คืนวันที่ 11 ตุลาคม 2569 ตัวเลขบนแดชบอร์ดของสำนักงานประกันสังคมไล่ขึ้นทีละหน่วยจากหน่วยเลือกตั้ง 5,233 แห่งทั่วประเทศ เมื่อรายงานครบทุกหน่วย ผลไม่เป็นทางการระบุว่ามีผู้มาใช้สิทธิ 1,003,615 คน แบ่งเป็นผู้ประกันตน 991,415 คน และนายจ้าง 12,200 คน ผู้สมัครฝ่ายผู้ประกันตนที่ได้คะแนนสูงสุดมีคะแนนเกิน 900,000 คะแนนเมื่อนับไปแล้วเกือบครบ และทีมประกันสังคมก้าวหน้าได้ครบทั้ง 14 ที่นั่งที่เปิดให้เลือก ฝ่ายผู้ประกันตน 7 ที่นั่ง ฝ่ายนายจ้าง 7 ที่นั่ง การเลือกตั้งเมื่อเดือนธันวาคม 2566 มีผู้ใช้สิทธิราว 150,000 คน ครั้งนี้ตัวเลขขยับเป็นมากกว่า 1 ล้านคน ผมอ่านตัวเลขนี้เป็นคำตอบเบื้องต้นของคำถามที่ตอนที่ 1 ทิ้งไว้ ว่าเจตนาของสวัสดิการที่เป็นของราษฎรมีราษฎรจำนวนมากพอรับไว้หรือไม่
ก่อนตอบ ผมอยากตั้งคำถามให้เข้มกว่านั้น คำว่าราษฎรในปี 2475 กับคำว่าผู้ประกันตนในปี 2569 หมายถึงใครบ้าง และการสนับสนุนที่กว้างขวางวัดได้อย่างไร ตอนนี้จะวางฐานสนับสนุนของสองช่วงเวลาไว้เคียงกัน โดยไม่ซ่อนจุดอ่อนของทั้งสองฝั่ง ตัวเลขทั้งหมดในบทความนี้เป็นผลไม่เป็นทางการ ณ วันที่ 12 ตุลาคม 2569 ซึ่งสำนักงานประกันสังคมต้องรับรองอีกครั้ง ผมจะปรับตัวเลขตามผลอย่างเป็นทางการเมื่อประกาศ
ฐานของคณะราษฎรประกอบด้วยข้าราชการพลเรือน ทหาร และผู้ที่เคยศึกษาในต่างประเทศ การเปลี่ยนแปลงเมื่อ 24 มิถุนายน 2475 ลงมือโดยคนกลุ่มเล็กและสำเร็จภายในเช้าเดียวโดยแทบไม่มีการสูญเสียเลือดเนื้อ ราษฎรส่วนใหญ่ซึ่งเป็นชาวนาในชนบทรับรู้เหตุการณ์ภายหลัง ความชอบธรรมของระบอบใหม่จึงต้องสร้างต่อหลังวันเปลี่ยนแปลง ผ่านการตั้งสภา การขยายการศึกษา และการเลือกตั้งผู้แทนราษฎรครั้งแรกเมื่อ 15 พฤศจิกายน 2476 ซึ่งเป็นการเลือกตั้งโดยอ้อม ราษฎรเลือกผู้แทนตำบลก่อน แล้วผู้แทนตำบลจึงเลือกสมาชิกสภา ผู้หญิงมีสิทธิออกเสียงตั้งแต่การเลือกตั้งครั้งนั้น ส่วนการเลือกตั้งโดยตรงมาเกิดขึ้นในปี 2480
ฐานสนับสนุนของ 2475 จึงผูกกับคำสัญญามากกว่าผูกกับการลงคะแนน ราษฎรให้การยอมรับเพราะเชื่อว่ารัฐใหม่จะดูแลปากท้อง เมื่อข้อเสนอเรื่องหลักประกันถูกปฏิเสธและคณะราษฎรแตกกันเอง ฐานนี้ไม่มีกลไกที่จะกดดันให้คำสัญญากลายเป็นสิทธิ ความเปราะบางของมันอยู่ตรงที่ความชอบธรรมไม่มีช่องทางลงคะแนนรองรับ
