สงคราม สันติธรรม และระเบียบโลกที่กำลังเปลี่ยนผ่าน

เหตุการณ์เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2569 ซึ่งมีรายงานว่าสหรัฐอเมริกาและอิสราเอลได้เปิดปฏิบัติการโจมตีอิหร่าน โดยพุ่งเป้าไปยังศูนย์กลางอำนาจและบุคคลระดับนำ พร้อมกระแสข่าวว่าอยาตุลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่านเสียชีวิตจากปฏิบัติการดังกล่าว ขณะเดียวกัน สหประชาชาติได้เรียกประชุมฉุกเฉิน ความตึงเครียดลุกลามสู่การตอบโต้ในภูมิภาค และเริ่มปรากฏผลกระทบต่อเส้นทางพลังงานยุทธศาสตร์ โดยเฉพาะบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ

หากข้อเท็จจริงเป็นไปตามรายงาน ปฏิบัติการในลักษณะ “โจมตีเด็ดหัวผู้นำ” (decapitation strike) [1]ย่อมระทบต่อหลักการสำคัญของระเบียบโลกหลังปี ค.ศ. 1945 ซึ่งตั้งอยู่บนการเคารพอธิปไตยของรัฐและการจำกัดการใช้กำลังระหว่างรัฐ

เหตุการณ์เช่นนี้จึงทำให้ประเด็นความชอบธรรม เสถียรภาพ และความน่าเชื่อถือของกฎหมายระหว่างประเทศถูกตั้งคำถามอย่างเข้มข้น

1. ระเบียบโลกหลังปี 1945 และกรอบกฎหมายว่าด้วยการใช้กำลัง

แกนของระเบียบโลกภายหลังปี ค.ศ. 1945 ตั้งอยู่บนข้อห้าม “การข่มขู่หรือการใช้กำลัง” ตามกฎบัตรสหประชาชาติ โดยหลักทั่วไป รัฐต้องงดเว้นการใช้กำลังต่อบูรณภาพแห่งดินแดนหรือเอกราชทางการเมืองของรัฐอื่น[2] หลักการนี้มีจุดมุ่งหมายชัดเจนเพื่อทำให้สงครามไม่เป็นเครื่องมือปกติของการเมืองระหว่างประเทศ และกำหนดให้การใช้กำลังอยู่ภายใต้กรอบที่จำกัด ตรวจสอบได้ และผูกพันด้วยความรับผิดตามกฎหมายระหว่างประเทศ

ข้อยกเว้นที่ได้รับการยอมรับภายใต้กฎบัตรโดยสรุปมี 2 กรณี ได้แก่ (1) การใช้อำนาจของคณะมนตรีความมั่นคงภายใต้บทที่ 7 เพื่อธำรงหรือฟื้นฟูสันติภาพและความมั่นคงระหว่างประเทศ และ (2) สิทธิในการป้องกันตนเองตามมาตรา 51 เมื่อเกิด “การโจมตีด้วยกำลังอาวุธ”[3] ทั้งนี้ รัฐผู้ใช้สิทธิป้องกันตนเองต้องรายงานต่อคณะมนตรีความมั่นคงโดยไม่ชักช้า เพื่อให้การดำเนินการอยู่ภายใต้การกำกับตรวจสอบของระบบความมั่นคงร่วมกัน

นัยสำคัญอยู่ที่ว่า “สิทธิในการป้องกันตนเอง” ไม่ใช่อำนาจที่ใช้ได้โดยเสรี หากเป็นสิทธิที่ต้องผ่านเกณฑ์ทางกฎหมายอย่างเคร่งครัด ทั้งนส่วนของเหตุการณ์ที่ก่อให้เกิดสิทธิ และขอบเขตของการตอบโต้ซึ่งต้องอยู่ภายใต้หลักความจำเป็นและความได้สัดส่วนอย่างชัดเจน

ในบริบทของข่าวปัจจุบัน มีถ้อยคำจากฝ่ายที่เกี่ยวข้องซึ่งอาจตีความได้ว่าเป็น “การโจมตีเชิงป้องกัน” หรือ “เชิงล่วงหน้า” (pre-emptive) เพื่อขจัดภัยคุกคาม[4] ประเด็นนี้เป็นข้อถกเถียงสำคัญในกฎหมายระหว่างประเทศร่วมสมัย เนื่องจากการขยายความหมายของ “การป้องกันตนเอง” ให้ครอบคลุมการใช้กำลังก่อนเกิดการโจมตีด้วยกำลังอาวุธอย่างเป็นรูปธรรม ย่อมกระทบต่อโครงสร้างของหลักห้ามใช้กำลัง และเพิ่มความเสี่ยงที่มาตรา 51 จะถูกนำไปใช้รองรับการตัดสินใจฝ่ายเดียวของรัฐ โดยปราศจากการกำกับตรวจสอบที่เพียงพ

