เมื่อหลวงประดิษฐ์มนูธรรมปรากฏในสารคดีเชิงข่าว ว่าด้วยเรื่องการปราบกบฏของ “นายฉันทนา”

คงจะรับทราบกันดีในหมู่ผู้สนใจประวัติศาสตร์การเมืองไทยแล้วว่า เหตุที่ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม หรือ นายปรีดี พนมยงค์ มีอันต้องเดินทางออกนอกประเทศเมื่อวันพุธที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2476 เพื่อไปพำนักอยู่ในประเทศฝรั่งเศสนานหลายเดือนนั้น ก็เพราะผลสืบเนื่องมาจากการที่เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2475 (หากนับเทียบศักราชแบบปัจจุบันจะตรงกับเดือนมีนาคม พ.ศ. 2476) นายปรีดี ได้ตัดสินใจเสนอเค้าโครงการเศรษฐกิจในชื่อ "พระราชบัญญัติว่าด้วยการประกันความสุขสมบูรณ์ของราษฎร" หรือคนมักเรียกขานว่า "สมุดปกเหลือง" ต่อรัฐบาลอันมี พระยามโนปกรณ์นิติธาดา ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ทว่าเค้าโครงการเศรษฐกิจฉบับนี้ถูกโจมตีอย่างหนักและถูกกล่าวหาว่าเข้าข่ายลักษณะแบบคอมมิวนิสต์ซึ่งเป็นอันตรายต่อประเทศชาติ พอช่วงต้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2476 พระยามโนฯ จึงออกพระราชกฤษฎีกาปิดประชุมสภาผู้แทนราษฎรและจัดตั้งคณะรัฐมนตรีชุดใหม่ ทั้งยังเร่งออก พระราชบัญญัติว่าด้วยคอมมิวนิสต์ พ.ศ. 2476 ส่งผลให้ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ต้องหม่นหมองด้วยข้อครหาว่าเป็นพวกคอมมิวนิสต์ และจำเป็นต้องเนรเทศตนเองออกนอกประเทศ

ครั้นล่วงมาถึงวันอังคารที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2476 พระยาพหลพลพยุหเสนา ได้เข้ายึดอำนาจของรัฐบาลพระยามโนฯ แล้วก้าวขึ้นดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีแทนและเปิดสภาผู้แทนราษฎรอีกครั้ง นั่นทำให้ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ถูกเรียกตัวกลับมา โดยเดินทางถึงเมืองไทยช่วงปลายเดือนกันยายนปีเดียวกัน พออีกไม่กี่วันก็ได้รับการแต่งตั้งเป็น “รัฐมนตรีลอย”

การหวนคืนบ้านเกิดเมืองนอนของ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม สร้างความไม่พอใจยิ่งนักในกลุ่มอำนาจเก่า จึงหยิบยกมาเป็นข้ออ้างเพื่อก่อเหตุ “กบฏบวรเดช” ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 หากท้ายสุด รัฐบาลพระยาพหลฯ สามารถปราบปรามฝ่ายกบฏได้เป็นผลสำเร็จ

ในห้วงยามคับขันขณะที่กำลังมีการรบพุ่งปะทะกันระหว่างฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายก่อการกบฏ ก็ได้ปรากฏกรณีที่นักหนังสือพิมพ์จากหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ หาญกล้าบุกลงพื้นที่ไปสืบหาข่าวในสถานการณ์จริงกลางพื้นที่สมรภูมิ ซึ่งนับเป็นบทบาทสำคัญของประวัติศาสตร์แวดวงสื่อสิ่งพิมพ์เลยทีเดียว อีกทั้งนักหนังสือพิมพ์คนหนึ่งยังนำเหตุการณ์นี้มาเขียนถ่ายทอดเป็นสารคดีเชิงข่าวหรือสกู๊ปข่าวเจาะลึก อันถือเป็นการบุกเบิกการสร้างงานลักษณะดังกล่าวเป็นครั้งแรกของเมืองไทย

นักหนังสือพิมพ์คนนั้นคือ “นายฉันทนา” อันเป็นนามปากกาของ มาลัย ชูพินิจ

การออกไปสืบข่าวเรื่องการปราบปรามกบฏบวรเดชคราวนั้น มาลัย ยังสบโอกาสได้พบเจอและสนทนากับ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ซึ่งเพิ่งกลับมาจากประเทศฝรั่งเศสไม่นานและยังพำนักอยู่ที่วังปารุสกวันด้วย

แม้โดยเจตนาครั้งแรกสุด มาลัย ตั้งใจจะเขียนข่าวว่าด้วยการปราบปรามกบฏที่สมรภูมิทุ่งบางเขนซึ่งตนและเพื่อนนักหนังสือพิมพ์ไปเผชิญมากับตาเพื่อลงเผยแพร่ในหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ ในช่วงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 แต่ดูเหมือนจะเกิดข้อขัดข้องจนมิได้เขียนข่าวลงตีพิมพ์ ครั้นกาลเวลาล่วงผ่านมาราว 24 ปี มาลัย จึงหวนระลึกประสบการณ์ของตนในครั้งนั้นแล้วเขียนถ่ายทอดเป็นงานสารคดีเชิงข่าวแล้วนำมาลงพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือพิมพ์ พิมพ์ไทยปลายสัปดาห์  ช่วงปี พ.ศ. 2500 นำเสนอผ่านคอลัมน์ “ครั้งหนึ่งในชีวิต” ให้ชื่อเรื่องว่า “ไปแนวหน้า” และใช้นามปากกาว่า “นายฉันทนา” ซึ่งเป็นการเขียนพรรณนาอย่างเห็นภาพราวกับผู้อ่านได้เข้าไปมีส่วนร่วมในบรรยากาศการสู้รบระหว่างฝ่ายรัฐบาลคณะราษฎรและฝ่ายกบฏบวรเดชกลางสมรภูมิทุ่งบางเขนด้วยตนเอง

ในสารคดีเชิงข่าวเรื่อง “ไปแนวหน้า” ได้เปิดฉาก ณ สำนักงานหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ อันตั้งอยู่ที่ถนนหลานหลวง ซึ่งกองบรรณาธิการกำลังติดตามข่าวการสู้รบระหว่างฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายกบฏอย่างหน้านิ่วคิ้วขมวด เนื่องจากยังหาข้อเท็จจริงของข่าวไม่ได้เลย สิ่งที่ได้ยินมาก็ล้วนเป็นเพียงแค่ข่าวลือ ขณะเดียวกันก็ฉายภาพผลกระทบของการปะทะที่สั่นสะเทือนจากย่านดอนเมืองและบางเขนมาจนถึงพระนคร ดังเนื้อความว่า

สำนักงานของเราเช้าวันนั้นเต็มไปด้วยความเคร่งเครียด เหมือนอากาศรอบกายประจุไปด้วย กระแสร์ไฟฟ้า ตลอดคืนเสียงปืนที่ยิงโต้ตอบกันระหว่างกองหน้าของหน่วยผสมที่บางซื่อ กับกองหน้าทหารขบถ ที่สถานีบางเขน ดังไม่ขาดระยะ อาจจะไม่ถึงขั้นรุนแรงอะไร นอกจากบูม - - บูม- -บูม! เหมือนต่างฝ่ายต่างจะบอกว่า ฉันจะอยู่ที่นี่  มีเสียงปืนกลหนักรัวสลับเป็นครั้งคราว เเล้วก็เงียบไป ไม่มี ใครรู้ว่ากองหน้าฝ่ายขบถจะยกล่วงเข้ามาถึงชานพระนครเมื่อใด ไม่มีใครรู้ด้วยซ้ำไปว่า อะไรทำให้ทหารเหล่านั้นหยุดชะงักอยู่ที่นั่น

การรุกของกองทหารพระองค์เจ้าบวรเดชเป็นไปอย่างกระทันหัน และรวดเร็วเกินกว่าที่ใครจะคาดฝัน เพียงเมื่อวานนี้เอง เราได้ข่าวจากกองบัญชาการทหารผสมของพันตรี หลวงพิบูลสงคราม ที่วังปารุสกวันว่า รถดีเซลที่พระกล้ากลางสมรกับตำรวจที่ถูกส่งไปสืบข่าวปฏิวัติซ้อนที่นครราชสีมาถูกระดมยิงที่ปากช่องล่าถอยกลับมา พระกล้าฯกวดตาม ตำรวจหลายคนบาดเจ็บและเสียชีวิต พอตกเย็นข่าวก็ติดตามมาว่าทหารสระบุรี และอยุธยาบางส่วนสมทบด้วยทหารนครสวรรค์เข้าร่วมกันกับทหารโคราช  เคลื่อนขบวนเรื่อยลงมาตามทางรถไฟ ภายในวันเดียวกัน ดอนเมืองก็ตกอยู่ในมือของทัพขบถโดยสิ้นเชิง

ในพระนครมีแต่ข่าวลือ รัฐบาลจะยอมจำนน—เจ้าคุณพหลพลพยุหเสนาจะเปิดการเจรจากับพระยาศรีสิทธิ์สงคราม รัฐบาลจะอพยพไปทางใต้-- ทหารเพชรบุรี และราชบุรีเป็นใจกับพวกขบถกำลังยกกระหนาบขึ้นมา- - นายพัน น้อยประไพร่วมกับนายถวัติ ฤทธิเดชชุมนุมกรรมกรขู่ว่ากองหน้าขบถยกเข้าพระนครเมื่อใดเป็นเผาเมืองเมื่อนั้น!

