน พร้อมเล่าเหตุขัดข้องระหว่างทางด้วยอารมณ์ขัน

ภาพถ่ายคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร กับนาฬิกาแดด เมืองไชยปุระ ณ ประเทศอินเดีย จากในหนังสือด้านหนึ่งของชีวิต

ภาพถ่ายคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร กับมหาโพธิวิหาร เมืองพุทธคยา ณ ประเทศอินเดีย
เพื่อนร่วมทางจำนวนมากเป็นกลุ่มนักเรียนเก่าราชินีรุ่น พ.ศ. 2475 กลุ่มนักเรียนไทยในอังกฤษก่อนสงคราม และมิตรจากมหาวิทยาลัย ความสนิทสนมยาวนานนำไปสู่การพบปะ ทำจุลสาร ทอดกฐิน และบริจาคตู้หนังสือแก่โรงเรียน ใน พ.ศ. 2505 เพื่อนราชินีช่วยกันตามหาสมาชิกเพื่อจัดงานพบรุ่น กัณหา เคียงศิริ หรือ ก. สุรางคนางค์ ช่วยประสานประกาศผ่านหนังสือพิมพ์ ขณะที่ฉลบชลัยย์ใช้บทกลอนเก่าซึ่งเอ่ยชื่อเพื่อนมาช่วยรื้อรายชื่อ เรื่องนี้แสดงให้เห็นว่าความทรงจำของคนหนึ่งคนอาศัยเครือข่ายมิตรภาพช่วยประคองอยู่ด้วย
การเดินทางไปต่างประเทศของฉลบชลัยย์บางครั้งยังเกี่ยวพันกับประวัติศาสตร์การเมืองไทยอย่างใกล้ชิด เมื่อเธอลอบเดินทางเข้าไปพบปรีดี พนมยงค์ ในประเทศจีนเมื่อ พ.ศ. 2509 ปรีดีได้เตรียมคำถามเกี่ยวกับสถานการณ์บ้านเมืองและข่าวคราวมิตรสหายไว้เต็มหน้ากระดาษฟุลสแก๊ป เพื่อใช้เวลาพบปะอันจำกัดให้คุ้มค่าที่สุด ต่อมาเมื่อปรีดีพำนักอยู่ในประเทศฝรั่งเศส เธอก็ถือโอกาสเดินทางไปเยี่ยมครอบครัวพนมยงค์ที่กรุงปารีสอยู่เสมอ

ภาพถ่ายคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร กับท่านปรีดีและคุณพูนศุข พนมยงค์ ที่บ้านชานกรุงปารีส ฝรั่งเศส จากหนังสือด้านหนึ่งของชีวิต
ระหว่างการเดินทางท่องเที่ยวยุโรปครั้งหนึ่ง ฉลบชลัยย์ได้พบกับชาติชาย ชุณหะวัณ ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเอกอัครราชทูตไทย และเคยนำทหารพร้อมรถถังเข้าตรวจค้นบ้านปรีดีภายหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 ครั้งนั้นฉลบชลัยย์อยู่ในเหตุการณ์และโต้แย้งการตรวจค้นอย่างแข็งขัน จนชาติชายเคยกล่าวถึงเธอในเวลาต่อมาว่า “ท่านผู้หญิงปล่อยให้ค้นแต่โดยดี แต่ (แม่หรือยาย) ฉลบนั่นซิ ยุ่งมาก” เมื่อมีโอกาสพบกันอีกครั้งในงานเลี้ยงที่สถานทูตไทย ฉลบชลัยย์ตัดสินใจไปร่วมงานเพราะต้องการเผชิญหน้ากับชาติชายด้วยตนเอง ทว่าทั้งสองกลับสนทนากันอย่างเป็นปกติ ราวกับไม่เคยมีเหตุการณ์ขัดแย้งกันมาก่อน ดังที่เธอบันทึกไว้ว่า “แปลกมากที่เราทั้งสองคนตีหน้าเก่ง ทำเหมือนไม่เคยมีอะไรเกิดขึ้นเลย คุยกันไปอย่างธรรมดาที่สุด” เรื่องเล่าตอนนี้เผยให้เห็นการกลับมาพบกันของบุคคลที่เคยเผชิญหน้ากันในเหตุการณ์ทางการเมือง ภายใต้สถานะและบริบทที่เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา
หลังไทยสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตกับสาธารณรัฐประชาชนจีนวันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2518 เธอได้รับเชิญให้เดินทางไปจีนพร้อมท่านผู้หญิงพูนศุขและวาณี พนมยงค์ เป็นเวลาเกือบหนึ่งเดือน การได้กลับไปยังประเทศที่จำกัดเสียชีวิตมีความหมายลึกซึ้งต่อเธอ ระหว่างทางยังได้เยี่ยมสถานที่ต่าง ๆ รวมถึงนครฉงชิ่ง (จุงกิง) ฉลบชลัยย์ยังบันทึกว่าได้ชมการแข่งขันฟุตบอลโดยนั่งอยู่บนอัฒจันทร์ชั้นเดียวกับเหมา เจ๋อตง (毛泽东)แต่ห่างออกไป อย่างไรก็ดี คำบอกเล่านี้ยังมีข้อสงสัยทางประวัติศาสตร์ เนื่องจากเหมาในช่วง พ.ศ. 2518–2519 มีสุขภาพทรุดโทรมและแทบไม่ปรากฏตัวในที่สาธารณะ จึงจำเป็นต้องตรวจสอบวันเวลาและสถานที่แข่งขันกับหลักฐานร่วมสมัย ก่อนจะยืนยันว่าเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริง
หนังสือเล่มนี้ยังเก็บความทรงจำถึงเพื่อนร่วมรุ่นที่ทยอยจากไป และแสดงความใส่ใจต่อความสุขเล็กน้อยในวัยสูงอายุ ฉลบชลัยย์เห็นว่าการรู้ภาษา ดนตรี หรือกีฬาเพิ่มความเพลิดเพลินแก่ชีวิตได้โดยไม่จำเป็นต้องมีทรัพย์สินมาก ความสนใจใฝ่รู้ที่เริ่มตั้งแต่วัยเด็กจึงติดตามเธอมาจนถึงวัยชรา
ผู้เขียนขอชื่นชมศรัณย์ ทองปาน บรรณาธิการ ตลอดจนคณะผู้จัดทำหนังสือทั้งสี่เล่ม ที่ได้รวบรวมและจัดพิมพ์บันทึกชีวิตของฉลบชลัยย์ พลางกูร อย่างพิถีพิถัน โดยเฉพาะการจัดทำดัชนีค้นชื่อบุคคลท้ายเล่ม อันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาค้นคว้า เพราะช่วยให้ติดตามบุคคลที่ปรากฏอยู่ในเหตุการณ์ต่าง ๆ ตลอดช่วงชีวิตอันยาวนานของเธอได้สะดวก ทั้งชื่อจริง นามสกุลเดิม นามปากกา ชื่อเรียกขาน ตลอดจนบุคคลสามัญที่มีบทบาทอยู่ในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นครู แม่ครัว หรือคนขับรถ ความละเอียดรอบคอบในการจัดทำดัชนีเช่นนี้ช่วยให้หนังสือทั้งสี่เล่มมีคุณค่าในฐานะเอกสารประวัติศาสตร์ที่สามารถสืบค้นเครือข่ายความสัมพันธ์ของผู้คน ทั้งในระดับครอบครัว สถานศึกษา และสังคมการเมือง อีกทั้งยังเปิดโอกาสให้ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ติดตามชีวิตของบุคคลธรรมดาที่มักไม่ปรากฏชื่ออยู่ในเอกสารทางราชการหรือประวัติศาสตร์กระแสหลักได้อีกด้วย
ส่งท้าย : ประวัติศาสตร์ของผู้คนในชีวิตหนึ่ง
เมื่ออ่านหนังสือทั้งสี่เล่มร่วมกัน ฉลบชลัยย์ปรากฏในฐานะผู้หญิงที่มีชีวิตและผลงานของตนเองอย่างเด่นชัด จากเด็กหญิงผู้ได้รับโอกาสทางการศึกษา เธอกลายเป็นครูใหญ่ผู้สร้างโอกาสให้เด็กหลายรุ่น จากหญิงสาวที่เรียนงานครัวกับมารดา เธอนำทักษะนั้นมาช่วยเหลือผู้ถูกคุมขังทางการเมือง และจากหญิงม่ายผู้สูญเสียสามีในสงคราม เธอสร้างชีวิตที่มีทั้งงาน มิตรภาพ การเดินทาง และความสุขจากการเกื้อกูลผู้อื่น เรื่องราวเหล่านี้ยังเปิดโอกาสให้ศึกษาประวัติศาสตร์ผ่านแนวทางจุลประวัติศาสตร์ โดยมองความเปลี่ยนแปลงของสังคมและการเมืองไทยผ่านครอบครัว โรงเรียน อาหาร และชีวิตประจำวัน ตลอดจนประสบการณ์ของสตรีผู้ต้องตัดสินใจและดำเนินชีวิตท่ามกลางความผันผวนของยุคสมัย

ภาพคุณฉลบชลัยย์ พลางกูร จากนิตยสารปาจารยสาร ฉบับรำลึกถึงฉลบชลัยย์ พลางกูร (2459-2560) “ครูผู้มีชีวิตเพื่อผู้อื่น”