ด้วยเหตุนี้ สถาบันปรีดี พนมยงค์ เห็นว่า การวินิจฉัยความชอบด้วยกฎหมายของการใช้กำลัง (jus ad bellum) จักต้องตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ และมาตรฐานที่ใช้โดยเสมอภาค ภายใต้กลไกพหุภาคี โดยไม่อาจยึดถือเพียงคำประกาศของคู่ขัดแย้งฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นบรรทัดฐาน หากปล่อยให้การอ้างสิทธิขึ้นอยู่กับอำนาจฝ่ายเดียว ‘สิทธิอันชอบธรรม’ ก็จะกลายเป็นเพียงการสร้างความชอบธรรมให้แก่ 'ผู้มีกำลัง' เท่านั้น

2. แม้จะอ้างการป้องกันตนเอง การทำสงครามยังถูกจำกัดด้วยมนุษยธรรม

ต่อให้รัฐใดเชื่อว่าตนมีเหตุในการ “ป้องกันตนเอง” การใช้กำลังก็ยังต้องอยู่ภายใต้ข้อจำกัดของกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศ (International Humanitarian Law: IHL)[5] ซึ่งกำกับ “วิธีการและวิถีแห่งการทำสงคราม” โดยยืนอยู่บนหลักสำคัญ ได้แก่

• การแยกแยะระหว่างเป้าหมายทางทหารกับพลเรือน (distinction)
• ความได้สัดส่วนของการโจมตี (proportionality) และ
• ความระมัดระวังเพื่อลดอันตรายต่อผู้ไม่เกี่ยวข้อง (precautions)

สาระของหลักการเหล่านี้คือ ความชอบธรรมของ ‘เป้าหมาย’  มิอาจใช้เป็นข้ออ้างในการสร้างความชอบธรรมให้แก่ ‘วิธีการ’ ที่ก่อความเสียหายเกินขอบเขตความจำเป็นต่อพลเรือนหรือสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน เมื่อใดที่มาตรฐานการคุ้มครองพลเรือนถูกสั่นคลอน เมื่อนั้นผู้บริสุทธิ์ย่อมถูกลดทอนสถานะเป็นเพียง “ความเสียหายข้างเคียง” (collateral damage) ที่ปราศจากความรับผิดชอบ ซึ่งถือเป็นการทำลายรากฐานทางศีลธรรมขั้นต่ำที่ช่วยประคับประคองให้มนุษยชาติยังคงอยู่ร่วมกันได้แม้ในภาวะสงคราม

ในกรณี “การสังหารเป้าหมาย” (targeted killing) จึงต้องอยู่ภายใต้มาตรฐานที่เข้มงวดกว่าปกติ เพราะเส้นแบ่งระหว่างปฏิบัติการทางทหารกับ “การประหารโดยรัฐ” บางยิ่งนัก เมื่อปฏิบัติการเกิดนอกบริบทความขัดแย้งที่เข้าเกณฑ์ตามกฎหมาย หรือปราศจากความจำเป็นและความได้สัดส่วน มันย่อมหลุดออกจากกรอบความชอบธรรมทันที

รายงานของผู้รายงานพิเศษแห่งสหประชาชาติในอดีต เช่น Philip Alston ย้ำประเด็นนี้อย่างชัดเจน[6] รัฐต้องมีกฎหมายที่แน่นอน โปร่งใส และมีกลไกความรับผิดที่ตรวจสอบได้ มิฉะนั้น การสังหารเป้าหมายจะค่อย ๆ กลายเป็นบรรทัดฐานที่รัฐอ้างได้โดยไม่ต้องรับผิดชอบต่อสาธารณะ

3. สิทธิมนุษยชนภายใน กับการแทรกแซงภายนอก เส้นแบ่งที่ต้องระวัง

การประเมินสถานการณ์จำเป็นต้องแยกให้ชัดระหว่าง (ก) ลักษณะและปัญหาของระบอบการเมืองภายในประเทศหนึ่ง กับ (ข) ความชอบธรรมของการใช้กำลังข้ามพรมแดน ระบอบภายใต้การนำของผู้นำอิหร่านถูกวิพากษ์วิจารณ์ต่อเนื่องในประเด็นสิทธิและเสรีภาพภายในประเทศ ทว่า การวิพากษ์ระบอบหนึ่งไม่เท่ากับการรับรองการใช้กำลังจากภายนอก แม้ระบอบใดจะมีปัญหาสิทธิมนุษยชนอย่างรุนแรง การใช้กำลังจากภายนอกก็ยังต้องถูกประเมินภายใต้กติกาเดียวกันอย่างเสมอภาค