ข่าว-ข่าว-ข่าว! ล้วนเเต่ลือไม่มีการยืนยัน ทางราชการไม่สามารถจะให้ข้อเท็จจริงอะไรได้สักอย่างเดียว ทั่วพระนครเสียวสันหลังไปตามกัน ๆ เมื่อวาดภาพถึงการต่อสู้กันกลางเมืองอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในประวัติศาสตร์ของกรุงรัตนโกสินทร์ เสียงเครื่องบินซึ่งขณะนี้ตกอยู่ในมือกองทัพขบถโดยสิ้นเชิง หึ่ง ๆ อยู่เหนือพระนครและศีร์ษะเรา ทำให้ประสาทซึ่งเคร่งเครียดอยู่เเล้วเคร่งเครียดหนักเข้า เราได้เเต่มองดูตากัน - - คุณกุหลาบ สายประดิษฐ์ คุณสนิท เจริญรัฐ คุณเฉวียง เศวตทัต คุณบุญทอง เลขะกุล  คุณมาโนช วุธาทิตย์ ต่วน บุญชูช่วย และข้าพเจ้า - - เราไม่รู้ว่าชั่วโมงต่อไปอะไรจะเกิดขึ้น?,

เสียงปืนใหญ่บูมมาอีกนัดหนึ่ง กังวานของมันบอกว่าไกล แม้กระนั้นช่างเรียงข้างล่างก็พากันออกมายืนอยู่หน้าตึกสำนักงาน ซุบซิบกันด้วยเรื่องอะไรทุกคนรู้ดี เครื่องบินลำนั้นวกกลับมาอีกที คราวนี้ร่อนต่ำ แลเห็นลำถนัด ไม่มีการยิงต่อต้าน แต่มันก็ไม่ทิ้งอะไรนอกจากใบปลิวแถลงการณ์ของฝ่ายขบถ แม้กระนั้นทันใดที่มันผ่านหลังคาไป กระเบื้องแผ่นหนึ่งซึ่งคงจะได้รับความกระเทือนจากอากาศพลัดตกลงมาบนเพดานดังโครม เฉวียง เศวตทัต เผ่นลงไปหมอบใต้โต๊ะทันที ขณะนั้นเอง ทองอิน บุณยเสนาก็กลับจากกองการโฆษณาในพระบรมมหาราชวัง ก้าวเข้าประตูมา

" นั่นเล่นซ่อนหากะใคร?" เขาถาม

เฉวียงคลานออกมาจากใต้โต๊ะ  มองดูหน้าทองอิน พลางสบถอยู่ในคอ –

"คนผี! เล่นบ้า ๆ”

"เฮ้ย, อั๊วเปล่า เมื่อกี้มันกะเบื้องหลังคา" ทองอินบอก แล้วก็ทำหน้าหลอก ทั้ง ๆ ที่เป็นกลางวัน

"ได้ความว่าอย่างไร?" ข้าพเจ้าถาม

"หลวงราชา ไม่ให้อะไรจนอย่างเดียว" เขาตอบ

"แล้วตั้งกองโฆษณาไว้หาออกอะไร" กุหลาบบ่น

"เห็นลือกันว่า-" ทองอินเอ่ย แต่ข้าพเจ้าขัดขึ้น

"ลือ-ลือ-ลือ กันมาตลอดคืน ไม่รู้ว่าความจริงเป็นอย่างไร?"

"ในวังปารุสก์ล่ะ?"

"โทรศัพท์ไปทูลถามท่าน (วรรณ) แล้ว รับสั่งว่าบอกไม่ได้ ให้ไปพบหลวงพิบูลเอง" กุหลาบบอก

"ใครไป?"

"คุณ"

“ผมเพิ่งมา!"

"งั้น เฉวียงไป”

"อั๊วไม่สบายว่ะ"

"ผมเอง" ข้าพเจ้าบอก

ถ้อยคำบรรยายข้างต้นเผยให้ทราบว่ากองบรรณาธิการของหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ ที่ประจำการอยู่สำนักงานขณะนั้นมีใครบ้าง ซึ่งก็ได้แก่ กุหลาบ สายประดิษฐ์, สนิท เจริญรัฐ, เฉวียง เศวตทัต, บุญทอง เลขะกุล, มาโนช วุธาทิตย์, ต่วน บุญชูช่วย และมาลัย ชูพินิจ รวมถึงแต่ละคนกำลังปฏิบัติหน้าที่ในการตามหาข่าวการปราบกบฏอย่างไรบ้าง

แน่นอนว่า ผู้ที่อาสาไปตามข่าวต่อที่วังปารุสกวันอันเป็นฐานบัญชาการของรัฐบาลคณะราษฎร ก็คือ มาลัย ชูพินิจ หรือเจ้าของนามปากกา “นายฉันทนา”นั่นเอง

ในสารคดีเชิงข่าวยังเอ่ยพาดพิงถึงบทบาทของกรรมกร ดังที่เอ่ยนามของ นายถวัติ ฤทธิเดช ซึ่งเป็นนายกสมาคมกรรมกรรถรางแห่งสยาม สอดคล้องกับความเป็นจริงในประวัติศาสตร์ที่ระบุว่า ในช่วงที่เกิดเหตุการณ์กบฏบวรเดชนั้น กลุ่มของกรรมกรที่นำโดย นายถวัติ ได้ร้องขอที่จะอาสาสมัครไปประจำการในแนวหน้าเพื่อรบประจัญบานกับฝ่ายก่อกบฏถึงสองครั้ง แต่รัฐบาลตอบกลับว่ายังคงมีกำลังทหารเพียงพอในการรับมือกับฝ่ายก่อกบฏ ไม่จำเป็นต้องให้กรรมกรไปช่วยรบ กระนั้นก็ขอบคุณและชื่นชมในความกล้าหาญ ถึงจะไม่ได้ไปร่วมรบในแนวหน้า หาก นายถวัติ ก็มอบหมายภารกิจให้เหล่ากรรมกรอาสาสมัครช่วยสืบหาข่าวและดูแลความสงบเรียบร้อยในพระนครแทน “นายฉันทนา” กล่าวอีกว่าพวกกรรมกรที่นำโดย นายถวัติ  และ นายพัน น้อยประไพ ถึงกับประกาศขู่ทำนอง “ถ้ากองหน้าขบถยกเข้าพระนครเมื่อใดเป็นเผาเมืองเมื่อนั้น”

สำหรับบทบาทของกรรมกรอาสาสมัครนั้น หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ก็เคยกล่าวถึงวีรกรรมไว้เช่นกันว่า “เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองก็ดีหรือกรณีกบฏบวรเดชก็ดี กรรมกรรถรางก็ได้เข้าช่วยไม่น้อย กรรมกรรถรางตื่นตัวดี” 

อยู่วังปารุสก์สักพักใหญ่จนทำให้พอจะทราบข่าวคราวแล้ว “นายฉันทนา” ก็ย้อนกลับมาสำนักงานหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ ดังเสียงเล่าที่ว่า

