เช้าวันที่ 9 กุมภาพันธ์ 2569 หนังสือพิมพ์ทั่วโลกพาดหัวเดียวกันว่า ไทยพลิกโผ พรรคภูมิใจไทยชนะการเลือกตั้งครั้งที่ 28 ด้วยจำนวนที่นั่งราว 193-197 ที่นั่ง จากสภา 500 ที่นั่ง นำหน้าพรรคประชาชนที่ถูกคาดหมายว่าจะชนะอย่างมีนัยสำคัญ และทิ้งห่างพรรคเพื่อไทยที่ร่วงลงมาอยู่อันดับสามด้วยผลงานที่ย่ำแย่ที่สุดในรอบหลายทศวรรษ นักวิเคราะห์การเมืองหลายคนเรียกผลนี้ว่า "epochal" เพราะนี่คือครั้งแรกนับตั้งแต่ปี 2539 ที่พรรคอนุรักษนิยมอย่างแท้จริงชนะการเลือกตั้ง และเป็นครั้งแรกในศตวรรษที่ 21 ทั้งหมดที่ฝ่ายอนุรักษนิยมสามารถชนะที่หน่วยลงคะแนน ไม่ใช่แค่ในห้องรัฐสภาหรือในศาล
สมมติว่าเราสามารถส่งหนังสือพิมพ์ฉบับนั้นข้ามมิติเวลาไปให้ปรีดี พนมยงค์ได้อ่านสักคืนหนึ่ง ณ บ้านพักในกรุงปารีสที่เขาใช้ชีวิตลี้ภัยอยู่หลายสิบปี คิดว่าเขาจะรู้สึกอย่างไร? คำตอบที่น่าสนใจที่สุดไม่ใช่ความยินดีหรือความผิดหวัง แต่น่าจะเป็นสิ่งที่นักปรัชญาการเมืองเรียกว่า "ความหวังที่ฉลาด" การมองเห็นพร้อมกันทั้งสิ่งที่ก้าวหน้าและสิ่งที่ยังค้างคา โดยไม่หลอกตัวเองในทิศทางใดทิศทางหนึ่ง
หกปีนับจากนี้จะครบ 100 ปีของการอภิวัฒน์สยาม วันที่ 24 มิถุนายน 2475 คณะราษฎรเปลี่ยนแปลงการปกครองจากสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบที่มีรัฐธรรมนูญ นั่นคือจุดเริ่มต้น ไม่ใช่จุดสุดท้าย บทความชุดนี้ใช้มรดกทางความคิดของปรีดีเป็นกระจกสะท้อนว่า ตลอด 100 ปีที่ผ่านมา ในสามแกนหลักของความฝันที่เขาทิ้งไว้ ได้แก่ ประชาธิปไตย สวัสดิการ และสันติภาพ ประเทศไทยในปี 2569 เดินทางมาถึงไหนแล้ว
ผลการเลือกตั้งครั้งที่ 28 มีความซับซ้อนที่น่าพิจารณาหลายชั้น ชั้นแรกที่เห็นได้ชัดคือชัยชนะเชิงตัวเลขของภูมิใจไทย แต่ชั้นที่สองซึ่งน่าสนใจไม่แพ้กันคือสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ในคืนเดียวกับที่พรรคอนุรักษนิยมชนะการเลือกตั้ง ประชามติขอแก้ไขรัฐธรรมนูญที่ร่างขึ้นโดยคณะรัฐประหารปี 2557 ก็ผ่านด้วยคะแนน 60% ของผู้มาใช้สิทธิ์ กล่าวคือวันเดียวกัน ราษฎรไทยเลือกพรรคอนุรักษนิยมแต่ก็โหวตให้รื้อรัฐธรรมนูญของทหาร นักวิเคราะห์จาก Thailand Future เรียกสิ่งนี้ว่า "an epochal win may yet mask a deeper desire for reform" ความชนะที่ยิ่งใหญ่อาจซ่อนความต้องการปฏิรูปที่ลึกกว่าไว้ข้างใต้
