รำลึกชาตกาล หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์: วิศวกรจากราชสกุลผู้เลือกยืนข้างการอภิวัฒน์ 2475

หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ ถือกำเนิดในราชสกุล เติบโตในแวดวงราชสำนัก และเป็นบุตรของอดีตเสนาบดีในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แต่เมื่อถึงคราวต้องตัดสินใจทางการเมือง เขากลับเลือกเข้าร่วมคณะราษฎรและรับภารกิจในปฏิบัติการวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 การตัดสินใจครั้งนั้นทำให้เขาถูกบิดาขับออกจากบ้านในข้อหาเป็น “กบฏ” แต่จนถึงบั้นปลายชีวิต เขายังยืนยันว่า หากย้อนเวลากลับไปได้ก็จะตัดสินใจเช่นเดิม

ชีวิตของ ม.ล.อุดมดำเนินผ่านเหตุการณ์สำคัญของประเทศหลายยุค ตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่ 1 การอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 การพิทักษ์ระบอบรัฐธรรมนูญในเหตุการณ์กบฏบวรเดช ตลอดจนงานด้านการรถไฟ อุตสาหกรรม การคลัง การพาณิชย์ และคมนาคม ประสบการณ์เหล่านี้ทำให้เขาเป็นมากกว่า “ผู้ก่อการ 2475” หากยังเป็นตัวแทนของข้าราชการวิชาชีพรุ่นหนึ่งซึ่งนำความรู้สมัยใหม่เข้าไปมีส่วนทั้งในความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและการพัฒนากิจการของรัฐ[1]

เมื่อถูกถามในบั้นปลายชีวิตว่า หากต้องตัดสินใจอีกครั้ง เขาจะยังเข้าร่วมการเปลี่ยนแปลงการปกครองหรือไม่ ม.ล.อุดมตอบว่า

“เข้าซิ มันมีเหตุผล เราทำโดยมีเหตุผล”[2]

คำตอบสั้น ๆ นี้ชวนให้ย้อนพิจารณาตลอดเส้นทางชีวิตของเขาว่า เหตุใดบุคคลซึ่งถือกำเนิดและเติบโตในครอบครัวชนชั้นนำจึงเลือกยืนข้างการปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญ และเหตุใด แม้การตัดสินใจนั้นจะส่งผลโดยตรงต่อชีวิตและความสัมพันธ์ภายในครอบครัว เขายังคงยืนยันการตัดสินใจของตน

ราชสกุล สงคราม และชีวิตนักเรียนไทยในยุโรป

ม.ล.อุดม สนิทวงศ์ เกิดเมื่อวันที่ 6 กันยายน พ.ศ. 2443 เป็นบุตรของเจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ (ม.ร.ว.สท้าน สนิทวงศ์) อดีตเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการและกระทรวงคมนาคม กับท่านผู้หญิงวงษานุประพัทธ์ (ตาด สิงหเสนี) เขาจึงเติบโตขึ้นท่ามกลางแวดวงราชสำนักและข้าราชการชั้นสูง[3]

เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ยังเป็นบิดาของ ม.ล.บัว กิติยากร พระชนนีในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดย ม.ล.อุดมกับ ม.ล.บัวเป็นพี่น้องร่วมบิดาต่างมารดา ม.ล.อุดมจึงมีศักดิ์เป็นพระมาตุลาหรือลุงทางฝ่ายพระมารดาของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ความสัมพันธ์ดังกล่าวยิ่งทำให้เส้นทางชีวิตของเขาน่าสนใจ เพราะเขาไม่ได้มองเห็นระบอบเดิมจากภายนอก หากเติบโตอยู่ภายในโครงสร้างทางสังคมของระบอบนั้นเอง[4]

ในวัยเด็ก ม.ล.อุดมได้รับการอุปการะจากพระองค์เจ้าหญิงเยาวภาพงศ์สนิท และศึกษาในสถาบันที่มีความผูกพันใกล้ชิดกับแวดวงชนชั้นนำ ทั้งโรงเรียนราชกุมารในพระบรมมหาราชวัง โรงเรียนเทพศิรินทร์ และโรงเรียนราชวิทยาลัย ก่อนเดินทางไปศึกษาต่อที่ประเทศเยอรมนี