อีกชั่วโมงต่อมา ข้าพเจ้าก็กลับสำนักงาน เป็นอันว่าเราได้คำตอบว่าทำไมทหารของฝ่ายขบถส่วนใหญ่จึงยับยั้งอยู่แค่ดอนเมือง และเหตุใดกองหน้าจึงยุติอยู่ที่หน้าสถานีบางเขน? การเจรจาต่อรองกำลังดำเนินอยู่ระหว่างฝ่ายขบถ ซึ่งเรียกร้องมาหลายข้อ และรัฐบาลซึ่งต้องการเวลาปรึกษาหารือกันจากผู้บัญชาการทหารผสม

ขณะสืบหาข่าวที่วังปารุสก์ “นายฉันทนา” ได้สนทนากับ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ซึ่งเพิ่งกลับจากประเทศฝรั่งเศสได้มิทันถึงเดือน และยังคงพำนักอยู่ที่นั่น โดยมิได้กลับไปพักอาศัยอยู่ที่บ้านตนเอง จึงทำให้รับรู้ถึงผลการตัดสินใจของฝ่ายรัฐบาลพระยาพหลฯคือ

ข้าพเจ้าได้ทราบต่อหน้าหลวงประดิษฐ์มนูธรรม ซึ่งเพิ่งกลับจากเนรเทศตนเองไปฝรั่งเศส และกำลังพักอยู่ที่วังปารุสกวันว่า รัฐบาลจะไม่ยอมตามคำเรียกร้องเหล่านั้น เมื่อเช่นนี้ก็เป็นอันแน่นอนว่า การสู้รบการแตกหัก จะต้องกระทำกันต่อไป

ด้วยจิตวิญญาณอันเข้มข้นของนักหนังสือพิมพ์ พอได้เบาะแสของสถานการณ์ที่กำลังคุกรุ่นแล้ว ก็จำเป็นจะต้องตื่นตัวและปรารถนาการสืบหาข่าวแบบลึกซึ้งเพิ่มเติมให้กระจ่างชัด และนั่นจึงเป็นที่มาของภารกิจเสี่ยงภัย ดังที่ “นายฉันทนา” รายงานว่า

ครั้นทราบเป็นที่แน่ชัดแล้วว่า เป็นอย่างไรฝ่ายรัฐบาลกับฝ่ายขบถก็ต้องรบกันแน่ โดยเฉพาะฝ่ายรัฐบาลนั้นผู้นำการรบที่สำคัญคือ หลวงพิบูลสงคราม ในฐานะที่หนังสือพิมพ์ ประชาชาติ ได้รู้ข่าวก่อน จึงได้ตัดสินใจที่จะไปหาข่าวในพื้นที่แนวหน้าด้วย

จากรายละเอียดของข่าวที่เราได้รับเหมือนกัน เป็นที่เห็นได้ว่า การรอรับคำตอบจากรัฐบาลอยู่ที่ดอนเมืองนั้น ฝ่ายขบถได้เสียโอกาสสำคัญ หรือนาทีทองของชัยชนะไปอย่างไม่มีวันจะเรียกกลับมาได้ เพราะในขณะที่รอเวลาพร้อมด้วยความหวังว่า ฝ่ายรัฐบาลจะยอมจำนนนั่นเอง บุคคลสำคัญคนหนึ่ง ซึ่งเป็นกำลังสำคัญของรัฐบาลอยู่ในสมัยนั้น พ.ต. หลวงพิบูลสงคราม ซึ่งได้แต่งตั้งเป็นผู้บัญชาการทหารผสมก็กำลังรวบรวมกำลังทหารทั้งบกและเรือ ซึ่งไม่เสียขวัญขึ้นเป็นกองทหารอันแข็งแกร่งเต็มที่สำหรับตีโต้ต่อไป

นั่นคือข่าวใหญ่ที่เราคอยมาตลอดเวลา ๓๖ ชั่วโมง ซึ่งเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน ข่าวใหญ่ที่เราทราบก่อนหนังสือพิมพ์ฉะบับอื่น ฉะนั้นก็เป็นธรรมดาที่เราจะไม่ปล่อยโอกาสให้เสียไป เมื่อเราหาข่าวในพระนครไม่ได้ เราก็จะต้องไปแนวหน้า - - !

เมื่อพิจารณาตามสถานการณ์ดังที่บรรยายมาแล้ว ทำให้คิดว่าวันที่ “นายฉันทนา” ไปสืบข่าวที่วังปารุสก์นั้นย่อมจะตรงกับวันเสาร์ที่ 14 ตุลาคม  พ.ศ. 2476

เพื่อให้คุณผู้อ่านเข้าใจสถานการณ์ ผมควรอธิบายด้วยว่า เหตุการณ์กบฏบวรเดชนั้นเปิดฉากขึ้นเมื่อวันพุธที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2476 กล่าวคือ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช อดีตเสนาบดีกระทรวงกลาโหม ได้นำกองกำลังทหารจำนวนมากซึ่งรวบรวมมาจากหัวเมืองต่าง ๆ ทั้งนครราชสีมา สระบุรี อยุธยา นครสวรรค์ ปราจีนบุรี ราชบุรี และเพชรบุรีหมายจะเข้าบุกยึดกรุงเทพมหานคร โดยเริ่มต้นรุกมาเรื่อย ๆ ตั้งแต่เช้าตรู่ที่บริเวณรังสิต ครั้นช่วงบ่ายก็บุกยึดมาจนถึงดอนเมืองได้สำเร็จและตั้งกองบัญชาการหรือฐานที่มั่นบริเวณสถานีรถไฟดอนเมือง ก่อนจะส่งสารไปยังรัฐบาลพระยาพหลฯให้ปฏิบัติตามข้อเรียกร้อง ดังที่เครื่องบินของฝ่ายก่อกบฏบินแล้วโปรยกระดาษที่มีข้อความแจ้งว่าดอนเมืองตกอยู่ในความควบคุมของฝ่ายตนแล้วตั้งแต่เย็นวันนั้น ทว่าการเจรจาไม่เป็นผล อีกทั้งฝ่ายรัฐบาลได้ประกาศจะต่อสู้อย่างเต็มที่ พร้อมแต่งตั้งให้ หลวงพิบูลสงคราม เป็นผู้บังคับกองกำลังผสมเพื่อนำกองทหารฝ่ายรัฐบาลออกปราบปรามฝ่ายกบฏ ส่งผลให้มีการปะทะของทหารทั้งสองฝ่ายกันต่อเนื่องนับแต่วันพฤหัสบดีที่ 12 ตุลาคม เป็นต้นมา โดยฝ่ายรัฐบาลทยอยได้ออกคำแถลงการณ์รายงานความคืบหน้าของสถานการณ์ทุกชั่วโมง ขณะเดียวกันก็มีการประกาศใช้กฎอัยการศึกทั้งในเขตกรุงเทพมหานครและพระนครศรีอยุธยา

กุหลาบ สายประดิษฐ์ ในฐานะบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ ให้ความสนใจและคอยเกาะติดสถานการณ์สู้รบดังกล่าวเป็นอย่างมาก ทุกคนในกองบรรณาธิการจึงต้องช่วยกันสืบหาข่าวเพื่อมารายงาน

หนังสือพิมพ์ ประชาชาติ เริ่มนำเสนอข่าวว่าด้วยเรื่องกบฏบวรเดชในฉบับประจำวันศุกร์ที่ 13 ตุลาคม พ.ศ. 2476 โดยพาดหัวตัวโตว่า “ยิงพวกก่อจลาจลที่เข้ามาถึงบางเขน น.ร.กฎหมาย กรรมกรขอปราบจลาจล ในหลวงว่าห้ามท่านบวรแล้วแต่ไม่ฟัง” จากนั้นก็ลงพิมพ์ทั้งคำแถลงการณ์และคำประกาศของรัฐบาลคณะราษฎรอย่างต่อเนื่อง

ค่ำคืนวันศุกร์ที่ 13 ตุลาคม มีการปะทะกันอย่างหนัก โดยทหารจากสระบุรีได้นำปืนกลมากระหน่ำยิงต่อต้านการรุกเข้าไปปราบของทหารฝ่ายรัฐบาล

