รัฐธรรมนูญ

วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2569 มูลนิธิปรีดี พนมยงค์ และสถาบันปรีดี พนมยงค์ เข้าร่วมงานรำลึกครบรอบ 53 ปี เหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 ณ อนุสรณ์สถาน 14 ตุลา สี่แยกคอกวัว ถนนราชดำเนินกลาง กรุงเทพมหานคร เพื่อแสดงความอาลัยต่อวีรชนผู้เสียสละชีวิต และแสดงความเคารพต่อผู้บาดเจ็บ ผู้รอดชีวิต ตลอดจนครอบครัวผู้ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์

ในวาระรำลึก 53 ปี เหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 สถาบันปรีดี พนมยงค์ โดย อังคณา นีละไพจิตร เป็นผู้แทนกล่าวรำลึก ณ อนุสรณ์สถาน 14 ตุลา วันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2569 เพื่อคารวะวีรชนและร่วมสานต่อเจตนารมณ์ของผู้เสียสละเพื่อสิทธิ เสรีภาพ และประชาธิปไตย คำกล่าวนำแนวคิด “ชัยชนะก้าวแรก” และ “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” ของปรีดี พนมยงค์ มาทบทวนความหมายของการรำลึกที่เชื่อมโยงกับชีวิตของราษฎร ทั้งสิทธิในการกำหนดอนาคต ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และการเคารพศักดิ์ศรีของผู้เห็นต่าง พร้อมเสนอแนวทางปฏิรูปหกด้าน ตั้งแต่รัฐธรรมนูญ กองทัพ กระบวนการยุติธรรม การกระจายอำนาจ หลักประกันชีวิต ไปจนถึงการพิทักษ์ความจริงทางประวัติศาสตร์ เพื่อให้ความเสียสละในอดีตเป็นรากฐานของความเปลี่ยนแปลงที่ประชาชนสัมผัสได้

การสานต่อเจตนารมณ์ 14 ตุลาคม ยังเป็นภารกิจของสังคมไทย เมื่อการเลือกตั้งและรัฐธรรมนูญไม่อาจป้องกันการยึดอำนาจได้อย่างมั่นคง ขณะที่อำนาจที่สืบเนื่องจากรัฐประหารดำรงอยู่ผ่านกติกาและกลไกของรัฐ บทเรียนเรื่อง “ชัยชนะก้าวแรก” จึงนำมาสู่การพิจารณาว่า จะสร้างหลักประกันให้อำนาจเป็นของประชาชนได้อย่างไร บทความตอนที่สองนำแนวคิด “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” ของปรีดี พนมยงค์ มาพิจารณาการเมืองร่วมสมัย พร้อมเสนอแนวทางปฏิรูปหกด้าน ได้แก่ รัฐธรรมนูญ กองทัพ กระบวนการยุติธรรม การกระจายอำนาจ ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ และการพิทักษ์ความจริงทางประวัติศาสตร์กับวัฒนธรรมที่เคารพชีวิต โดยเชื่อมสิทธิทางการเมืองเข้ากับความเป็นธรรมและหลักประกันในการดำรงชีวิต ข้อเสนอเหล่านี้มุ่งให้การรำลึกวีรชนเกิดผลเป็นความเปลี่ยนแปลงที่ประชาชนสัมผัสได้ ทั้งการกำกับตรวจสอบผู้ใช้อำนาจ โอกาสสร้างชีวิตที่ดี และเสรีภาพในการร่วมกำหนดอนาคต เพื่อให้ประชาธิปไตยหยั่งรากอยู่ในสถาบันและชีวิตประจำวันของราษฎร

ในวาระครบรอบ 53 ปี 14 ตุลาคม 2516 สันติสุข โสภณสิริ ผู้เคยร่วมขบวนเรียกร้องรัฐธรรมนูญบนถนนราชดำเนิน ทบทวนเส้นทางประชาธิปไตยไทยที่ถูกรัฐประหารฉุดรั้งมาตั้งแต่ปี 2490 และตั้งคำถามว่าเจตนารมณ์ของวีรชนได้รับการสานต่อหรือไม่ ผู้เขียนอ้างงานเขียนของปรีดี พนมยงค์ ที่ชี้ว่าการพิทักษ์เจตนารมณ์ของวีรชนต้องอาศัย "รัฐธรรมนูญประชาธิปไตยสมบูรณ์" ทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ และทรรศนะ และเตือนให้ระวังอภิสิทธิ์ชนส่วนน้อยที่อาจผูกขาดอำนาจผ่านรัฐธรรมนูญและวุฒิสภาซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกของราษฎร ผู้เขียนเห็นว่าครึ่งศตวรรษต่อมา อำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองไทยยังกระจุกอยู่ในมือคนกลุ่มน้อยตามที่ปรีดีเตือนไว้ โดยยกข้อกล่าวหาฮั้วการเลือก สว. เป็นตัวอย่าง แต่ยังฝากความหวังไว้กับนักสู้ประชาธิปไตยรุ่นใหม่ ดังบทกวี "พลังประชาชน" ของกุหลาบ สายประดิษ