ชีวิตในยุโรปของ ม.ล.อุดมต้องเผชิญความผันผวนจากสงครามโลกครั้งที่ 1 เมื่อสยามประกาศสงครามต่อเยอรมนี นักเรียนไทยจำนวนหนึ่งที่กำลังศึกษาอยู่ในเยอรมนีถูกควบคุมตัว ม.ล.อุดมถูกกักตัวอยู่ที่ Celle-Schloss ในเมืองเซลเลอ ใกล้เมืองฮันโนเวอร์ พร้อมกับนักเรียนไทยคนอื่น เช่น ประจวบ บุนนาค และตั้ว ลพานุกรม

ภายหลังได้รับอิสรภาพขณะมีอายุประมาณ 18 ปี ม.ล.อุดมสมัครเข้าร่วมกองทหารอาสาสยามซึ่งปฏิบัติการร่วมกับฝ่ายสัมพันธมิตรในยุโรป เมื่อพ้นราชการทหาร ม.ล.อุดมเดินทางไปศึกษาต่อที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ โดยเริ่มเรียนวิศวกรรมเครื่องกล ก่อนเปลี่ยนไปศึกษาด้านวิศวกรรมโยธา ประสบการณ์จากสงคราม การถูกควบคุมตัว และการใช้ชีวิตในยุโรปจึงเป็นภูมิหลังสำคัญในวัยหนุ่มของเขาก่อนกลับสู่สยาม[5]

ระหว่างศึกษาอยู่ในยุโรป ม.ล.อุดมยังมีบทบาทในเครือข่ายนักเรียนไทย และได้ร่วมงานกับปรีดี พนมยงค์ในสามัคยานุเคราะห์สมาคม หรือ ส.ย.า.ม. ก่อนการก่อตั้งคณะราษฎรหลายปี บันทึกของปรีดีระบุว่า ในการเลือกตั้งคณะกรรมการเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2467 ปรีดีได้รับเลือกเป็นสภานายกสำหรับวาระ พ.ศ. 2467–2468 ขณะที่ ม.ล.อุดมได้รับเลือกเป็นเหรัญญิก สมาคมแห่งนี้ไม่เพียงจัดกิจกรรมระหว่างนักเรียนไทย หากยังเป็นพื้นที่พบปะและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับความเป็นไปของประเทศสยาม[6]

เหตุผลของการเข้าร่วมคณะราษฎร

หลังสำเร็จการศึกษาด้านวิศวกรรมในประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ม.ล.อุดมกลับสยามใน พ.ศ. 2473 และเข้ารับราชการที่กรมรถไฟหลวง สถานที่ทำงานแห่งนี้เป็นแหล่งรวมบุคลากรผู้มีความรู้ด้านวิศวกรรมและเทคโนโลยีสมัยใหม่ หลายคนมีบทบาทในการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 ในเวลาต่อมา ทั้ง ม.ล.กรี เดชาติวงศ์ สพรั่ง เทพหัสดิน ณ อยุธยา และเล้ง ศรีสมวงศ์

แม้ ม.ล.อุดมจะรู้จักบุคคลซึ่งต่อมากลายเป็นสมาชิกคณะราษฎรมาตั้งแต่ครั้งศึกษาอยู่ในยุโรป แต่เขาไม่ได้เป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งคณะราษฎรที่กรุงปารีส เจ้าตัวเคยเล่าว่า ในเวลานั้นไม่มีใครกล้าชักชวนเขา อาจเป็นเพราะเห็นว่าเขาเป็นบุคคลจากราชสกุล[7]

เมื่อกลับมาทำงานในสยาม ประยูร ภมรมนตรีและทวี บุณยเกตุเข้ามาทาบทามเขาก่อน ต่อมาปรีดี สพรั่ง และ ม.ล.กรีจึงร่วมพูดคุยและชักชวนให้เขาเข้าร่วมคณะราษฎร บันทึกของปรีดีจัด ม.ล.อุดมไว้ในกลุ่มผู้ได้รับการชักชวนภายในประเทศ เช่นเดียวกับ ม.ล.กรี สพรั่ง และเล้ง ไม่ใช่สมาชิกกลุ่มผู้ก่อตั้งในยุโรป[8]