พอช่วงเช้าวันเสาร์ที่ 14 ตุลาคม ฝ่ายรัฐบาลจึงตัดสินใจใช้กองกําลังทหารราบกองพันที่ 8 ในบังคับบัญชาของ หลวงอํานวยสงคราม (ถม เกษะโกมล) ยกพลจากสถานีรถไฟบางซื่อบุกเข้าไปปะทะกับฝ่ายก่อการกบฏ ซึ่งได้เกิดรบพุ่งกันอย่างหนักที่ทุ่งบางเขนซึ่งน้ำกำลังเจิ่งนอง ทหารฝ่ายรัฐบาลนํารถถังขึ้นบรรทุกรถ ข.ต. แล้วใช้รถจักรดันหลังให้เคลื่อนที่ตามรางรถไฟเพื่อพุ่งเข้าหาฝ่ายกบฏ โดยพวกทหารราบประจำการอยู่ในรถคันหลัง

สำหรับทหารฝ่ายกบฏนั้น ยึดเอาพื้นที่ของวัดเทวสุนทรเป็นฐานที่มั่น โดยประทับปืนกลตรงบริเวณช่องหน้าต่างของโบสถ์ แล้วรัวยิงต้านทานอย่างหนัก

อย่างไรก็ดี เมื่อกองกำลังของทหารฝ่ายรัฐบาลเคลื่อนมาทางรางรถไฟจนใกล้อาณาบริเวณของวัดเทวสุนทร ก็เกิดเหตุร้ายขึ้น เมื่อ หลวงอํานวยสงคราม ถูกกระสุนปืนกลของฝ่ายกบฏที่ยิงเฉียงเข้ามาจากโบสถ์วัดเทวสุนทรจนสูญสิ้นชีวิต ร้อยตรีเผ่า ศรียานนท์ ซึ่งประจำอยู่ในรถบังคับการ จึงเร่งกลับไปรายงานให้ หลวงพิบูลสงคราม รับทราบ ภายหลังจากการเก็บกู้ศพของ หลวงอํานวยสงคราม ได้แล้ว โดยผู้บังคับกองกำลังผสมกําชับให้ปิดข่าวเรื่องนี้ไว้ก่อน

ด้วยสถานการณ์ที่มิได้คาดนี้ ทำให้ หลวงพิบูลสงคราม ตระหนักถึงแสนยานุภาพของปืนกลที่ฝ่ายกบฏใช้การได้อย่างสัมฤทธิผล ดังนั้น ผู้บังคับกองกำลังผสมจึงตัดสินใจเผด็จศึกด้วยการใช้อาวุธใหม่ที่รัฐบาลเพิ่งสั่งเข้ามานั่นคือปืนใหญ่หรือปืน ป.ต.อ. โดยบัญชาให้ทหารฝ่ายรัฐบาลนำปืนใหญ่ขึ้นบรรทุกบนรถ ข.ต. ซึ่งมีเกราะกำบังแล้วเคลื่อนไปตามทางรถไฟโดยมีรถจักรดันหลัง พอใกล้กับวัดเทวสุนทรอันเป็นฐานที่มั่นของทหารฝ่ายกบฏก็ยิงปืน ป.ต.อ. เข้าไป อาศัยกระสุนเพียงเก้านัด ในที่สุดก็ทำลายฐานที่มั่นของทหารฝ่ายกบฏได้อย่างราบคาบ

การตัดสินใจบุกไปถึงแนวหน้าเพื่อสืบหาข่าวการปราบกบฏนั้น “นายฉันทนา” ได้สะท้อนบรรยากาศผ่านสารคดีเชิงข่าวไว้อย่างชวนระทึก ดังความว่า

ถ้าท่านคิดว่าการออกไปสืบข่าวในแนวรบ เมื่อ ๒๔ ปีมาแล้ว เป็นของเต็มไปด้วยอันตราย อย่างที่พวกนักข่าวสงครามพากันไปตายเป็นเบือในยุทธภูมิต่าง ๆ ครั้งสงครามโลกที่ ๒ และในสงครามเกาหลีต่อมา หรือว่าง่ายเหมือนปอกกล้วยเข้าปาก และไปค็อกเท็ลปาร์ตี้ ท่านก็เข้าใจผิดถนัด เพราะสมัยนั้น ในประวัติศาสตร์โลกหนังสือพิมพ์เมืองไทยเรายังไม่เคยปรากฏว่ามีนักข่าวคนใดออกไปถึงยุทธภูมิสงครามโลก หรือแนวรบไหน ทางราชการไม่เคยให้การรับรองเรา ใครอยากจะไปก็เสี่ยงอันตรายของตัวเอาเอง

ข้อสำคัญ นักข่าว - - - ไม่ว่าจะในยามปกติธรรมดา หรือยามสงคราม-- ไม่ใช่หน้าที่ของข้าพเจ้า แต่เมื่อการทำหนังสือพิมพ์ "ประชาชาติ” ของเราอยู่ที่ว่า ถึงคราวจำเป็นเราแทนกันได้ทั้งนั้น ด้วยเหตุนี้เอง ตอนบ่ายวันเดียวกันขณะที่กองหน้าของหน่วยผสม พร้อมด้วยรถไฟหุ้มเกราะเคลื่อนขบวนออกจากบางซื่อไป  เรือจ้างของเรา เรา - - ม.จ. หัชชากร วรวรรณ ต่วน บุญชูช่วย และข้าพเจ้า - - ก็ออกจากสะพานแดง

ทุกหนทุกแห่งตามลำคลองที่เราผ่านไป ปรากฏว่าฝ่ายรัฐบาลจ้างกองลาดตระเวนไว้ทุกจุดที่สำคัญ เราไม่มีใบผ่าน ไม่มีบัตร์ประจำตัวอะไรทั้งนั้น นอกจากหน้าของตัวเอง  และชื่อหนังสือพิมพ์ ก็นับว่าเป็นคราวเคราะห์ดีที่ทั้งหน้าของเราและชื่อประชาชาติ เป็นที่รู้จักแก่นายทหารหนุ่ม ๆ และนักเรียนนายร้อยเหล่านั้นเป็นส่วนใหญ่  การเดินทางจึงเป็นไปโดยปราศจากอุปสัค นอกจากหนวกหูเสียงปืนใหญ่ที่ยังโต้ตอบกันอยู่ทางฝั่งขวา เสียงปืนกลที่รัวสนั่นอยู่ข้างหน้า และ ป.ต.อ. บนรถไฟซึ่งยังกระหน่ำเครื่องบินที่วนไปเวียนมา ไม่รู้จักตกสักที

เช้าวันนั้นรถไฟบรรทุกรถถังที่หลวงอำนวยสงครามควบคุมไปเพื่อเจรจากับฝ่ายหัวหน้ากบฏที่ดอนเมืองถูกรถจักรซึ่งฝ่ายตรงกันข้ามปล่อยมาสะกัดไว้ตกราง หลวงอำนวยสงครามถึงเเก่ความตาย นายและพลทหารอีกหลายคนได้รับบาดเจ็บระหว่างสถานีบางเขนกับหลักสี่ และเราก็สั่งฝีแเจวของเรา ซึ่งไม่หนุ่มแล้วแต่พ่วงพี เเละใจดีนักให้มุ่งตรงไปที่นั่น ประมาณอีก ๒ ชั่วโมงต่อมาเรือก็เลี้ยวเข้าคลองขนานไปกับทางรถไฟ เราผ่านสถานีบางเขนซึ่งยังมีปืนใหญ่สนามตั้งอยู่ ๔-๕ กระบอก พร้อมด้วยพลประจำปืน บ้างนั่งบ้างนอน

"ถอยไปตั้งอยู่ที่หลักสี่เมื่อตอนเช้านี่เอง" เป็นรายงานของทหารคนหนึ่งซึ่งร้องตอบคำถามของเรา 

มีนักหนังสือพิมพ์จากสำนัก ประชาชาติ จำนวนสามคนที่ออกไปหาข่าวในสมรภูมิทุ่งบางเขน อันได้แก่  หม่อมเจ้าหัชชากร วรวรรณ, ต่วน บุญชูช่วย และ มาลัย ชูพินิจ

หม่อมเจ้าหัชชากร เป็นโอรสใน กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ และเป็นอนุชาต่างมารดาของ หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณ ผู้สถาปนาหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ  มีนามเรียกขานกันว่า ท่านชายติ๊ด   

หม่อมเจ้าหัชชากร เคยเป็นนักเรียนมหาดเล็กรับใช้รุ่นแรกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เคยไปศึกษาชั้นมัธยมและมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ที่ประเทศอังกฤษ เมื่อหวนคืนกลับมาเมืองไทยก็เข้ารับราชการที่กรมรถไฟ ก่อนที่จะย้ายไปประจำแผนกเซนเซอร์ภาพยนตร์ของกรมตำรวจ