ปรีดีจะอ่านสัญญาณนี้อย่างละเอียดและระมัดระวัง เพราะเขาไม่เคยมองประชาธิปไตยในแบบที่นักรัฐศาสตร์เรียกว่า procedural democracy คือการมีเพียงการเลือกตั้งและกลไกทางการ แต่เขามองว่าประชาธิปไตยที่แท้จริงต้องเป็น substantive democracy ประชาธิปไตยเชิงเนื้อหาที่แก้ปัญหาความเป็นอยู่ของราษฎรควบคู่กันไปด้วย ในเค้าโครงเศรษฐกิจที่เขาเสนอในปีเดียวกับการอภิวัฒน์ ปรีดีเขียนว่าประชาชนที่ยังยากจน ยังไม่มีหลักประกัน ยังต้องพะวงเรื่องข้าวปลาอาหารในทุกวัน ย่อมไม่สามารถเป็น "ราษฎร" ที่ออกเสียงได้อย่างเป็นอิสระจริงๆ คะแนนเสียงของคนที่หิวโหยไม่ใช่คะแนนเสียงเสรี มันคือเสียงที่ถูกบีบรัดโดยความจำเป็น
ความคิดนี้สอดคล้องกับที่ T.H. Marshall อธิบายไว้ในปี 2493 ว่าการเป็นพลเมืองที่สมบูรณ์ต้องมีสามมิติพร้อมกัน ได้แก่ สิทธิทางแพ่ง สิทธิทางการเมือง และสิทธิทางสังคม Marshall เขียนหลังปรีดีเสนอเค้าโครงถึง 18 ปี แต่ข้อสรุปใกล้เคียงกันอย่างยิ่ง Robert Dahl บัญญัติคำว่า polyarchy เพื่ออธิบายระบอบประชาธิปไตยที่มีคุณภาพ ประกอบด้วยการแข่งขันทางการเมืองที่เป็นจริง การมีส่วนร่วมที่กว้างขวาง และสิทธิพลเมืองที่มีผลบังคับใช้จริง หากใช้กรอบนี้วัดผลการเลือกตั้งครั้งที่ 28 คำตอบก็ยังคลุมเครืออยู่
ชัยชนะของภูมิใจไทยเกิดขึ้นในบริบทที่เฉพาะเจาะจงมาก สามสิ่งประกอบกันสร้างคลื่นชัยชนะนี้ขึ้นมา หนึ่งคือความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชาในปี 2568 ที่ทำให้นายอนุทินสามารถสถาปนาตัวเองเป็น "ผู้นำยามสงคราม" ได้ในช่วงสั้นๆ แต่ทรงพลัง สองคือเครือข่าย "บ้านใหญ่" หรือราชวงศ์การเมืองท้องถิ่นที่รวมตัวกันภายใต้ร่มภูมิใจไทยและไม่แตกคะแนน และสามคือความผิดพลาดของพรรคเพื่อไทยซึ่งทั้งทำให้ผู้สนับสนุนเสื้อแดงผิดหวังด้วยการร่วมรัฐบาลกับพรรคทหาร และทำให้อนุรักษนิยมโกรธด้วยเรื่องการรั่วไหลของสายโทรศัพท์ระหว่างนายกฯ แพทองธาร ชินวัตรกับผู้นำกัมพูชา