เหตุผลที่ทำให้ ม.ล.อุดมตัดสินใจเข้าร่วมปรากฏชัดจากคำให้สัมภาษณ์ในช่วงบั้นปลายชีวิต เขาย้อนกล่าวถึงปัญหาการบริหารและการใช้จ่ายในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ซึ่งทำให้เขาเห็นว่าอำนาจของผู้ปกครองควรถูกกำกับด้วยกฎหมาย จุดมุ่งหมายของเขามิใช่การยกเลิกสถาบันพระมหากษัตริย์ หากเป็นการเปลี่ยนแปลงให้พระมหากษัตริย์ทรงอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญและกฎหมาย[9]

การเข้าร่วมของ ม.ล.อุดมจึงมีความหมายมากกว่าความแตกต่างระหว่างภูมิหลังกับจุดยืนส่วนบุคคล กรณีของเขาแสดงให้เห็นว่า คณะราษฎรในช่วงก่อน พ.ศ. 2475 ไม่ได้ประกอบด้วยบุคคลซึ่งมีชาติกำเนิดหรือเส้นทางชีวิตเหมือนกัน หากเกิดจากการรวมตัวของทหาร พลเรือน ข้าราชการ และผู้ประกอบวิชาชีพสมัยใหม่ซึ่งเห็นพ้องกันว่า อำนาจการปกครองจำเป็นต้องอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญ

สำหรับ ม.ล.อุดม การตัดสินใจเข้าร่วมคณะราษฎรไม่ได้หยุดอยู่เพียงการแสดงความเห็น เมื่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองเข้าสู่ขั้นปฏิบัติ เขาได้รับมอบหมายภารกิจที่อาศัยทั้งความรู้ด้านการรถไฟและความไว้วางใจจากเพื่อนร่วมคณะ

ตลิ่งชัน: แผนสำรองและปฏิบัติการจริง

บทบาทของ ม.ล.อุดมที่ตลิ่งชันในช่วงการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 ปรากฏอยู่ในสองเหตุการณ์ที่แตกต่างกัน เหตุการณ์แรกคือ “แผนตลิ่งชัน” ซึ่งปรีดี พนมยงค์วางไว้เป็นแผนสำรอง แต่ไม่ได้ถูกนำมาใช้ ส่วนอีกเหตุการณ์หนึ่งคือปฏิบัติการตัดสายโทรเลขในคืนวันที่ 23 มิถุนายนต่อเนื่องถึงก่อนรุ่งเช้าวันที่ 24 มิถุนายน ซึ่ง ม.ล.อุดมและเพื่อนร่วมคณะได้ลงมือจริง[10]

“แผนตลิ่งชัน” วางอยู่บนความพยายามหลีกเลี่ยงการปะทะครั้งใหญ่ โดยอาศัยจังหวะที่บรรดาเสนาบดีเดินทางโดยรถไฟไปหัวหินเพื่อเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามแผน หน่วยทหารเรือจะเข้าควบคุมตัวเสนาบดีที่ชุมทางตลิ่งชัน ขณะที่ ม.ล.อุดมในฐานะนายช่างกลมีหน้าที่ประจำรถจักรดีเซล และเมื่อขบวนรถหยุดที่สถานีตลิ่งชันตามปกติ จะไม่เคลื่อนขบวนต่อไป เพื่อเปิดทางให้ทหารเรือเข้าปฏิบัติการ แผนนี้ผ่านการหารือกับบุคลากรฝ่ายรถไฟ รวมถึง ม.ล.กรี เดชาติวงศ์ ก่อนที่คณะราษฎรจะตัดสินใจใช้แผนอื่นในท้ายที่สุด[11]

ส่วนปฏิบัติการที่เกิดขึ้นจริง ม.ล.อุดมเล่าว่า เขาอยู่ในกลุ่มสี่คนร่วมกับแช่ม พรหมยงค์ บรรจง ศรีจรูญ และ ม.ล.กรี เดชาติวงศ์ ทำหน้าที่ตัดสายโทรเลขบริเวณตลิ่งชัน เพื่อตัดช่องทางติดต่อระหว่างกรุงเทพฯ กับหัวหิน ทั้งสี่ออกจากบ้านไปพักอยู่ที่บ้านของทวี บุณยเกตุตั้งแต่วันที่ 22 มิถุนายน เริ่มปฏิบัติการในคืนวันที่ 23 มิถุนายน แล้วจึงแยกย้ายกันไป[12]