ขณะที่ ต่วน คือนักหนังสือพิมพ์และช่างภาพฝีมือฉมังเป็นชาวท่าฉาง สุราษฎร์ธานี ก่อนที่จะเข้ากรุงเทพฯ แล้วมายึดอาชีพนักหนังสือพิมพ์

ทั้งสามนักหนังสือพิมพ์ต้องออกเดินทางโดยอาศัยเรือแจวล่องไปตามคลอง ครั้นเดินทางมาถึงแถววัดเทวสุนทร พวกเขาก็เผชิญเข้ากับสถานการณ์น่าตื่นเต้นจนถึงกับต้องขึ้นจากเรือแจวแบบทันควัน

ที่ ๆ รถปืนฝ่ายรัฐบาล และรถจักรซึ่งฝ่ายกบฏปล่อยมาปะทะกันอยู่เลยหน้าวัดเทวสุนทรไปหน่อย เราบอกให้เรือตรงไปที่นั่น แต่พอจะผ่านหน้าวัดเทวสุนทร ต่วนก็ยกมือชี้ขึ้นไปที่ตัวโบสถ์ซึ่งถูกกระสุนปืนใหญ่พังที่รังปืนกลในป่าช้า และบนกุฏิพระที่เงียบเชียบ

“ทำไม?” ท่านหัชชากรรับสั่งถาม

"ดูทหาร เขากำลังทำอะไรกันอยู่ที่ประตูหลังโบสถ์นั่น" ต่วนบอก

ทหารหมวดหนึ่งซึ่งส่วนใหญ่ก็เป็นนักเรียนนายร้อย เพิ่งยกขึ้นจากเรือทางท่าน้ำด้านเหนือ ตรงมาที่ประตูโบสถ์ดังกล่าว เมื่อเห็นปิดอยู่ก็เคาะเรียก ไม่มีเสียงตอบ ไม่มีใครเปิดออกมา แต่ในขณะเดียวกันได้ยินอะไรเคลื่อนไหวแสกสากอยู่ภายใน เพราะฉะนั้นก็เป็นธรรมดาอยู่เองที่จะต้องสงสัยว่าเป็นข้าศึกหรือฝ่ายตรงกันข้ามไว้ก่อน เราแลเห็นทหารหมวดนั้นขยายแถว หัวหน้าโดดเข้าไปทางหนึ่งของประตูให้พ้นวิถีกระสุนปืน  แล้วร้องด้วยเสียงอันดัง

"ใครอยู่ข้างในออกมาเดี๋ยวนี้!”

จมูกข่าวของต่วนเป็นเหตุให้เขากระโดดขึ้นไปบนฝั่งทันที ตั้งแต่เรือจ้างยังไม่ทันหยุด เรา ๒ คนก็วิ่งตามไป ไม่มีใครหันมาเอาใจใส่กับเราเลย ขณะที่พากันวิ่งไปอยู่ข้างหลังเขา ต่วนตั้งกล้องและเตรียมถ่าย

“ออกมา! ๑!---ถึง ๓ เป็นตาย!"

ประตูโบสถ์เขยื้อนนิดหนึ่งแล้วก็นิ่งไป

“๒” ผู้บังคับหมวดหนุ่มร้อง

แต่เพียง ๒ เท่านั้น ประตูโบสถ์บานหนึ่งก็เปิดออก มือเหี่ยว ๆ และศีรษะขาว ๆ ค่อย ๆ โผล่ออกมา บรรดานักเรียนนายร้อยที่ประทับปืนอยู่กับบ่าต่างชุดตัวลงนั่ง ถอนใจเฮือกด้วยความเหน็ดเหนื่อย เหมือนวิ่งมาแต่ทางไกล

"เกือบ ซิบหาย!" ผู้บังคับหมวดยกผ้าเช็ดหน้าขึ้นซับเหงื่อ "เข้าไปปิดประตูหน้าต่างทำไมอยู่ในโบสถ์ จ๋า คุณยาย”

“พ่อเล่นยิงกันอย่างไม่รู้จักบาปกรรมว่าวัดวาอารามงิ้ จะให้อิฉันอยู่ที่ไหน?" คุณยายคนนั้นว่า “พระสงฆ์องค์เจ้าตายกันเต็มวัดวา ขืนอยู่ข้างนอกอิฉันก็เสร็จอีกคน”

"เสียท่า!" ต่วนบ่นอย่างเสียดาย "ไม่งั้นก็ได้รูปชนะประวัติการณ์ ! "

ภายหลังเจอสิ่งที่ชวนให้อกสั่นขวัญแขวน สามนักหนังสือพิมพ์จึงได้เข้าไปพูดคุยกับพวกนายทหารฝ่ายรัฐบาลซึ่งเข้ามายึดฐานที่มั่นของฝ่ายกบฏในวัดเทวสุนทร เพื่อจะยึดเอาเป็นแหล่งข่าวสำคัญ

เราสนทนาอยู่กับนักเรียนนายร้อยเหล่านั้นสักครู่ ก็ผละขึ้นไปตรวจดูบนกุฏิพระสงฆ์รูปหนึ่งนอนคว่ำอยู่ที่ระเบียงพร้อมด้วยรูกระสุนปืนที่ท้ายทอย ต่อมาก็ทหารม้าโคราชอีกศพหนึ่งในป่าช้าหลังรังปืนกลที่ขุดดินขึ้นกั้นเปนคันกำบังไว้ ๑ นัดที่หน้าผากจากปืนกลและอีกหลายนัดที่อกจากปืนเล็กยาว ทหารผู้นั้นคงไม่ทันรู้ตัวเลยว่าอะไรโดนเขาก่อนที่จะสิ้นใจ

เท่านั้นเองเป็นอย่างมากของจำนวนคนตามที่เราพบ! เท่านั้นเองคือ "พระสงฆ์องคเจ้าตายกันเต็มวัดเต็มวา"  อย่างคุณยายว่า! ๒ ศพเท่านั้น สำหรับผลของการสู้รบกันตลอดคืนในยุทธภูมิหนึ่ง ขณะที่ปราบการปฏิวัติเกือบและกว่า ๒๐ ปีต่อมา ประชาชนต้องใช้ชีวิตและร่างกายสังเวยนับจำนวนร้อย จำนวนพัน

วัดเทวสุนทรอันเป็นพื้นที่สมรภูมิหลัก ๆ ในการปราบกบฏเมื่อวันเสาร์ที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2476 ซึ่ง “นายฉันทนา” และเพื่อนนักหนังสือพิมพ์ได้ไปเยือนจนพบเข้ากับความน่าสะเทือนใจนั้น เป็นวัดเก่าที่ตั้งขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เดิมที ชาวบ้านเรียกขานกันว่า “วัดสี่แยก” เพราะตั้งอยู่ตรงสี่แยกบริเวณที่คลองเปรมประชากรตัดกับคลองบางเขน การปะทะกันอย่างหนักหน่วงระหว่างฝ่ายรัฐบาลคณะราษฎรและฝ่ายกบฏบวรเดชส่งผลให้วัดเทวสุนทรได้รับความเสียหายมาก ทั้งยังมีพระภิกษุถูกกระสุนปืนมรณภาพหนึ่งรูป รวมถึงในวัดก็มีผู้บาดเจ็บอีกหลายคน ภายหลังเหตุการณ์ดังกล่าว ทางกระทรวงกลาโหมจึงได้เข้ามาปฏิสังขรณ์วัด

ครั้นแล้วสามนักหนังสือพิมพ์ก็อำลาจากวัดเทวสุนทร เดินทางต่อไปที่ย่านตลาดบางเขนซึ่งอวลคลุ้งด้วยกลิ่นอายสงครามหมาด ๆ ที่นั่นพวกเขาได้พบกับคณะที่มาจากโรงพยาบาลกลางซึ่งนำโดย นายแพทย์โนรี มีสุวรรณ

จากที่นั้นเราแวะไปที่ตลาดบางเขนซึ่งร้างมาตั้งแต่วันแรกที่กำลังทั้งสองฝ่ายปะทะกัน หน้าถังของทุกร้านปิดสนิทนอกจากร้านทองแห่งหนึ่งซึ่งถูกพังทะลาย ทหารยาม ๒ นายผู้รักษาการอยู่ที่นั้นบอกว่าเป็นจากฝีมือปล้นของฝ่ายตรงกันข้าม เราผ่านยามทั้งสองขึ้นไปที่ หน่วย ป.ต.อ. ซึ่งตั้งอยู่บนรถ ข.ต. ที่สพานพบหมอโนรี มีสุวรรณและคณะซึ่งมาจากโรงพยาบาลกลางที่นั่น

