คณะราษฎร

พลเรือตรี ทหาร ขำหิรัญ เป็นนายทหารเรือชาวบางกอกน้อย ผู้ร่วมอภิวัฒน์ 24 มิถุนายน 2475 และมีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานนาวิกโยธิน เขายังเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยและผ่านเหตุการณ์ทางการเมืองสำคัญหลายช่วง ทั้งเหตุการณ์วังหลวงและแมนฮัตตัน รวมถึงเคยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี ถูกคุมขัง และกลับเข้าสู่สภาในฐานะผู้แทนที่ได้รับเสียงสนับสนุนจากประชาชน สำหรับปรีดี พนมยงค์ เขาเป็นทั้งสหายร่วมอุดมการณ์และมิตรสำคัญในยามวิกฤต โดยเคยช่วยให้ปรีดีหลบภัยหลังรัฐประหาร พ.ศ. 2490 และให้ที่พักพิงแก่ครอบครัวปรีดี แม้ต้องเผชิญความสูญเสียทางการเมืองและภัยคุกคามร่วมกัน ทหาร ขำหิรัญยังยืนยันว่า สมาชิกคณะราษฎรเป็น “ลูกหนี้ประชาชน” จนกว่าประชาชนไทยจะได้รับการปกครองในระบอบประชาธิปไตยโดยสมบูรณ์

วันที่ 29 กันยายน เป็นวันประสูติของเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้าย ผู้มีบทบาทสำคัญในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่การปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 ท่านเข้าร่วมพระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญฉบับถาวร และแสดงการสนับสนุนรัฐธรรมนูญ เรื่องราวของท่านสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างเจ้านายฝ่ายเหนือ ราชสำนัก และรัฐบาลคณะราษฎรในช่วงเปลี่ยนแปลงทางการเมือง ท่านยังมีบทบาทด้านการอุปถัมภ์ศาสนา การบันทึกประวัติศาสตร์เชียงใหม่ และการสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ เมื่อเจ้าแก้วนวรัฐถึงแก่พิราลัยใน พ.ศ. 2482 และไม่มีผู้สืบตำแหน่ง ระบบเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่จึงสิ้นสุดลง ชีวิตของท่านช่วยให้เห็นการเปลี่ยนผ่านทางการเมืองผ่านบทบาทของเจ้านายท้องถิ่นในประวัติศาสตร์ไทย และสะท้อนว่าบุคคลนอกคณะราษฎรก็มีส่วนในการตอบรับและปรับตัวเข้าสู่ระบอบรัฐธรรมนูญ

ภาพจำของคณะราษฎรสายทหารบกมักอยู่ที่ "4 ทหารเสือ" ในฐานะผู้วางแผนและตัดสินใจ ทว่าแผนยึดอำนาจซึ่งพระยาทรงสุรเดชออกแบบไว้จะเคลื่อนออกจากกระดาษไม่ได้เลย หากไม่มีนายทหารอีกกลุ่มหนึ่งนำรถเกราะและรถรบออกจากโรงก่อนรุ่งสางวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ในบรรดานายทหารฝ่ายบก 34 นายของคณะผู้ก่อการ มีทหารม้าเพียง 4 นาย คือ หลวงทัศไนยนิยมศึก (ทัศนัย มิตรภักดี) น้อม เกตุนุติ ทวน วิชัยขัทคะ และไชย ประทีปะเสน ผู้ซึ่งประยูร ภมรมนตรี เรียกว่า "สี่อัศวิน" ในวาระ 126 ปีชาตกาลของหลวงทัศไนยฯ บทความนี้ติดตามชีวิตของทั้งสี่ ตั้งแต่วงประชุมผู้ริเริ่มก่อการ ณ กรุงปารีส และวิชาทหารม้าจากโรงเรียนโซมูร์ มาจนถึงเช้ามืดวันอภิวัฒน์ และเส้นทางที่แยกจากกันในเวลาต่อมา เมื่อผู้นำของกลุ่มจากไปก่อนครบหนึ่งปีในระบอบใหม่ ส่วนอีกสามคนต้องเผชิญสงคราม การรัฐประหาร และการเลือกข้างทางการเมืองที่แตกต่างกันไป

เดือนกันยายน พ.ศ. 2569 เป็นวาระครบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 และครบ 9 ปีการจากไปของ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ บทความนี้จึงนำเอกสารคำบอกเล่าของ พลเรือโท ศรี ดาวราย นายทหารเรือผู้รับรู้แผนและเตรียมกำลังสนับสนุนการอภิวัฒน์ 2475 ทว่าชื่อไม่ปรากฏในบัญชีผู้ก่อการอย่างเป็นทางการ ซึ่งสุธาชัยเรียบเรียงจากการสัมภาษณ์เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2534 กลับมาเผยแพร่อีกครั้ง พร้อมชีวประวัติโดยสังเขปของทั้งผู้เล่าและผู้บันทึก ย้อนไปสู่โลกของนายทหารสามัญชนก่อน 2475 ตั้งแต่ความเหลื่อมล้ำในการได้ทุนศึกษาต่อต่างประเทศ ระบบอุปถัมภ์ในราชการ และการดุลข้าราชการในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ ไปจนถึงการก่อตัวของคณะราษฎรสายทหารเรือ เหตุที่กลุ่มโรงเรียนชุมพลทหารเรือมิได้เข้าปฏิบัติการในพระนครเช้าวันที่ 24 มิถุนายน และชีวิตราชการหลัง 2475 ขณะเดียวกันเอกสารชิ้นนี้ยังเป็นตัวอย่างการทำงานทางประวัติศาสตร์ของคนเดือนตุลาฯ ผู้หันกลับไปสนทนากับคนรุ่น 2475 เพื่อสร้างคลังความทรงจำนอกกรอบประวัติศาสตร์ราชการ