แม้แผนควบคุมขบวนรถเสนาบดีจะไม่ได้ถูกนำมาใช้ แต่ทั้งแผนสำรองและปฏิบัติการตัดสายโทรเลขแสดงให้เห็นว่า ความรู้ของบุคลากรกรมรถไฟเป็นองค์ประกอบหนึ่งในการวางแผนของคณะราษฎร ความคุ้นเคยกับระบบเดินรถ เส้นทางคมนาคม และโครงข่ายการสื่อสาร ถูกนำมาใช้ควบคู่กับการวางแผนทางการเมืองและการเคลื่อนไหวของฝ่ายทหาร

เมื่อกล่าวถึงความเสี่ยงของภารกิจ ม.ล.อุดมย้อนความรู้สึกของตนอย่างสั้น ๆ ว่า “ไม่กลัว กลัวแล้วไม่ทำ” ถ้อยคำนี้ไม่ได้หมายความว่าอันตรายไม่มีอยู่จริง ตรงกันข้าม หากปฏิบัติการล้มเหลว ผู้เข้าร่วมย่อมอาจถูกลงโทษถึงชีวิต ความหมายของคำว่า “ไม่กลัว” จึงอยู่ที่การตัดสินใจลงมือทั้งที่ตระหนักถึงผลซึ่งอาจเกิดขึ้น[13]

ผลกระทบต่อชีวิตส่วนตัวเกิดขึ้นหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองไม่นาน ม.ล.อุดมถูกบิดาขับออกจากบ้านด้วยข้อหาเป็น “กบฏ” เขากับประจวบ บุนนาค ซึ่งประสบชะตากรรมเช่นเดียวกัน จึงไปเช่าตึกแถวชั้นเดียวหลังโรงแรมทรอคาเดโรอยู่ด้วยกัน ก่อนที่ ม.ล.อุดมจะย้ายไปอยู่บ้านพักของกรมรถไฟ

ความขัดแย้งภายในครอบครัวทำให้เห็นว่า การเมือง พ.ศ. 2475 ไม่อาจอธิบายอย่างง่ายว่าเป็นการเผชิญหน้าระหว่าง “เจ้า” กับ “ราษฎร” ซึ่งแบ่งแยกจากกันอย่างเด็ดขาด บุคคลจากราชสกุลอาจสนับสนุนการปกครองภายใต้รัฐธรรมนูญ ขณะที่ความแตกต่างทางการเมืองก็อาจเกิดขึ้นระหว่างสมาชิกในครอบครัวเดียวกันได้

บ้านภาชี: รถไฟกับการพิทักษ์รัฐธรรมนูญ

เพียงหนึ่งปีกว่าหลังการอภิวัฒน์ รัฐบาลภายใต้ระบอบประชาธิปไตยต้องเผชิญกับ “กบฏบวรเดช” ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 เส้นทางรถไฟสายตะวันออกเฉียงเหนือจึงกลายเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญ เนื่องจากถูกใช้ในการเคลื่อนกำลังเข้าสู่กรุงเทพฯ

ในเวลานั้น ม.ล.อุดมยังคงทำงานในกิจการรถไฟ เช่นเดียวกับ ม.ล.กรี สพรั่ง และเล้ง ซึ่งต่างรับผิดชอบงานสำคัญในกรมรถไฟหลวง เล้งบันทึกว่าบุคคลทั้งสี่ได้รับฉายาว่า “4 เสือ” เพราะควบคุมกิจการรถไฟในสาขาสำคัญ เขายังบันทึกด้วยว่า เจ้าหน้าที่รถไฟ โดยเฉพาะผู้ปฏิบัติงานในเส้นทางกรุงเทพฯ–นครราชสีมา ได้รับผลกระทบอย่างหนัก เพราะต้องอยู่ท่ามกลางการเคลื่อนกำลังของทั้งฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายกบฏ[14]