ฐานของผู้ประกันตนในปี 2569 ให้ภาพที่ต่างออกไป ฐานสนับสนุนปรากฏเป็นตัวเลขที่ตรวจนับได้ทีละหน่วย ผู้ใช้สิทธิเพิ่มจากราว 150,000 คนเป็น 1,003,615 คน หรือเกือบ 7 เท่า ผลที่นับไปแล้วเกือบครบชี้ว่าผู้สมัครคนนำฝ่ายผู้ประกันตนได้คะแนน 906,319 คะแนน จากผู้ใช้สิทธิฝ่ายนี้ 991,415 คน เท่ากับกว่า 9 ใน 10 ของผู้มาลงคะแนนให้ผู้สมัครทีมเดียวกัน ฝ่ายนายจ้างมีผู้ใช้สิทธิ 12,200 คน แต่ผลช่วงที่นับไปแล้วราวร้อยละ 86 ของทั้งหมดชี้ว่าผู้สมัครของทีมนำอยู่คนละราว 6,700 ถึง 7,000 คะแนน เสียงสนับสนุนจึงข้ามฝ่ายที่มีผลประโยชน์ต่างกันตามโครงสร้างไตรภาคี
สองฐานนี้ต่างกันที่วิธีพิสูจน์ ฐานของ 2475 พิสูจน์ด้วยเวลา ด้วยการที่ราษฎรไม่ลุกขึ้นต่อต้านระบอบใหม่ ฐานของ 2569 พิสูจน์ด้วยบัตรลงคะแนนที่นับได้และตรวจสอบได้ ผู้ประกันตนในวันนี้จึงมีหลักฐานชัดกว่ามาก และข้อโต้แย้งเรื่องความชอบธรรมต้องเถียงกันด้วยตัวเลข
อะไรทำให้คนเลือก
ผมไม่มีผลสำรวจว่าผู้ลงคะแนนแต่ละคนคิดอะไร จึงขอเสนอเหตุผลที่อ่านได้จากหลักฐานที่มี ข้อแรกคืองานที่จับต้องได้ เงินสงเคราะห์บุตรที่เพิ่มขึ้นเดือนละ 200 บาทเข้าสู่ครอบครัวที่มีเด็กราว 1.2 ล้านคน สูตรบำนาญ CARE ผ่านมติคณะรัฐมนตรี และสิทธิทันตกรรมขยายครอบคลุมฟันคุด สิ่งเหล่านี้คนทำงานเห็นได้จากบัญชีและสลิปของตนเอง
ข้อสองคือคำมั่นที่ตรวจสอบได้ ในคืนนับคะแนน ทีมแถลงนโยบาย 7 วันแรกใน 6 ด้าน เช่น จำกัดค่าบริหารไม่เกินร้อยละ 3 ของรายได้เงินสมทบ จากเดิมร้อยละ 10 ลดงบประมาณด้านเทคโนโลยีสารสนเทศจาก 1,500 ล้านบาทให้เหลือไม่เกิน 300 ล้านบาท และถ่ายทอดสดการประชุมบอร์ดพร้อมเผยแพร่รายงานการประชุม คำมั่นแบบนี้มีตัวเลขและกำหนดเวลา ผู้ประกันตนจึงเทียบผลงานกับคำพูดได้ในเวลาไม่นาน
ข้อสามคือความรู้สึกเป็นเจ้าของ เมื่อผู้ประกันตนรู้ว่าเงินสมทบทุกเดือนวนกลับมาเป็นบำนาญหรือค่ารักษา และรู้ว่ามีคนในห้องประชุมที่ถามเรื่องค่าบริหารและการลงทุนแทนตน บัตรเลือกตั้งใบหนึ่งก็มีน้ำหนักขึ้นมา คนจำนวน 1 ล้านคนที่เดินไปคูหาในวันอาทิตย์จึงน่าจะรู้สึกว่ากำลังตัดสินเรื่องของตนเอง
ข้อสองกับข้อสามต่อกันเป็นกลไกเดียว ในปี 2475 คำสัญญาเรื่องปากท้องเป็นถ้อยคำกว้างที่ราษฎรตรวจสอบเองไม่ได้ ในปี 2569 คำมั่นมีตัวเลข มีการประชุมที่ถ่ายทอดสด และมีรายงานที่เปิดเผย ผู้ประกันตนจึงมีเครื่องมือติดตามงานของตัวแทนด้วยตนเอง ความเป็นเจ้าของที่ตรวจสอบได้เป็นสิทธิที่ใช้ได้จริง ความเป็นเจ้าของที่ตรวจสอบไม่ได้ยังค้างอยู่ในระดับความรู้สึก ความกว้างของฐานวัดได้ในคืนเลือกตั้ง ความลึกวัดได้หลังจากนั้น ผู้ประกันตนที่ไปคูหาจะกลับมาดูการประชุมที่ถ่ายทอดสด มาร่วมรับฟังความเห็นเรื่องงบอุดหนุน และอ่านรายงานหนี้เงินสมทบของรัฐบาลหรือไม่ คือบททดสอบที่ผมให้น้ำหนักมากกว่าตัวเลขของคืนนั้น