อ๋อ, ศพของหลวงอำนวยสงครามและบรรดาผู้ได้รับบาดเจ็บลำเลียงเข้ากรุงเทพ ฯ ไปหมดแล้ว เหลืออยู่แต่ทรากรถไฟที่หมอโนรีและคณะก็อยากจะได้เห็นเป็นขวัญตาเหมือนกัน นายทหารหนุ่มผู้คุมรถ ป.ต.อ.อยู่ที่นั่น เตือนเราว่า

"ระวังหน่อย นะครับ รังปืนกลอยู่สองฟากทางรถไฟ กะในทุ่งนา"

ข้าพเจ้าหันไปปรึกษาหมอโนรีและคณะ หมอบอกว่า

"เฮ่ย, เราไม่ใช่ทหาร เขาจะมาทำอะไรเรา เมื่อกี้อั๊วพบขาบ (ม.ล. ขาบ กุญชร) เห็นบอกว่าพวกนั้นถอยจากดอนเมืองแล้วละ!"

นายแพทย์โนรี นั้น รับราชการอยู่ในกระทรวงมหาดไทยมาตั้งแต่ก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครอง (ขณะนั้นด้านการแพทย์และการพยาบาลยังสังกัดในกระทรวงมหาดไทย เนื่องจากยังไม่มีการตั้งกระทรวงสาธารณสุข) พอช่วงหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ก็เป็นแพทย์อยู่ที่โรงพยาบาลกลาง ด้วยความที่ นายแพทย์โนรี ก็ช่วยรักษาพวกนายทหารในกองทัพบกอยู่เสมอ ๆ ต่อมาจึงได้ยศทางทหารด้วย ดังที่ นายแพทย์โนรี ได้เข้าร่วมประจำการในกองทัพอีสานและติดยศนายร้อยตรีเพื่อปฏิบัติหน้าที่ในสงครามอินโดจีนจนได้รับเหรียญชัยสมรภูมิจากรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงครามเมื่อปี พ.ศ. 2484 ล่วงมาจนถึงปี พ.ศ. 2503 เมื่อมีการก่อตั้งโรงพยาบาลบำราศนราดูรขึ้นและมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน ปีนั้น นายแพทย์โนรี ซึ่งขณะนั้นมียศเป็นพันตรีก็ได้เป็นผู้อำนวยการคนแรกของโรงพยาบาลแห่งนี้

ในเมื่อทุกคนตกลงใจจะไปดูพื้นที่จริงของสมรภูมิสงครามซึ่งดูเหมือนยังไม่เสื่อมคลายความเป็นแนวรบ ก็ย่อมมิแคล้วมีเรื่องให้ตกใจและต้องหลบภัยพัลวัน อย่างที่ “นายฉันทนา” ส่งเสียงเล่าว่า

ข้าพเจ้าเองไม่ขัดข้องอะไร เมื่อทุกคนเห็นสอดคล้องต้องกันว่าปลอดภัยก็ปลอดภัย ความจริงในเวลานั้นไม่มีสัญญาณอันตรายจนอย่างเดียวจะเหลืออยู่ นอกจากทรากของสิ่งสลักปรักพังซึ่งเป็นผลของการรบเมื่อคืน ทุกสิ่งทุกอย่างอยู่ในความสงบ แสงแดดยามเย็นฉายจับยอดข้าวในนาสองฟากทางรถไฟเหลืองอร่าม ตามทางรถไฟก็ไม่ปรากฏวี่แววอะไรโล่งโถงสุดสายตา

แต่ทันใดที่ห่างจาก รถ ข.ต. บรรทุก ป.ต.อ. ได้ไม่ถึง ๑๐๐ หลานั่นเอง เสียงเควี้ยวก็เฉียดหูข้าพเจ้าไป ชั่วอึดใจหนึ่ง ท่านหัชชากรหันมามองหน้าข้าพเจ้า ยังไม่ทันที่เราจะได้พูดอะไรกัน เสียงนั้นก็ผ่านหูท่านไปอีก ท่านหัชชากรยกมือขึ้นปัดหู ขณะนั้นเองหินก้อนหนึ่งที่เท้าต่วนก็กระเด็นไป เสียงรางรถไฟดังแก๋งหลายครั้ง หมอโนรีเผ่นลงไปข้างล่างตะโกนว่า

"เปิดโว้ย! ปืนกล!"

ข้าพเจ้าคว้ามือท่านหัชชาโจนลงไปข้างล่างจากทางรถไฟ ในขณะที่กระสุนอีกหลายนัดลอดไประหว่างเท้าอีกนัดหนึ่ง เฉี่ยวขอบหมวกที่สวมอยู่จนเผล่ไปทางหนึ่ง เรากลิ้งเป็นลูกขนุนลงไปที่ปลาย สะพานซึ่งทอดข้ามคูระหว่างทางรถไฟกับนาหน้าสถานีตำรวจบางเขน ต่วนเผ่นขึ้นไปก่อนเหยียบกระดานพลาดเลื่อนพลัดลงไปในน้ำ คุณหมอโนรีตามไปติด ๆ กัน เสียงกระสุนเควี้ยวคว้าวว่อนไปหมด เหนือศีรษะ ขณะเดียวกันก็มีเสียงปืนกลยิงตอบจากข้างหลังเรา เพียงแต่วิถีโค้งโด่งขึ้นไปเหนือศีรษะจึงไม่เป็นอันตราย

ทันใดที่พ้นจากสพานนั้น เราวิ่งอย่างไม่เคยวิ่ง ผ่านรั้วมะขามเทศและสนามเล็ก พอถึงหลังบันไดก็ทิ้งตัวโครมลงนอนหมอบกระแตติดพื้น ทุกคนตื่นเต้น แต่ทุกคนก็น่าเป็นหวัวเราะไปตาม ๆ กัน

"อ้ายหะ - - ไม่ใช่ทหารซักหน่อย ยิงเอาได้" หมอโนรีบ่น

"กระสุนมันหลงมาน่ะ" ใครคนหนึ่งบอก "เราอยากเซ่อซ่าออกไปหาเรื่องเองต่างหากล่ะ!"

ข้าพเจ้าก็อยากจะเชื่ออย่างนั้น แต่เสียงกระสุนปืนที่ยังบินมากระทบหลังบันไดคอนกรีดที่เราแอบอยู่ ทำให้เกิดสงสัยว่า ถ้าเป็นการยิงโต้กันระหว่างทหารกับทหาร  วิถีของมันก็ไม่ควรจะแหกคอกออกมาถึงที่นี่ บางทีพลประจำปืนกลคนนั้นอาจจะหมั่นไส้ที่เห็นเราขึ้นไปเดินอกผายไหล่ผึ่งอยู่บนทางรถไฟในยุทธภูมิที่เขารบกัน และบางทีมันก็อาจจะเป็นเพราะว่าเครื่องแต่งกายของเราขาวโพลน เป็นเป้าดีหนักหนาจึงลองซ้อมเล่น ไม่มีใครทราบได้ แต่ผู้ใดก็ตามที่อยู่หลังปืนกลกระบอกนั้นได้รับการสรรเสริญจากพวกเราทุกคน ในฝีมือยิงปืนของเขา! 