ตามคำบอกเล่าของ ม.ล.อุดม เขาเดินทางไปกับเล้ง และสพรั่งจนถึงสถานีบ้านภาชี เมื่อได้รับรายงานการเดินรถและทราบว่ากำลังฝ่ายกบฏกำลังเคลื่อนขบวนเข้าสู่กรุงเทพฯ อีกทั้งได้ควบคุมหัวเมืองและระบบโทรเลขบางส่วนแล้ว พวกเขาจึงรีบเดินทางกลับ ระหว่างทางได้สั่งเปลี่ยนทางเดินรถและนำขบวนเข้าสู่ทางหลีก เพื่อสร้างความสับสนและถ่วงเวลาการเคลื่อนกำลังของฝ่ายกบฏ ก่อนนำข่าวกลับมาแจ้งฝ่ายรัฐบาลในกรุงเทพฯ ให้เตรียมรับสถานการณ์

แม้ไม่อาจวัดได้อย่างแน่ชัดว่า การสับหลีกขบวนรถดังกล่าวทำให้การเคลื่อนกำลังของฝ่ายกบฏล่าช้าลงเพียงใด แต่เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นความสำคัญของระบบรถไฟต่อความขัดแย้งทางการเมืองในเวลานั้น การควบคุมขบวนรถย่อมมีผลต่อความรวดเร็วในการเคลื่อนกำลัง ส่วนความรู้และประสบการณ์ด้านกิจการรถไฟของ ม.ล.อุดม เล้ง และผู้ร่วมงาน จึงมีส่วนช่วยให้ฝ่ายรัฐบาลรับรู้ความเคลื่อนไหวและเตรียมรับสถานการณ์ได้ทันท่วงที

เมื่อพิจารณาร่วมกับเหตุการณ์ที่ตลิ่งชัน บทบาทของ ม.ล.อุดมช่วยให้เห็นความสำคัญของเครือข่ายข้าราชการวิชาชีพและบุคลากรด้านเทคนิค ซึ่งนำความรู้เรื่องการเดินรถ การคมนาคม และการสื่อสารเข้าไปมีส่วนทั้งในการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 และการป้องกันระบอบรัฐธรรมนูญในระยะแรก

งานราชการ รัฐบาล และอุตสาหกรรม

หลัง พ.ศ. 2475 ม.ล.อุดมย้ายออกจากกรมรถไฟหลวงไปสังกัดกรมโยธาเทศบาล กระทรวงมหาดไทย แล้วโอนไปกรมโลหกิจ กระทรวงอุตสาหกรรม ในช่วงเดียวกัน เขาทำหน้าที่สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประเภทที่ 2 งานของเขาจึงครอบคลุมกิจการรถไฟ งานโยธา อุตสาหกรรม และงานนิติบัญญัติ

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 ม.ล.อุดมเข้าทำงานกับบริษัทปูนซิเมนต์ไทยในตำแหน่งรองผู้อำนวยการโรงงานระหว่าง พ.ศ. 2485–2487 เขาเป็นคนไทยคนแรกที่เข้าสู่ฝ่ายอำนวยการของบริษัท ขณะนั้นตำแหน่งบริหารและงานวิศวกรรมระดับสูงส่วนใหญ่ยังอยู่ในความรับผิดชอบของชาวเดนมาร์ก การเข้ารับตำแหน่งของเขาจึงนับเป็นช่วงแรกที่บุคลากรชาวไทยเริ่มมีบทบาทในฝ่ายบริหารของบริษัท[15]

ใน พ.ศ. 2487 ม.ล.อุดมออกจากบริษัทเพื่อรับตำแหน่งรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงอุตสาหกรรมในรัฐบาลควง อภัยวงศ์ วันที่ 19 มีนาคม พ.ศ. 2488 เขาพ้นจากตำแหน่งเดิมและได้รับแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการคลัง โดยมีเล้ง ศรีสมวงศ์เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ทั้งสองกลับมาทำงานร่วมกันอีกครั้งหลังเคยปฏิบัติงานในกรมรถไฟหลวงและร่วมพิทักษ์ระบอบรัฐธรรมนูญในเหตุการณ์กบฏบวรเดช[16]

ต่อมาในรัฐบาล ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ม.ล.อุดมดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ควบกับรัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม ตำแหน่งที่เขาได้รับตลอดช่วงนี้เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรม การคลัง และการพาณิชย์ ซึ่งล้วนเป็นงานด้านเศรษฐกิจที่ต้องอาศัยความรู้ทางเทคนิคและประสบการณ์บริหารงานของรัฐ[17]