เมื่อใดที่ “มาตรฐานสิทธิมนุษยชน” ถูกหยิบใช้แบบเลือกข้างเพื่อทำให้ความรุนแรงชอบธรรม ระบบคุณค่าเองย่อมเสื่อมความน่าเชื่อถือ และในท้ายที่สุดผู้แบกรับผลกระทบหนักที่สุดคือพลเรือนและสังคมโดยรวม มิใช่ผู้มีอำนาจที่เป็นเป้าของข้อกล่าวหา

บทเรียนจากอิรักและอัฟกานิสถานชี้ให้เห็นว่า การแทรกแซงด้วยกำลังมิได้ก่อให้เกิดเสถียรภาพหรือประชาธิปไตยโดยอัตโนมัติ[7] ตรงกันข้าม ความรุนแรงจากภายนอกมักกระตุ้นกระแสชาตินิยม เปิดพื้นที่ให้รัฐความมั่นคงรวมศูนย์อำนาจ และทำให้เสียงเรียกร้องสิทธิภายในประเทศถูกตีตราว่าเป็น “เครื่องมือของต่างชาติ” ได้ง่ายขึ้น[8]

ด้วยเหตุนี้ ข้อสรุปเชิงหลักการจึงไม่ใช่การคาดการณ์ว่าระบอบใดจะล่มหรือดำรงอยู่ต่อไป หากเป็นการตระหนักว่า “การใช้กำลังเพื่อเปลี่ยนระบอบ” (regime change by force) มีความเสี่ยงสูงต่อผลลัพธ์ที่ไม่ตั้งใจ และในหลายกรณีความรุนแรงจากภายนอกกลับกลายเป็นเงื่อนไขที่เสริมความแข็งตัวของรัฐความมั่นคงและความชอบธรรมแบบชาตินิยม มากกว่าจะนำไปสู่การปลดล็อกสิทธิและเสรีภาพภายในอย่างยั่งยืน

4. ผลสะเทือนต่อภูมิรัฐศาสตร์และเศรษฐกิจโลก

เมื่อการใช้กำลังต่อรัฐอธิปไตยเกิดขึ้นโดยไม่ผ่านกลไกของสหประชาชาติ และการลอบสังหารผู้นำรัฐกลายเป็นบรรทัดฐาน ระเบียบโลกย่อมเสี่ยงเคลื่อนไปสู่สภาวะที่ “อำนาจดิบ” เป็นตัวชี้ขาด ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่รัฐขนาดกลางและขนาดเล็กเผชิญความเปราะบางมากที่สุด เนื่องจากขาดทั้งอำนาจต่อรองและเครื่องมือคุ้มกันความเสี่ยงในระดับเดียวกับมหาอำนาจ

ในเชิงภูมิรัฐศาสตร์ ความตึงเครียดครั้งนี้ยิ่งเร่งพลวัตการแข่งขันหลายขั้ว และเพิ่มแรงสั่นสะเทือนต่อระบบพลังงานและเศรษฐกิจโลก โดยเฉพาะเมื่อความเสี่ยงไปแตะเส้นทางยุทธศาสตร์สำคัญอย่างช่องแคบฮอร์มุซ[9] แม้ยังไม่ถึงขั้นปิดเส้นทางเดินเรือ เพียงระดับความเสี่ยงที่สูงขึ้นก็เพียงพอให้ราคาพลังงาน ค่าประกันภัย ค่าขนส่ง และตลาดการเงินผันผวนทันที และผู้ที่รับผลกระทบก่อนใครมักเป็นประชาชนทั่วไป ผ่านค่าครองชีพที่เพิ่มขึ้นและต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น

สำหรับประเทศที่พึ่งพาการนำเข้าพลังงาน รวมถึงประเทศไทย ผลกระทบย่อมเกิดขึ้นทั้งทางตรงและทางอ้อม ไม่จำกัดเฉพาะราคาน้ำมันและก๊าซ หากยังครอบคลุมห่วงโซ่อุปทาน การค้า การท่องเที่ยว ความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ ตลอดจนความมั่นคงของแรงงานไทยในต่างแดน หากความรุนแรงมีแนวโน้มขยายวง