14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 นักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนร่วมเรียกร้องรัฐธรรมนูญจนผู้นำเผด็จการต้องพ้นจากอำนาจ ชัยชนะครั้งนั้นมีทั้งความหวังของสังคมและความสูญเสียจากการปราบปราม ปรีดี พนมยงค์ เรียกความสำเร็จนี้ว่า “ชัยชนะก้าวแรก” พร้อมเตือนว่าพลังและทัศนะที่ค้ำจุนเผด็จการอาจยังคงดำรงอยู่ แม้ผู้ครองอำนาจเดิมจะพ่ายแพ้ไปแล้ว บทความตอนแรกย้อนพิจารณารากเหง้าของเหตุการณ์ การก่อตัวของขบวนการประชาชน และความหมายของ “ประชาธิปไตยสมบูรณ์” ในความคิดปรีดี ซึ่งเชื่อมสิทธิทางการเมืองเข้ากับความเป็นอยู่ของราษฎรและทัศนะของสังคม ตลอดจนข้อเสนอที่มุ่งให้ประชาชนเข้าถึงและควบคุมอำนาจได้จริง จากเสรีภาพที่ขยายตัวหลัง 14 ตุลาคม สู่การสังหารและรัฐประหาร 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 บทเรียนช่วงนี้เผยให้เห็นความยากลำบากในการรักษาชัยชนะ และภารกิจที่ยังต้องสานต่อ เพื่อให้ความเสียสละของวีรชนเกิดผลเป็นสิทธิ ศักดิ์ศรี และความผาสุกที่มั่นคงในชีวิตราษฎร

รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8 ผ่านพระราชบทบาทด้านเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย ท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่สองและการฟื้นฟูประเทศ โดยมีปรีดี พนมยงค์ ปฏิบัติหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ควบคู่กับการนำขบวนการเสรีไทย ก่อนดำรงตำแหน่งรัฐบุรุษอาวุโสและนายกรัฐมนตรี ขณะที่พระราชโทรเลข พระราชดำรัส และการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส สะท้อนถึงความไว้วางพระราชหฤทัยและการให้ความสำคัญต่อการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงความร่วมมือระหว่างพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรในการสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ซึ่งยืนยันอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ อันเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

พิชัย รัตตกุล เป็นนักการเมืองผู้มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมประชาธิปไตยและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเขาร่วมเรียกร้องรัฐธรรมนูญก่อนเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 และร่วมสถาปนาความสัมพันธ์ไทย–เวียดนาม อีกทั้งยังเป็นประธานโรตารีสากลคนแรกของไทย ซึ่งสะท้อนบทบาทด้านการสร้างความร่วมมือ โดยแนวคิดสำคัญของเขาคือการรับฟัง เคารพผู้อื่น และไม่เพิกเฉยต่อความไม่เป็นธรรม เรื่องราวชีวิตสะท้อนทั้งความสำเร็จ ความขัดแย้ง และข้อจำกัดในการทำงานการเมือง โดยมรดกทางความคิดของเขาเป็นบทเรียนเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมและการเคารพความเห็นต่างซึ่งสามารถนำไปปรับใช้กับการเมืองและการสร้างสันติภาพในคนรุ่นต่อไป

บทสัมภาษณ์พิเศษจาก ดร.พิจิตต รัตตกุล ที่เล่าเรื่องราวของ พิชัย รัตตกุล ผู้เป็นทั้งบิดาและนักประชาธิปไตย ที่ยอมรับความเห็นต่างและเปิดโอกาสให้คนหลายๆคนในสังคมได้มีโอกาสในการแสดงออกและพูดคุย รวมทั้งยึดมั่นในเจตนารมณ์ของสันติภาพ และได้ก้าวสู่เส้นทางนักการเมืองที่ก้าวสู่จุดสูงสุดของชีวิตการเมือง กับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ได้ร่วมเปิดทางสู่การสร้างรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนที่แท้จริง ซึ่งสิ่งที่ พิชัย รัตตกุล ได้ริเริ่มและลงมือทำนั้นได้แรงบันดาลใจจากอาจารย์ปรีดี พนมยงค์และคุณูปการในการก่อร่างสร้างประชาธิปไตยของคณะราษฎรเป็นแรงผลักดันนั่นเอง

ศาลปกครองกลางของไทย ถือได้ว่าเป็นศาลพิเศษที่แตกต่างออกไปจากศาลแพ่งและศาลอาญา ซึ่งหลักใหญ่ใจความของศาลปกครองนั้น มีอำนาจหน้าที่ในการตัดสินคดีความที่เกี่ยวข้องระหว่างรัฐกับประชาชนที่ลึกซึ้งและละเอียดอ่อนมากกว่าการลงโทษตัดสินลงโทษตามหลักทั่วไป โดยความพิเศษของศาลปกครองนั้นอาจเปรียบเสมือนได้กับองค์กรอิสระที่ใช้ในการตรวจสอบอำนาจหน้าที่ของรัฐ ซึ่งศาลปกครองนี้เองไม่ได้ถูกจัดตั้งขึ้นมาเพียงในชั่วระยะเวลาไม่กี่ 10 ปี ตามความรับรู้ของประชาชนคนไทย แต่ศาลปกครองนั้นนับเป็นอีกหนึ่งในมรดกที่เกิดขึ้นจากอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ ที่จัดตั้งคณะกรรมการกฤษฎีกาขึ้นเพื่อให้เป็นที่พึ่งแก่ประชาชนในยามที่เกิดความขัดแย้งกับภาครัฐ

PRIDI Talks #35 126 ปีชาตกาล ศ.ดร. ปรีดี พนมยงค์  จากมติเห็นชอบแก้ไขรัฐธรรมนูญ ต้นธารสู่การปฏิรูปองค์กรอิสระวันจันทร์ที่ 11 พฤษภาคม 2569เวลา 13:00 - 17:00 น.ณ ห้องประชุม ร.103 (ห้องทวี แรงขำ) มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์