ใน พ.ศ. 2490 ม.ล.อุดมได้รับมอบหมายให้ดูแลงานอุตสาหกรรมเหล็กร่วมกับกองทัพเรือ หลังรัฐประหารเดือนพฤศจิกายนปีเดียวกัน เขาดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคมในคณะรัฐมนตรีชุดที่ 19 และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงคมนาคมในคณะรัฐมนตรีชุดที่ 20 ของควง อภัยวงศ์ ตำแหน่งทั้งสองมีระยะเวลาสั้น เมื่อพ้นจากงานการเมืองใน พ.ศ. 2491 เขากลับไปทำงานกับบริษัทปูนซิเมนต์ไทย และทำงานต่อเนื่องจนเกษียณในตำแหน่งรองผู้จัดการใหญ่[18]

ในช่วงที่ ม.ล.อุดมทำงานกับบริษัท ฝ่ายบริหารมีบุคลากรชาวไทยเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว เขารับผิดชอบงานบริหารระดับสูงและนำประสบการณ์ด้านวิศวกรรม งานราชการ และนโยบายเศรษฐกิจมาใช้ในกิจการอุตสาหกรรมขนาดใหญ่

ม.ล.กรี เดชาติวงศ์มีบทบาทด้านโครงสร้างพื้นฐาน เล้ง ศรีสมวงศ์รับผิดชอบกิจการรถไฟ การคลัง และการธนาคาร ส่วน ม.ล.อุดมทำงานทั้งด้านวิศวกรรม อุตสาหกรรม และการบริหารกระทรวงเศรษฐกิจหลายแห่ง เส้นทางของบุคคลทั้งสามชี้ให้เห็นว่า ผลของการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 ดำเนินต่อผ่านงานราชการ นโยบายเศรษฐกิจ และกิจการอุตสาหกรรมของประเทศอีกหลายทศวรรษ

ชีวิตส่วนตัว วรรณกรรม และดนตรี

นอกเหนือจากงานราชการและการเมือง ชีวิตส่วนตัวของ ม.ล.อุดมยังมีอีกหลายด้าน ระหว่างศึกษาอยู่ในสวิตเซอร์แลนด์ เขาเคยสมรสกับ Pia Miggie Alder สตรีชาวสวิส ก่อนหย่าขาดจากกัน ต่อมาใน พ.ศ. 2482 เขาสมรสกับ ม.ล.นวม สนิทวงศ์ และภายหลังใช้ชีวิตครอบครัวกับบุญยิ่ง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา โดยมีบุตรธิดารวมสามคน[19]

ม.ล.อุดมยังเป็นผู้สนใจวรรณกรรม โดยเฉพาะงานของลีโอ ตอลสตอย เมื่อมีการจัดพิมพ์หนังสืออนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพของเขา ครอบครัวได้นำงานของตอลสตอยหลายเรื่องมาจัดพิมพ์รวมไว้ ตลอดจน The Overcoat ของนิโคไล โกกอล เนื้อหาในหนังสือยังมีเรื่องราวเกี่ยวกับสยามในสงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งย้อนกลับไปหาประสบการณ์สำคัญในวัยหนุ่มของ ม.ล.อุดมเอง[20]

อีกด้านหนึ่งของชีวิตคือดนตรี ม.ล.อุดมเป็นสมาชิกวงดนตรีลายคราม วงดนตรีสมัครเล่นส่วนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ซึ่งมีพระบรมวงศานุวงศ์ พระประยูรญาติ และผู้ใกล้ชิดร่วมบรรเลง แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับวงดนตรีลายครามปรากฏชื่อของ ม.ล.อุดมร่วมกับ ม.ล.เดช สนิทวงศ์ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช และนักดนตรีสมัครเล่นคนอื่น ๆ[21]

ชีวิตของ ม.ล.อุดมจึงชวนให้มองประวัติศาสตร์การเมืองไทยพ้นไปจากการแบ่งบุคคลออกเป็นสองขั้วอย่างตายตัวระหว่าง “เจ้า” กับ “คณะราษฎร” ชาติกำเนิด ความสัมพันธ์ส่วนบุคคล และจุดยืนทางการเมืองอาจดำรงอยู่ร่วมกันได้ในชีวิตของบุคคลคนเดียว ม.ล.อุดมเป็นทั้งสมาชิกของราชสกุล ผู้มีความสัมพันธ์กับแวดวงราชสำนัก สมาชิกวงดนตรีลายคราม และสมาชิกคณะราษฎรผู้ยืนยันการตัดสินใจของตนในการเปลี่ยนแปลงการปกครองจนถึงบั้นปลายชีวิต