พิชัย รัตตกุล เป็นนักการเมืองผู้มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมประชาธิปไตยและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเขาร่วมเรียกร้องรัฐธรรมนูญก่อนเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 และร่วมสถาปนาความสัมพันธ์ไทย–เวียดนาม อีกทั้งยังเป็นประธานโรตารีสากลคนแรกของไทย ซึ่งสะท้อนบทบาทด้านการสร้างความร่วมมือ โดยแนวคิดสำคัญของเขาคือการรับฟัง เคารพผู้อื่น และไม่เพิกเฉยต่อความไม่เป็นธรรม เรื่องราวชีวิตสะท้อนทั้งความสำเร็จ ความขัดแย้ง และข้อจำกัดในการทำงานการเมือง โดยมรดกทางความคิดของเขาเป็นบทเรียนเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมและการเคารพความเห็นต่างซึ่งสามารถนำไปปรับใช้กับการเมืองและการสร้างสันติภาพในคนรุ่นต่อไป

หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ บุตรชายของอดีตเสนาบดีในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เป็นหนึ่งในสมาชิกราชสกุลสำคัญ ผู้ที่มองเห็นอนาคตของประเทศผ่านระบอบประชาธิปไตย ทุ่มเทแรงกายแรงใจและมันสมองร่วมกับคณะราษฎรเพื่อสร้างประชาธิปไตยให้เกิดขึ้นจริง ถึงแม้ว่าจะประสบปัญหาจากการทำงานและต้องเผชิญหน้าชะตากรรมจากครอบครัวของตนเองที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ ก็ยังคงยึดมั่นในอุดมการณ์ของประชาธิปไตยอย่างแน่วแน่และมั่นคง

เล้ง ศรีสมวงศ์ สมาชิกคณะราษฎรสายพลเรือน ผู้ร่วมงานใกล้ชิดของปรีดี พนมยงค์ มีบทบาทสำคัญทั้งในการอภิวัฒน์สยาม พ.ศ. 2475 การวางรากฐานสำนักงานธนาคารชาติไทย และการบริหารการคลังของประเทศในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ต่อมาได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยคนที่ 3 ชีวิตและการทำงานของเขาสะท้อนอุดมการณ์การรับใช้สาธารณะ ความสุจริต และความรับผิดชอบต่อประชาชน ดังคำกล่าวสำคัญว่า “การทำงานที่ธนาคารแห่งประเทศไทย ข้าพเจ้าถือว่ารับผิดชอบเงินของชาติ ไม่ใช่เงินของรัฐบาล” ซึ่งยังคงมีความหมายต่อสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน

คืนวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ขณะมีอายุ 29 ปี ม.ล.กรีร่วมกับสมาชิกคณะราษฎรอีกสามคนปฏิบัติภารกิจตัดสายโทรเลขบริเวณตลิ่งชัน เพื่อตัดช่องทางส่งข่าวในช่วงเริ่มต้นของการอภิวัฒน์ เช้าวันต่อมา สยามเปลี่ยนผ่านจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เข้าสู่ระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญประชาธิปไตย ต่อมาเขายังทำหน้าที่ในสภาผู้แทนราษฎรชุดแรก ร่วมพิทักษ์รัฐธรรมนูญเมื่อเกิดกบฏบวรเดช และเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยต่อต้านญี่ปุ่น นาม “เดชาติวงศ์” ยังคงปรากฏอยู่บนสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาที่นครสวรรค์ เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ วิศวกรรถไฟ สมาชิกคณะราษฎร และผู้ทำงานด้านคมนาคมซึ่งอุทิศชีวิตให้แก่ราชการจนวาระสุดท้าย

ประเทศไทยมีประวัติศาสตร์บาดแผลจากเหตุการณ์ความรุนแรงอยู่หลายครั้ง คำถามสำคัญคือเราเรียนรู้อะไรบ้างจากเรื่องเหล่านั้น ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.พัทธ์ธีรา นาคอุไรรัตน์ให้มุมมองที่น่าสนใจว่า หากเราให้ความสำคัญกับการเรียนการสอนเรื่อง “สันติศึกษา” และนำเอาแนวคิดดั้งเดิมของปรีดี พนมยงค์และเสรีไทยในด้านสันติภาพมาปรับใช้ สังคมไทยก็อาจไร้ซึ่งอดีตที่เต็มไปด้วยบาดแผลก็เป็นได้

ความสำคัญของวันสันติภาพไทย ก็อาจจะต้องย้อนมองไปถึงเหตุการณ์สำคัญซึ่งนำไปสู่การประกาศสันติภาพของปรีดี พนมยงค์ และกระบวนการที่ทำให้ได้มาซึ่งเสรีภาพของประชาชนชาวไทย และการส่งเสริมเสรีภาพของประชาชนชาวไทยผ่านหลัก 6 ประการของคณะราษฎร ก็มีส่วนให้กระบวนการประชาธิปไตยในประเทศไทยมีการพัฒนาที่มากขึ้น