5. นัยต่อรัฐไทย: ภารกิจของรัฐในภาวะวิกฤตระหว่างประเทศ

ในบริบทที่โลกกำลังแตกขั้วรุนแรงขึ้น สถาบันปรีดี พนมยงค์ เห็นว่า รัฐไทยต้องก้าวพ้นการแสดงท่าทีเชิงสัญลักษณ์ และกำหนดมาตรการเชิงระบบที่ชัดเจนอย่างน้อยสี่ด้าน

ประการแรก การคุ้มครองคนไทยในพื้นที่เสี่ยงต้องเป็นวาระเร่งด่วนสูงสุด รัฐบาลควรมีระบบลงทะเบียนและฐานข้อมูลที่เป็นปัจจุบัน ช่องทางสื่อสารฉุกเฉินที่เข้าถึงได้จริง แผนอพยพที่เป็นรูปธรรมและสามารถปฏิบัติได้ทันที ตลอดจนการประสานงานอย่างใกล้ชิดกับสถานเอกอัครราชทูต ประเทศเพื่อนบ้าน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดเตรียมเส้นทางปลอดภัย การคุ้มครองชีวิตและความปลอดภัยของประชาชนคือแก่นแท้ของอำนาจอธิปไตย มิใช่ภารกิจด้านภาพลักษณ์

ประการที่สอง การยืนยันการคุ้มครองผู้บริสุทธิ์ควรถูกสื่อสารในฐานะ “หลักการ” ไม่ใช่ถ้อยคำปลุกเร้า รัฐไทยควรเรียกร้องให้ทุกฝ่ายเคารพกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศ หลีกเลี่ยงการโจมตีเป้าหมายพลเรือน ลดความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต และเปิดทางให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมอย่างปลอดภัย การยืนหยัดต่อหลักมนุษยธรรมไม่ใช่การเลือกข้าง ทว่า เป็นการธำรงมาตรฐานขั้นต่ำของความเป็นมนุษย์ร่วมกัน

ประการที่สาม การบริหารความเสี่ยงด้านพลังงานและเศรษฐกิจต้องดำเนินไปอย่างโปร่งใสและเป็นระบบ ตั้งแต่การประเมินผลกระทบต่อราคาพลังงาน ค่าขนส่ง และต้นทุนครัวเรือน ไปจนถึงความเปราะบางของภาคธุรกิจที่พึ่งพาการนำเข้า รัฐควรสื่อสารกับสังคมบนฐานข้อเท็จจริง ลดข่าวลือ ลดความตื่นตระหนก และออกมาตรการบรรเทาผลกระทบต่อกลุ่มเปราะบางอย่างตรงจุด

ประการที่สี่ การทูตของไทยควรตั้งอยู่บน “ความเป็นกลางเชิงหลักการ” (principled neutrality) กล่าวคือ ไม่ปล่อยให้ประเทศถูกดึงเข้าเป็นคู่ขัดแย้ง แต่ขณะเดียวกันก็ไม่เพิกเฉยต่อหลักห้ามใช้กำลังและหลักการระงับข้อพิพาทโดยสันติวิธี ไทยควรรักษาช่องทางสื่อสารกับทุกฝ่าย สนับสนุนบทบาทของสหประชาชาติ และประสานความร่วมมือกับประเทศอาเซียนเพื่อผลักดันการลดความรุนแรงและการเจรจา เพราะในโลกที่ต้นทุนของความผิดพลาดสูงขึ้น การไร้ยุทธศาสตร์ย่อมมีราคาสูงกว่าการมียุทธศาสตร์ที่ตั้งอยู่บนหลักการเสมอ

6. สันติธรรมของปรีดี และข้อเสนอเชิงหลักการต่อรัฐไทย

สถาบันฯ เห็นว่า การวิเคราะห์วิกฤตเช่นนี้ไม่ควรเป็นเพียงการเลือกข้างด้วยอารมณ์ หากแต่ต้องเป็นการธำรงหลักการด้วยเหตุผล อันสอดคล้องกับแนวคิด “สันติธรรม” ของปรีดี พนมยงค์ ซึ่งให้คุณค่าควบคู่กันทั้งเอกราชและสันติภาพ พร้อมทั้งย้ำความรับผิดของผู้ก่อให้เกิดสงครามต่อมนุษยชาติ

ในเชิงยุทธศาสตร์ของรัฐขนาดกลาง ปรีดีได้ตั้งข้อสังเกตไว้อย่างลึกซึ้งว่า “ประเทศที่ชนะสงครามอย่างแท้จริงคือประเทศที่รักษาความเป็นกลางไว้ได้”[10] ข้อคิดนี้ชี้ให้เห็นว่า ชัยชนะในสนามรบมิได้หมายความถึงชัยชนะของรัฐในระยะยาว เพราะต้นทุนของสงครามมักตกแก่ประชาชน เศรษฐกิจ และโครงสร้างสังคม ไม่ว่าฝ่ายใดจะประกาศชัยชนะก็ตาม

