เกร็ดประวัติศาสตร์

เสรีไทยบนอีกเวทีหนึ่ง ในตอนจบ เล่าถึงการก่อตั้งหน่วยสื่อข่าวอิสระเพื่อสื่อสารข้อเท็จจริงผ่านสื่อมวลชนสหรัฐฯ และการเจรจาทางการทูตเพื่อขอให้สหรัฐฯ ช่วยสนับสนุนการผ่อนปรนเงื่อนไขในสนธิสัญญาสันติภาพของอังกฤษกับไทย รวมถึงการเจรจาขอปลดระงับเงินตราเพื่อนำมาใช้ฟื้นฟูประเทศ

ความสัมพันธ์ระหว่างพระยาพหลพลพยุหเสนา กับวัดเทวสังฆาราม (วัดเหนือ) จ.กาญจนบุรี ผ่านหลักฐานสำคัญคืออุโบสถที่สร้างเสร็จใน พ.ศ. 2481 พร้อมจารึก “สร้างโดยทุนคณะราษฎร์” ซึ่งสะท้อนบทบาทของผู้นำรัฐบาลหลังอภิวัฒน์ 2475

ทองเปลว ชลภูมิ กับบทบาทรัฐมนตรี ผู้ผลักดันและบริหาร “องค์การสรรพาหาร” ในฐานะเครื่องมือเพื่อลดค่าครองชีพประชาชน ท่ามกลางวิกฤต ข้อครหา และเกมอำนาจทางการเมืองที่ทำให้อุดมการณ์พ่ายแพ้ต่อโครงสร้างรัฐ

ชวนสำรวจพัฒนาการของ “พระราชบัญญัติว่าด้วยการเลือกตั้ง” ในช่วงปี พ.ศ. 2475-2477 โดยนำเสนอข้อถกเถียงทางกฎหมายและแนวคิดที่แตกต่างกันระหว่างปรีดี พนมยงค์ กับพระยามโนปกรณ์นิติธาดา เกี่ยวกับหลักการและวิธีการจัดการเลือกตั้งในระยะเริ่มแรกของระบอบประชาธิปไตย

ในวาระที่การเลือกตั้งกำลังงวดเข้ามา กำพล จำปาพันธ์ พาผู้อ่านย้อนกลับไปสำรวจปฐมบทการเลือกตั้งครั้งแรกของสยาม จวบจนถึงการเลือกตั้งทั่วไปครั้งประวัติศาสตร์หลัง 2475 ร้อยเรียงเรื่องราวจาก "หลวงเทศาจิตรวิจารณ์" ผู้บุกเบิก สู่ "หลวงประดิษฐ์มนูธรรม" ผู้วางรากฐาน

การเปลี่ยนชื่อประตูทางเข้า-ออกมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต มาเป็นปฐมบทในการย้อนรำลึกถึงทุ่งเชียงราก ในประวัติศาสตร์และความทรงจำ พร้อมกล่าวถึงความเกี่ยวพันของนายปรีดี พนมยงค์ กับท้องทุ่งเชียงรากแห่งนี้

บทบาทของพนักงานรถเมล์ขาวในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ในฐานะกลุ่มคนสามัญที่มีส่วนสำคัญต่อการบรรเทาภัยพิบัติจากการทิ้งระเบิดในกรุงเทพมหานคร ผ่านการขนส่งผู้บาดเจ็บ ผู้เสียชีวิต และการสนับสนุนภารกิจของหน่วยป้องกันภัยทางอากาศ

น.อ. สวัสดิ์ จันทนี นายเรือผู้ก่อการที่อยู่นอกรายชื่อคณะอภิวัฒน์ 2475 เส้นทางชีวิตของท่านมิได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ เมื่อ เหตุการณ์กบฏแมนฮัตตัน ทำให้ต้องพ้นจากราชการ จุดเปลี่ยนนี้ได้กำเนิดนักประพันธ์ผู้ฝากผลงานในทำเนียบหนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน

จากอนุสาวรีย์ ศาลผี โรงงานอุตสาหกรรม จนถึงโบสถ์คณะราษฎร เมืองกาญจนบุรีคือพื้นที่ที่ความทรงจำเกี่ยวกับพระยาพหลพลพยุหเสนา มิได้ดำรงอยู่เพียงในประวัติศาสตร์การเมืองระดับชาติ หากฝังแน่นอยู่ในชีวิตประจำวันของผู้คนในท้องถิ่น หลังการอภิวัฒน์ 2475

รัฐประหารในวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 พลโทผิน ชุณหะวัณ ได้รัฐประหารรัฐบาลของ พล.ร.ต.ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ ถูกเรียกให้ไปรายงานตัว ส่วนมากไม่ปฏิบัติตามจึงถูกประกาศจับ โดยให้สินบนเป็นรายบุคคล โดยเฉพาะนายเตียง ศิริขันธ์ มีสินบนนำจับ 5,000 บาท