ปรีดี พนมยงค์ อาจจะตั้งคำถามทันทีว่าชัยชนะในลักษณะนี้สะท้อนเจตจำนงราษฎรที่แท้จริงหรือสะท้อนการทำงานของระบบอุปถัมภ์ที่มีประสิทธิภาพ? ความแตกต่างระหว่างสองอย่างนี้มีความหมายมาก เพราะถ้าราษฎรเลือกเพราะถูกโน้มน้าวด้วยผลประโยชน์ท้องถิ่นและกระแสชาตินิยมชั่วคราว นั่นไม่ใช่การใช้อธิปไตยอย่างเป็นอิสระ แต่คือการใช้อธิปไตยภายใต้ข้อจำกัด เขาเคยเขียนไว้ว่าราษฎรต้องมีสติปัญญาและข้อมูลที่ถูกต้องก่อนจะตัดสินใจทางการเมืองได้จริง และในบริบทที่กระแสชาตินิยมจากสงครามสั้นๆ บิดเบือนทิศทางคะแนนเสียงอย่างมีนัยสำคัญ และในช่วงแรกของการเปลี่ยนแปลงการปกครอง กระแสชาตินิยมเองก็มีบทบาทสำคัญในการลดบทบาทของฝั่งก้าวหน้าในคณะราษฎรเช่นกัน คำถามนั้นก็ยิ่งมีน้ำหนัก
แต่ปรีดีก็จะมองอีกด้านที่น่าหวังด้วย พรรคประชาชนซึ่งเป็นพรรคก้าวหน้าแพ้ในแง่ที่นั่ง แต่ชนะคะแนน party list รวมกว่าภูมิใจไทยถึง 3.8 ล้านคะแนน และกวาดที่นั่งกรุงเทพฯ ทั้ง 33 เขตจนครบ นั่นคือสัญญาณว่ากระแสปฏิรูปไม่ได้ดับ มันเพียงถูกกลบชั่วคราว และการที่ประชาชน 60% โหวตให้เริ่มร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ในคืนเดียวกันก็บอกว่า "เราเลือกพรรคอนุรักษนิยม แต่เราก็อยากเปลี่ยนกรอบโครงสร้างที่คณะรัฐประหารสร้างไว้ด้วย" ความย้อนแย้งนั้นน่าสนใจและน่าจับตาต่อ
ในมิติที่กว้างกว่าหากใช้แว่นประสบการณ์ของปรีดี พนมยงค์ในยุค 2569 จะไม่หยุดแค่การวิเคราะห์พรรคการเมือง เขาจะถามถึงอำนาจที่มองไม่เห็น บริษัทเทคโนโลยีขนาดใหญ่ที่มีอำนาจกำหนดว่าราษฎรเห็นอะไรและไม่เห็นอะไรนั้น คือรูปแบบใหม่ของอำนาจที่เขาเรียกว่าอันตรายที่สุดเพราะไม่มีใบหน้า ในยุคที่อัลกอริทึมสามารถขยายกระแสชาตินิยมจากเหตุการณ์ชายแดนให้ใหญ่กว่าความเป็นจริงหลายเท่า และในยุคที่ข้อมูลบิดเบือนไหลเร็วกว่าการตรวจสอบข้อเท็จจริง ราษฎรที่ "มีข้อมูล" ในปริมาณมากไม่ได้หมายความว่ามีความรู้ที่ถูกต้องเสมอไป
การใช้แว่นของปรีดี พนมยงค์ในการมองในช่วงเวลาของการเปลี่ยนแปลง มุมมองจากนักการเมืองที่ทำงานในความมืดตลอดสงครามโลกครั้งที่สองและยังเชื่อมั่นในพลังของประชาชน ประชาธิปไตยไม่ใช่จุดหมายที่ไปถึงแล้วจบ แต่เป็นสภาวะที่ต้องดูแลรักษาและขยายความในทุกรุ่น และโจทย์ที่เขาจะฝากไว้คือโจทย์เดิมที่เขาตั้งไว้ตั้งแต่ต้น ถ้าราษฎรยังหิวโหย ยังเจ็บป่วยไม่มีหมอ ยังแก่แล้วไม่มีบำนาญ อภิวัฒน์สำเร็จจริงหรือ? นั่นคือสิ่งที่ตอนที่สองจะพยายามตอบ