เสน่ห์สำคัญอีกประการหนึ่งของอัตชีวประวัติทั้งสี่เล่มอยู่ที่บุคลิกของฉลบชลัยย์ พลางกูร ที่ปรากฏผ่านวิธีเล่าเรื่องของเธอเอง เธอกล่าวถึงความสำเร็จโดยไม่โอ้อวด ยอมรับข้อผิดพลาดของตนอย่างตรงไปตรงมา บางครั้งถ่ายทอดเหตุการณ์หนักหน่วงด้วยอารมณ์ขัน และไม่ลืมระลึกถึงผู้มีพระคุณตลอดช่วงชีวิต ความถ่อมตนที่ดำรงอยู่ควบคู่กับศักดิ์ศรีในการครองชีวิต อาจสรุปได้ด้วยถ้อยคำภาษาอังกฤษว่า “Humble but Noble”คุณลักษณะดังกล่าวปรากฏผ่านการกระทำ การตัดสินใจ และวิธีปฏิบัติต่อผู้คน มากกว่าการกล่าวยกย่องตนเอง แม้ในงานเขียนบันทึกชีวิตของตน ฉลบชลัยย์ก็ยังเปิดพื้นที่ให้เรื่องราวของมิตรสหาย ครูอาจารย์ คนงาน ตลอดจนผู้ร่วมทุกข์ร่วมสุขได้ปรากฏอยู่เสมอ โดยกล่าวถึงบุคคลเหล่านั้นด้วยความรัก ความเคารพ และความสำนึกในบุญคุณ ความทรงจำของเธอจึงเป็นบันทึกชีวิตที่มีผู้คนอีกมากมายร่วมอยู่ในเรื่องเล่า และช่วยให้ผู้อ่านมองเห็นคุณค่าของชีวิตสามัญผ่านสายตาของผู้หญิงคนหนึ่งที่ผ่านความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยมาเกือบตลอดศตวรรษ
คุณค่าของชุดหนังสืออัตชีวประวัติทั้งสี่เล่มของฉลบชลัยย์ พลางกูร จึงอยู่ที่การเก็บรักษาความทรงจำของผู้คนมากมายไว้ในเรื่องเล่าของชีวิตหนึ่ง ทั้งบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์และคนธรรมดาที่อาจไม่มีโอกาสฝากเรื่องราวของตนไว้เป็นลายลักษณ์อักษร ผ่านสายตาของเธอ เราได้พบประวัติศาสตร์ที่มีใบหน้า ชื่อเรียก ความรัก ความสูญเสีย และความผูกพันของผู้คนปรากฏอยู่อย่างชัดเจน แม้ฉลบชลัยย์จะจากโลกนี้ไปแล้ว แต่ผู้คนเหล่านั้นยังคงมีชีวิตอยู่ในหน้าหนังสือของเธอ เพราะท้ายที่สุด ความงดงามของการบันทึกชีวิตตนเอง อาจอยู่ที่การทำให้ชีวิตของผู้อื่นไม่เลือนหายไปพร้อมกับกาลเวลา
บรรณานุกรม
ภาษาไทย
- กษิดิศ อนันทนาธร. “100 ปีแห่งชีวิต ฉลบชลัยย์ พลางกูร : ครูผู้มีชีวิตเพื่อผู้อื่น.” The 101 World.https://www.the101.world/100-years-of-chalobchlaya/
- ฉลบชลัยย์ พลางกูร. (2553). อัตชีวประวัติ ภาคปฐมวัย. ฉบับปรับปรุงและเพิ่มเติม.
- ฉลบชลัยย์ พลางกูร. (2556). ด้านหนึ่งของชีวิต.
- ฉลบชลัยย์ พลางกูร. (2557). อัตชีวประวัติ ภาคมัชฌิมวัย.
- ฉลบชลัยย์ พลางกูร. (2559). อัตชีวประวัติ ภาคปัจฉิมวัย.
- นริศ จรัสจรรยาวงศ์. (2563). “ปวัตติยานุกรมหนังสือชีวประวัติ ‘ปรีดี พนมยงค์ (พ.ศ. 2443–2526)’ : ตอนที่ 4.” สถาบันปรีดี พนมยงค์, 30 พฤษภาคม.https://pridi.or.th/th/content/2020/05/281
- นริศ จรัสจรรยาวงศ์. “‘หญิงคนชั่ว บ้านทรายทอง กุหลาบแดง’ นิยายชีวิตยุคผู้นำคณะราษฎร ของ ก. สุรางคนางค์.” The 101 World.https://www.the101.world/kan'หญิงคนชั่ว บ้านทรายทอง กุหลาบแดง' นิยายชีวิตยุคผู้นำคณะราษฎร ของ ก.สุรางคนางค์ha-khiangsiri/
- มณี สิริวรสาร, คุณหญิง. (2552). ชีวิตเหมือนฝัน. 2 เล่ม. กรุงเทพฯ: ชวนพิมพ์ 50.
- สายหยุด ดิฐการภักดี, ท่านผู้หญิง (ส. บุณยรัตพันธุ์). (ม.ป.ป.). หกรอบแห่งชีวิต. [หนังสือชนะการประกวดประเภทสารคดีดีเด่น ประจำปี พ.ศ. 2530].
ภาษาต่างประเทศ
- Ginzburg, Carlo. (1993). “Microhistory: Two or Three Things That I Know about It.” Critical Inquiry 20, no. 1: 10–35.
- Levi, Giovanni. (1991). “On Microhistory.”In New Perspectives on Historical Writing, edited by Peter Burke, 93–113.Cambridge: Polity Press.