นั่นคือภารกิจเสี่ยงตายครั้งแรก ๆ ในชีวิตนักหนังสือพิมพ์ของ “นายฉันทนา” หรือ มาลัย ชูพินิจ ซึ่งเมื่อกาลเวลาล่วงผ่านไปเกินสองทศวรรษ เขาจึงรำพึงรำพันว่า

จนกระทั่งบัดนั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็ยังไม่ทราบว่า อะไรทำให้พวกเราทั้ง ๕-๖ คนรอดพ้นจากห่ากระสุนเหล่านั้นมาได้ ดู ๆ ก็เป็นของธรรมดา แต่ดู ๆ ก็เหมือนปาฏิหาริย์ สิ่งหนึ่งซึ่งพลประจำปืนกลคนนั้นให้แก่ข้าพเจ้าก็คือ ความทรงจำที่ว่า ตลอดชีวิตข้าพเจ้าอาจจะได้เคยผจญภัยมายิ่งกว่านั้น ในการช่วยเจ้าหน้าที่ตำรวจสุโขทัยยิงจับโจรที่วังตะแบก นอกอำเภอพรานกระต่าย ข้าพเจ้าอาจจะได้เคยเผชิญกับเสือทั้งที่เป็นสัตว์และเป็นคนมาหลายครั้งเผชิญกับการโจมตีทางอากาศในสงครามโลกครั้งที่สอง แต่ก็ไม่เคยรู้สึกว่าเสี่ยงชีวิตอย่างโง่ ๆ เหมือนคราวนั้น และไม่มีการเตรียมตัว ไม่มีการรู้ล่วงหน้า ไม่รู้จนกระทั่งว่าภัยนั้นมีอยู่จนกระทั่งมันเกิดขึ้น

เราคงหมอบกระแตอยู่กับพื้นดินเช่นนั้นเกือบ ๒๐ นาฑีเต็ม ๆ เสียงปืนกลจึงหยุด เงยหน้าขึ้นก็เจอกับตากล้องของต่วนเข้าพอดี ปรากฏว่าตลอดเวลาที่ทุกคนต่างแอบกระได แอบเสา และอะไรต่ออะไร อยู่ที่ใต้ถุนสถานีตำรวจบางเขน เพื่อหลบหากระสุนเหล่านั้น ต่วนของเราก็ง่วนอยู่กับการถ่ายภาพพวกเดียวกันเองอยู่หลังเสาคอนกรีตต้นหนึ่งอย่างสบายใจ

การต้องไปร่วมเสี่ยงตายในพื้นที่สมรภูมิทุ่งบางเขนเพื่อหาข่าวของ มาลัย ชูพินิจ ในครั้งนั้น แม้ท้ายสุดจะไม่ได้นำข้อมูลต่าง ๆ กลับมาเขียนข่าวให้เป็นผลสำเร็จ แต่ความสะทกสะเทือนใจที่ได้พบเห็นหลายชีวิตท่ามกลางควันสงคราม ย่อมมีผลยิ่งยวดทางความรู้สึก ดังที่ “นายฉันทนา” กล่าวทิ้งท้ายสารคดีเชิงข่าวไว้อย่างเปิดอกว่า

เราไม่ได้ข่าวอะไรเป็นชิ้นเป็นอันกลับมารายงานทางสำนักงานเลย แต่ทุกภาพของต่วนมีค่าทั้งนั้น ภาพของทรากรถไฟชนกัน ภาพ ป.ต.อ. ภาพรถ ข.ต. กำลังยิงเครื่องบินที่วนอยู่รอบ ๆ โดยไม่เคยว่ากระสุนไประเบิดใกล้สักครั้ง ภาพของแม่เฒ่าที่โผล่หน้าอันขาวซีดออกมาจากประตูโบสถ์ และแถวนักเรียนนายร้อยที่กำลังประทับปืนอยู่กับบ่า ภาพของพระที่มรณะภาพอยู่บนกุฏิ และภาพของทหารม้าโคราชซึ่งนอนตายคารังปืนกล

ผลที่ได้รับ ไม่เพียงแต่ "ประชาชาติ" จะเป็นหนังสือพิมพ์ฉะบับแรกที่นำเสนอข่าวและภาพปราบกบฏบวรเดชเด่นกว่าเพื่อนหนังสือพิมพ์ด้วยกันอย่างเดียว หากนำมาซึ่งการเซ็นเซ่อร์ภาพปราบกบฏ นับแต่เราเสนอพระวัดเทวสุนทรและทหารม้าโคราชคนนั้นนอนตายลงไป เหตุผลที่กองเซ็นเซ่อร์ในขณะนั้นให้ก็คือ

"จะทำให้ฝ่ายกบฏรู้ว่าพระและทหารถูกยิงตาย!"

ซึ่งข้าพเจ้าไม่เข้าใจความหมายจนบัดนี้ ท่านผู้มีสติปัญญาคนใดอธิบายให้แจ่มแจ้งได้จะเป็นที่ขอบคุณ!

อาจเป็นเพราะ มาลัย ชูพินิจ ยังคงค้างคาใจที่ไม่ได้เขียนข่าวจากการที่ตนและเพื่อนนักหนังสือพิมพ์เคยไปบุกบั่นไปตามติดสถานการณ์ในพื้นที่สมรภูมิช่วงการปราบกบฏบวรเดชเมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 ทั้ง ๆ ที่อยากจะนำเสนอลงในหนังสือพิมพ์ ประชาชาติ เหลือเกิน แต่เนื่องจากมีคำสั่งให้เซ็นเซอร์การนำเสนอข่าวนี้ ครั้นกาลเวลาล่วงเลยผ่านมา 24 ปี คือในปี พ.ศ. 2500 เขาจึงหวนคำนึงถึงความทรงจำครั้งนั้นอีกหนแล้วจนเขียนเป็นสารคดีเชิงข่าวอย่างเต็มที่ แล้วนำลงตีพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือพิมพ์ พิมพ์ไทยปลายสัปดาห์

ก่อนหน้านั้น มาลัย ก็เคยใช้นามปากกา “นายฉันทนา” เขียนสารคดีเชิงข่าวจนสร้างชื่อเสียงลือลั่นและกลายเป็นต้นแบบให้นักหนังสือพิมพ์คนอื่น ๆ ยึดถือเป็นแนวทาง โดยเฉพาะจากผลงานที่เขาลงพื้นที่ไปคลุกคลีกับ เสือฝ้าย ขุนโจรแห่งเมืองสุพรรณบุรีผู้ครองอิทธิพลในหลายจังหวัดภาคกลาง

สืบเนื่องจากช่วงต้นปี พ.ศ. 2489  ชื่อของ เสือฝ้าย เป็นที่โจษขานดาษดื่นหน้าหนังสือพิมพ์แทบทุกฉบับ บางฉบับพาดหัวข่าวเรียกขานขุนโจรเมืองสุพรรณว่า “จอมพลฝ้าย” ด้วยเหตุนี้ มาลัย จึงออกเดินทางจากเมืองหลวงสู่ดงเสือฝ้ายที่เมืองสุพรรณบุรีพร้อมกับ สมบุญ ณ ฤกษ์ ช่างภาพยอดฝีมือ ทั้งสองเสี่ยงภัยไปจนพบและสัมผัสเสือฝ้ายตัวจริง แล้วนำประสบการณ์ครั้งนั้นมาเขียนเป็นสารคดีเรื่อง “‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต” ลงพิมพ์เผยแพร่ใน  ประชามิตรรายสัปดาห์ ช่วงต้นเดือนกุมภาพันธ์ ถึงต้นเดือนมีนาคม พ.ศ. 2489 โดยใช้นามปากกา “นายฉันทนา”

มาลัย แจกแจงเหตุผลของการบุกไปพบเสือฝ้ายครั้งนั้นว่า

“ข้าพเจ้าขึ้นไปพบกับนายฝ้าย เพ็ชนะ ที่หมู่บ้านแห่งหนึ่งในอำเภอเดิมบาง แขวงจังหวัดสุพรรณบุรี เมื่อปลายเดือนมกราคมศกนี้ ในฐานะของนักเขียนข่าวหนังสือพิมพ์ผู้พยายามปฏิบัติหน้าที่ของตนคนหนึ่ง  ด้วยการเข้าให้ถึงต้นตอของแหล่งข่าวที่กำลังอื้อฉาวเป็นที่สนใจของประชาชนอยู่ในเวลานั้น เพื่อนำข้อเท็จจริงตามที่ปรากฏแก่สายตาและการสอบสวนของเขามาเสนอแก่สาธารณชนคนอ่านหนังสือที่เขาทำงานประจำอยู่  ตามความเป็นจริง หรือใกล้ชิดกับความเป็นจริงเท่าที่จะสามารถทำได้ เมื่อพบกับ “เสือ” ฝ้าย และได้ทราบเรื่องราวเกี่ยวกับชีวิตของเขาแล้ว ประวัติและบุคลิกภาพอันแปลกประหลาดของเขา ทำให้ข้าพเจ้าอดอยู่ไม่ได้ที่จะบันทึกเรื่องราวเหล่านั้น ลงไปในฐานะที่ถือว่าเป็นชีวิตอันน่าสนใจศึกษาของคนคนหนึ่ง นอกเหนือไปจากการสัมภาษณ์ ซึ่งข้าพเจ้าได้เสนอเป็นข่าวในหนังสือ “ประชามิตร-สุภาพบุรุษ” แล้ว”