จากคะแนนเสียงสู่อำนาจในห้องประชุม
ตามผลไม่เป็นทางการ ทีมได้ 14 จาก 21 ที่นั่งของคณะกรรมการ คือสองในสามพอดี ฝ่ายผู้ประกันตนที่เคยได้ 6 ที่นั่งในวาระก่อนเพิ่มเป็น 7 ที่นั่ง คณะกรรมการชุดนี้ดูแลกองทุนราว 2.9 ล้านล้านบาทและคนทำงานเกือบ 25 ล้านคน ตัวเลขนี้ตอบคำถามของตอนที่ 1 ได้ส่วนหนึ่ง ราษฎรจำนวนมากพอได้รับเจตนานี้ไว้แล้ว อย่างน้อยในหมู่ผู้ที่มาลงคะแนน
คะแนนเสียงยังต้องผ่านขั้นตอนอีกหลายชั้นก่อนกลายเป็นอำนาจ สำนักงานประกันสังคมคาดว่าจะประกาศผลอย่างเป็นทางการภายในราว 30 วัน จากนั้นรายชื่อต้องเสนอรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานเพื่อแต่งตั้ง และเมื่อเข้าห้องประชุมแล้ว สำนักงานยังต้องทำงานภายใต้กฎหมายและระเบียบเดิม เสียงข้างมากในบอร์ดจึงเปลี่ยนทุกเรื่องทันทีไม่ได้ คณะราษฎรเองก็เคยมีอำนาจในมือแต่ไม่อาจทำให้หลักประกันทั้งระบบเกิดขึ้นได้ในเวลานั้น
ยังมีราษฎรอีกกลุ่มที่บัตรเลือกตั้งใบนี้แทบไปไม่ถึงจริงในทางปฏิบัติ ผู้ประกันตนมาตรา 40 ซึ่งส่วนใหญ่เป็นแรงงานนอกระบบ ไม่อยู่ในฐานผู้มีสิทธิกลุ่มเดียวกับมาตรา 33 และ 39 ทำให้เกณฑ์การมีสิทธิ์เลือกตั้งของคนกลุ่มนี้ไม่สอดรับกับลักษณะการสมทบไปด้วย เพราะเกณฑ์ผู้มีสิทธิต่าง ๆ เช่น การกำหนดว่าต้องเป็นผู้ประกันตนติดต่อกันไม่น้อยกว่า 6 เดือน และต้องส่งเงินสมทบไม่น้อยกว่า 3 ซึ่งเป็นเกณฑ์ที่เข้ากับลูกจ้างที่นายจ้างหักเงินสมทบส่งให้ทุกเดือน แต่ไม่สอดรับกับการสมทบของมาตรา 40 ซึ่งเป็นการสมทบโดยสมัครใจของคนที่ไม่มีงานประจำและรายได้ไม่แน่นอน การส่งเงินจึงขาดช่วงได้ง่าย เมื่อขาดส่งในช่วงที่ระเบียบใช้วัด ก็หลุดจากฐานผู้มีสิทธิ ทั้งที่ยังเป็นผู้ประกันตนอยู่ ผมเป็นประธานอนุกรรมการพัฒนามาตรา 40 จึงเห็นช่องว่างนี้ชัด เจตนาของ 2475 ที่ว่าจะไม่ปล่อยให้ราษฎรอดอยากจะยังไม่ครบถ้วน ตราบใดที่ผู้มีหลักประกันน้อยที่สุดยังไม่มีเสียงในห้องที่ตัดสินเรื่องหลักประกันของตนเอง
บทเรียนข้อนี้เชื่อมไปถึงตอนที่ 3 ว่าด้วยแรงต้านของฝ่ายอนุรักษนิยม ครั้งก่อนแรงต้านมาในรูปแบบใด และผู้ประกันตนวันนี้ควรเตรียมรับอะไร คะแนนเสียงเป็นใบอนุญาตให้เริ่มทำงาน ผลงานจะเป็นสิ่งที่ตัดสินว่าเสียงกว่า 900,000 คะแนนถูกรับฟังจริงหรือไม่