พร้อมกันนั้น ปรีดียังยืนยันศักดิ์ศรีของสันติภาพและความเป็นกลางในฐานะยุทธศาสตร์ของรัฐที่ต้องรักษาดุลยภาพในโลกที่อำนาจแข่งขันกัน โดยมีถ้อยคำชัดเจนว่า “ชัยชนะแห่งสันติภาพ มิได้มีคุณค่าน้อยไปกว่าชัยชนะแห่งสงครามแต่อย่างใด”[11] และย้ำว่า “หน้าที่ในการรักษาสันติภาพ ต้องพิจารณาควบคู่กับความรับผิดชอบในการป้องกันเอกราชของบ้านเมือง”[12]

แก่นคิดนี้มีความหมายต่อไทยอย่างยิ่ง เพราะสะท้อนว่า การปกป้องเอกราชมิได้หมายถึงการนิ่งเฉยต่อการละเมิดกติกาสากล แต่คือการยืนหยัดบนหลักการที่ทำให้ไทยไม่ตกเป็นเครื่องมือของความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจ

เมื่อแปล “สันติธรรม” (Peace through Justice) ให้เป็นข้อเสนอเชิงหลักการต่อรัฐไทยในภาวะวิกฤต สาระสำคัญจึงอยู่ที่การวางจุดยืนอย่างเสมอภาคและมั่นคง ได้แก่ การเคารพอธิปไตยของรัฐ การคัดค้านการใช้กำลังที่อยู่นอกกรอบกติกาสากล การยืนยันการคุ้มครองพลเรือน และการสนับสนุนกลไกพหุภาคีในฐานะพื้นที่คลี่คลายความขัดแย้ง

บทเรียนทางประวัติศาสตร์ยืนยันสาระนี้อย่างชัดเจน ดังที่ปรีดีเคยกล่าวไว้ว่า อาวุธจะมีอานุภาพร้ายแรงเพียงใดก็ไม่อาจทำลายมนุษย์ได้ หากไม่มีผู้ก่อสงครามขึ้น[13] และ ประเทศที่ชนะสงครามอย่างแท้จริง คือประเทศที่รักษาความเป็นกลางและดุลยภาพไว้ได้ หลักคิดนี้มิใช่อุดมคติลอยตัว แต่เป็นบทเรียนจากประสบการณ์การเมืองระหว่างประเทศ ซึ่งครั้งหนึ่งได้ช่วยให้ไทยไม่ตกอยู่ในสถานะผู้แพ้สงคราม และสามารถธำรงเอกราชกลับคืนมาอย่างมีศักดิ์ศรี

บทสรุป

ในห้วงเวลาที่กลไกพหุภาคีกำลังเผชิญแรงกดดัน การเร่งสะสมอาวุธและการเลือกข้างอย่างเร่งร้อนย่อมซ้ำเติมวงจรความรุนแรงให้ยืดเยื้อยิ่งขึ้น ทางออกที่มีเสถียรภาพกว่าคือการจำกัดการใช้กำลัง เปิดพื้นที่สำหรับการเจรจา และธำรงหลักกฎหมายระหว่างประเทศให้เป็นมาตรฐานร่วมของทุกฝ่าย มิใช่ถ้อยคำที่หยิบใช้เฉพาะยามสอดคล้องกับผลประโยชน์ของตน

การยืนหยัดต่อสันติภาพจึงมิใช่สัญญาณแห่งความอ่อนแอ หากเป็นยุทธศาสตร์ของรัฐที่ตระหนักถึงบทเรียนประวัติศาสตร์ และเข้าใจว่าความมั่นคงระยะยาวตั้งอยู่บนความน่าเชื่อถือ ในฐานะประเทศที่เคารพกติกาสากลและรักษาดุลยภาพอย่างมีเหตุผล

ท้ายที่สุด หากระเบียบโลกกำลังเผชิญการปรับเปลี่ยนครั้งใหญ่ สิ่งที่ไม่ควรถูกทำลายก่อนคือหลักมนุษยธรรมและกติกาสากล เพราะเมื่อหลักเหล่านี้พังทลาย ความมั่นคงของทุกประเทศ โดยเฉพาะประเทศเล็กและประเทศขนาดกลาง จะเหลือเพียงความหวาดระแวงเป็นหลักประกัน ซึ่งไม่เคยเป็นหลักประกันที่ยั่งยืน และไม่อาจนำไปสู่สันติภาพอย่างแท้จริงได้เลย.