สำหรับบรรยากาศของการพบกันครั้งแรกระหว่าง มาลัย กับ เสือฝ้าย ก็เป็นไปตามเสียงเล่าของ “นายฉันทนา” ที่ว่า

“ข้าพเจ้ามองดูชายผู้นั้นอีกครั้ง สังเกตได้ว่า ถึงจะเป็นคนรูปร่างล่ำสันค่อนข้างใหญ่ ส่วนสูงก็ไล่เลี่ยกับข้าพเจ้า เสื้อโปโลสีขาวค่อนข้างใหม่ที่เขาสวมและกางเกงสีกากีที่เขานุ่ง ดูลักษณะไม่ต่างอะไรไปจากมัคนายกวัดหรือพ่อบ้านผู้ยืนถือกระจ่าอยู่หน้าเตาไฟอย่างเมื่อแต่กี้ เพียงแต่นัยน์ตาอันแลลอดออกมาจากหนังตาที่หนัก ใต้คิ้วซึ่งข้างซ้ายเชิดชี้สูงกว่าข้างขวานิด ๆ เท่านั้นที่บอกให้คนเราระแคะระคายว่า อาจจะน่ากลัวได้เพียงใดในเวลาโกรธ มันค่อนข้างเล็กและใสเหมือนสีเพทาย แต่คมและแหลมเหมือนปลายเข็มทั้งคู่ นัยน์ตานั้นมองตอบข้าพเจ้า ชั้นแรกอย่างพิศวงสงสัย ในการที่จู่ ๆ ก็มีนักเขียนข่าวหนังสือพิมพ์คนหนึ่งซึ่งเขาไม่เคยคิดว่ามีชีวิตอยู่ในโลกนี้ ต้องการจะพบด้วย แล้วต่อมานัยน์ตาคู่นั้นก็เป็นประกายแจ่มใสขึ้น เมื่อได้สนทนากันนานไป และเข้ารู้ในฐานะและความประสงค์อันแท้จริงของเราแจ้งชัดขึ้น”

จากการพูดคุยกัน “นายฉันทนา” ล้วงเอาข้อมูลผ่านปากคำของ เสือฝ้าย มาได้หลายต่อหลายเรื่อง ทั้งมูลเหตุทำให้ผู้ใหญ่บ้านหมู่บ้านท่าใหญ่ที่ถูกคนของทางการรังแกจนเปลี่ยนวิถีชาวบ้านปกติมาเป็นขุนโจร เหตุการณ์สะเทือนหัวใจที่เร่งเร้าให้ต้องลุกขึ้นต่อสู้แบบศาลเตี้ย รายละเอียดและกลวิธีในการปล้นครั้งต่าง ๆ ไม่ว่าจะปล้นคหบดี ปล้นโรงสี ปล้นเรือโยง แม้แต่ปล้นกองทัพญี่ปุ่น การถูกโจรอื่น ๆ อ้างชื่อไปปล้นสะดมแบบไร้ศักดิ์ศรี (ซึ่งไม่ใช่ลักษณะการปล้นของขุนโจรเมืองสุพรรณ) กำลังคนและอาวุธ ระเบียบวินัยในชุมโจร รวมถึงกรณีที่ เสือฝ้าย คิดจะกลับตัวเป็นพลเมืองดีอีกหน ในสายตาของ มาลัย แล้ว เสือฝ้าย เต็มเปี่ยมความเป็นมนุษย์ที่มีทั้งความดีและความชั่วคละเคล้า กระนั้น  มาลัย ก็ไม่เพียงเชื่อถือน้ำคำขุนโจรสิบทิศแห่งภาคกลางฝ่ายเดียว แต่กลับพยายามสืบความจากน้ำเสียงของชาวบ้าน จากน้ำเสียงผู้แทนราษฎรจังหวัดสุพรรณบุรี และจากน้ำเสียงนายตำรวจผู้มีหน้าที่ปราบปรามชุมโจรอดีตผู้ใหญ่ฝ้าย งานสารคดีเชิงข่าวของ มาลัย จึงไม่เอียงข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง หากเสนอข้อมูลอย่างเป็นธรรมและเข้าอกเข้าใจทุกฝ่าย

นี่แหละ คือเสน่ห์ในการเขียนสารคดีเชิงข่าวแบบ มาลัย ชูพินิจ หรือ “นายฉันทนา” ซึ่งในผลงานเขียนด้วยการปราบกบฏในสมรภูมิทุ่งบางเขนก็ปรากฏลักษณะแบบนี้อยู่ด้วยเช่นกัน

ยากจะปฏิเสธว่าสารคดีเชิงข่าวเรื่อง “ไปแนวหน้า” ที่ถ่ายทอดโดย “นายฉันทนา” นับเป็นเอกสารบันทึกประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งที่น่าสนใจอย่างยิ่ง เพราะเผยให้เห็นชะตาชีวิตของคนซึ่งตกอยู่ในสมรภูมิของการสู้รบเมื่อครั้งที่มีการปราบปรามกบฏบวรเดชในช่วงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 ขณะเดียวกันในงานนี้ก็สะท้อนให้เห็นภาพของ  หลวงประดิษฐ์มนูธรรม ในช่วงที่พำนักอยู่ที่วังปารุสกวัน ท่ามกลางสถานการณ์อันตึงเครียดภายหลังเดินทางกลับมาจากการลี้ภัยในประเทศฝรั่งเศส

เอกสารอ้างอิง:

• ขวัญชาย ดำรงขวัญ. เอดส์...ปฐมบทแห่งการเรียนรู้ จากโรงพยาบาลบำราศในอดีต. นนทบุรี : สถาบันวิจัยการจัดการความรู้และมาตรฐานการควบคุมโรค กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข, 2561.
• “แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานเหรียญชัยสมรภูมิ.” ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 58 (9 ธันวาคม 2484). หน้า 4526-4896.
• นายฉันทนา. “ไปแนวหน้า.”พิมพ์ไทยปลายสัปดาห์ (2500)
• นายฉันทนา.“‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต.”ประชามิตรรายสัปดาห์ (10 กุมภาพันธ์ 2489).
• นายฉันทนา.“‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต.”ประชามิตรรายสัปดาห์ (17 กุมภาพันธ์ 2489).
• นายฉันทนา.“‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต.”ประชามิตรรายสัปดาห์ (24 กุมภาพันธ์ 2489).
• นายฉันทนา.“‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต.”ประชามิตรรายสัปดาห์ (3 มีนาคม 2489).
• นายฉันทนา.“‘เสือฝ้าย’ ๑๐ เมือง เล่าการผจญภัยครั้งใหญ่ในชีวิต.”ประชามิตรรายสัปดาห์ (10 มีนาคม 2489).
• บุศรินทร์ ภักดีกุล. บันทึกพิเศษของราชองครักษ์พระราชอาคันตุกะ. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพพลโท บุศรินทร์ ภักดีกุล ม.ว.ม., ป.ช., ท.จ. ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส กรุงเทพมหานคร วันเสาร์ที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2532. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์อรุณการพิมพ์, 2532.
• “พระราชทานยศพลเรือน.” ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 48 (8 พฤศจิกายน 2474). หน้า 2869-2919.
• มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พวกยิวแห่งบูรพทิศ และเมืองไทยจงตื่นเถิด พร้อมด้วยลายพระราชหัตถ์คำแปลภาษาอังกฤษ. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พ.ต.ท. หม่อมเจ้า หัชชากร วรวรรณ 30 มีนาคม 2528. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, 2528
• ลาวัณย์ โชตามระ. อุบัติการณ์หนังสือพิมพ์. กรุงเทพฯ: พาสิโก, 2522.
• สมประสงค์ ทรัพย์พาลี. วงศ์แห่งมงกุฎ เล่ม 4. กรุงเทพฯ : 2325, 2567.
• อนุสรณ์งานฌาปนกิจศพ นายต่วน บุญชูช่วย ณ เมรุวัดธาตุทอง วันจันทร์ที่ 1 พฤศจิกายน 2525. กรุงเทพฯ: หจก. เกษมการพิมพ์, 2525.