“เข้าซิ มันมีเหตุผล”

ในบั้นปลายชีวิต ม.ล.อุดมมีอาการหลอดลมอักเสบเรื้อรังและถุงลมโป่งพอง ก่อนเกิดโรคแทรกซ้อนเป็นปอดบวมและเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เขาถึงแก่อนิจกรรมในเช้าวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2525 สิริอายุ 81 ปี 10 เดือน 6 วัน และได้รับพระราชทานเพลิงศพ ณ วัดธาตุทอง เมื่อวันที่ 19 กรกฎาคมปีเดียวกัน

ก่อนถึงแก่อสัญกรรมไม่นาน มีผู้ถามว่า หากย้อนเวลากลับไปและต้องตัดสินใจอีกครั้ง เขาจะยังเข้าร่วมการเปลี่ยนแปลงการปกครองหรือไม่ ม.ล.อุดมตอบว่า

“เข้าซิ มันมีเหตุผล เราทำโดยมีเหตุผล”

เมื่อถูกถามต่อว่า เคยคิดหรือไม่ว่าหากการก่อการผิดพลาดจะทำอย่างไร เขาตอบสั้น ๆ ว่า

“พลาดก็ตาย”[22]

ถ้อยคำทั้งสองส่วนช่วยอธิบายชีวิตของ ม.ล.อุดมได้อย่างกระชับ สำหรับเขา การเข้าร่วมคณะราษฎรเป็นการตัดสินใจที่มีเหตุผลรองรับ และผู้ตัดสินใจก็ต้องพร้อมรับผิดชอบต่อผลของสิ่งที่ตนทำ ตั้งแต่ความล้มเหลวที่อาจหมายถึงชีวิต ไปจนถึงความสำเร็จที่ทำให้ตนเองถูกบิดาขับออกจากบ้าน

สำหรับ ม.ล.อุดม ชาติกำเนิดเป็นบริบทซึ่งทำให้การตัดสินใจของเขามีความหมายและมีราคาที่ต้องจ่าย แต่ไม่ได้กำหนดว่าเขาจะต้องเลือกเช่นไร เขาเลือกสนับสนุนการปกครองที่วางอำนาจไว้ภายใต้รัฐธรรมนูญและกฎหมาย แม้ต้องสูญเสียการยอมรับจากบิดา ขณะเดียวกันก็ไม่ได้จำเป็นต้องปฏิเสธครอบครัว ราชสกุล หรือความสัมพันธ์กับผู้คนในแวดวงเดิมทั้งหมดเพื่อยืนยันการตัดสินใจนั้น

ในวาระชาตกาล 6 กันยายน เรื่องราวของหม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ ชวนให้มองไปไกลกว่าบทบาทของสมาชิกคณะราษฎรคนหนึ่ง และพิจารณาว่า ชาติกำเนิดกับความสัมพันธ์ส่วนบุคคลมิได้กำหนดจุดยืนทางการเมืองของมนุษย์อย่างตายตัว เมื่อเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงของบ้านเมือง บุคคลยังสามารถพิจารณาเหตุผล เลือกหลักการที่ตนเชื่อถือ และรับผิดชอบต่อผลของการตัดสินใจนั้นด้วยตนเอง

ม.ล.อุดมได้ให้คำตอบของเขาไว้แล้วด้วยถ้อยคำเรียบง่ายว่า เขาเลือกเข้าร่วมการอภิวัฒน์ พ.ศ. 2475 เพราะการตัดสินใจนั้น “มีเหตุผล” และเมื่อเลือกแล้ว เขาก็พร้อมยอมรับผลซึ่งอาจตามมา

บทความที่เกี่ยวข้อง:

• เล้ง ศรีสมวงศ์ นักการคลังคณะราษฎร ผู้ร่วมวางรากฐานธนาคารกลางและยึดมั่นใน “เงินของชาติ”
• หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ วิศวกรคณะราษฎร ผู้ทำงานเพื่อรัฐธรรมนูญ เอกราช และความผาสุกของราษฎร
• “แผนตลิ่งชัน” แผนการอภิวัฒน์ 2475 ของปรีดี พนมยงค์ที่ไม่ได้ใช้