บทความ

25 กันยายน พ.ศ. 2488 วันสวนสนามและปิดภารกิจของขบวนการเสรีไทย ปรีดี พนมยงค์ หรือ “รู้ธ” กล่าวสุนทรพจน์ยกย่องคนไทยราว 17 ล้านคนว่าเป็นผู้กู้ชาติที่แท้จริง และขอบใจผู้ร่วมงานคนสำคัญโดยระบุนาม บทความนี้เล่าประวัติสังเขปของบุคคลเหล่านั้น ได้แก่ ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช ทวี บุณยเกตุ พล.ต.อ.อดุล อดุลเดชจรัส พล.ร.ต.หลวงสังวรยุทธกิจ ดิเรก ชัยนาม พล.ท.ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์ และ น.อ.หลวงศุภชลาศัย หลายคนถูกหลงลืมหรือไม่เป็นที่รับรู้ว่าเคยมีบทบาทในเสรีไทย ทั้งที่แต่ละคนนำเครือข่ายของตนเข้าร่วมต่อต้านญี่ปุ่น ทั้งนักการทูต ตำรวจ ครู ข้าราชการมหาดไทย ทหารสามเหล่าทัพ ตลอดจนนิสิตนักศึกษาและนักเรียน ผู้เขียนเสนอว่าความร่วมมือของผู้คนที่หลากหลายเช่นนี้ควรเป็นแบบอย่างสำหรับสังคมปัจจุบัน

วันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2488 พลพรรคเสรีไทยราว 8,000 คนพร้อมอาวุธยุทโธปกรณ์ได้เดินสวนสนามบนถนนราชดำเนินกลาง โดยมีปรีดี พนมยงค์ เป็นประธานรับความเคารพ ณ อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเพียง 40 วันหลังการประกาศสันติภาพและมีความสำคัญต่อสถานะของประเทศไทยหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 การที่เสรีไทยสามารถเดินสวนสนามพร้อมอาวุธได้อย่างเปิดเผย สะท้อนว่าไทยยังคงมีเอกราชและอธิปไตย มิได้ถูกปฏิบัติในฐานะประเทศผู้แพ้สงคราม ในโอกาสเดียวกัน ปรีดีได้กล่าวย้ำว่าพลพรรคเสรีไทยเป็นเพียง “ผู้รับใช้ชาติ” ไม่ใช่ “ผู้กู้ชาติ” เพราะการรักษาเอกราชเป็นผลงานร่วมกันของคนไทยทั้งประเทศ เหตุการณ์ครั้งนี้จึงเป็นทั้งสัญลักษณ์แห่งชัยชนะทางการเมืองและการยืนยันบทบาทของประชาชนในการธำรงเอกราชของชาติ.

ภาพจำของคณะราษฎรสายทหารบกมักอยู่ที่ "4 ทหารเสือ" ในฐานะผู้วางแผนและตัดสินใจ ทว่าแผนยึดอำนาจซึ่งพระยาทรงสุรเดชออกแบบไว้จะเคลื่อนออกจากกระดาษไม่ได้เลย หากไม่มีนายทหารอีกกลุ่มหนึ่งนำรถเกราะและรถรบออกจากโรงก่อนรุ่งสางวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ในบรรดานายทหารฝ่ายบก 34 นายของคณะผู้ก่อการ มีทหารม้าเพียง 4 นาย คือ หลวงทัศไนยนิยมศึก (ทัศนัย มิตรภักดี) น้อม เกตุนุติ ทวน วิชัยขัทคะ และไชย ประทีปะเสน ผู้ซึ่งประยูร ภมรมนตรี เรียกว่า "สี่อัศวิน" ในวาระ 126 ปีชาตกาลของหลวงทัศไนยฯ บทความนี้ติดตามชีวิตของทั้งสี่ ตั้งแต่วงประชุมผู้ริเริ่มก่อการ ณ กรุงปารีส และวิชาทหารม้าจากโรงเรียนโซมูร์ มาจนถึงเช้ามืดวันอภิวัฒน์ และเส้นทางที่แยกจากกันในเวลาต่อมา เมื่อผู้นำของกลุ่มจากไปก่อนครบหนึ่งปีในระบอบใหม่ ส่วนอีกสามคนต้องเผชิญสงคราม การรัฐประหาร และการเลือกข้างทางการเมืองที่แตกต่างกันไป

เดือนกันยายน พ.ศ. 2569 เป็นวาระครบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 และครบ 9 ปีการจากไปของ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ บทความนี้จึงนำเอกสารคำบอกเล่าของ พลเรือโท ศรี ดาวราย นายทหารเรือผู้รับรู้แผนและเตรียมกำลังสนับสนุนการอภิวัฒน์ 2475 ทว่าชื่อไม่ปรากฏในบัญชีผู้ก่อการอย่างเป็นทางการ ซึ่งสุธาชัยเรียบเรียงจากการสัมภาษณ์เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2534 กลับมาเผยแพร่อีกครั้ง พร้อมชีวประวัติโดยสังเขปของทั้งผู้เล่าและผู้บันทึก ย้อนไปสู่โลกของนายทหารสามัญชนก่อน 2475 ตั้งแต่ความเหลื่อมล้ำในการได้ทุนศึกษาต่อต่างประเทศ ระบบอุปถัมภ์ในราชการ และการดุลข้าราชการในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ ไปจนถึงการก่อตัวของคณะราษฎรสายทหารเรือ เหตุที่กลุ่มโรงเรียนชุมพลทหารเรือมิได้เข้าปฏิบัติการในพระนครเช้าวันที่ 24 มิถุนายน และชีวิตราชการหลัง 2475 ขณะเดียวกันเอกสารชิ้นนี้ยังเป็นตัวอย่างการทำงานทางประวัติศาสตร์ของคนเดือนตุลาฯ ผู้หันกลับไปสนทนากับคนรุ่น 2475 เพื่อสร้างคลังความทรงจำนอกกรอบประวัติศาสตร์ราชการ

รำลึกวันพระบรมราชสมภพรัชกาลที่ 8 ผ่านพระราชบทบาทด้านเอกราช สันติภาพ และประชาธิปไตย ท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่สองและการฟื้นฟูประเทศ โดยมีปรีดี พนมยงค์ ปฏิบัติหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ควบคู่กับการนำขบวนการเสรีไทย ก่อนดำรงตำแหน่งรัฐบุรุษอาวุโสและนายกรัฐมนตรี ขณะที่พระราชโทรเลข พระราชดำรัส และการยกย่องปรีดีเป็นรัฐบุรุษอาวุโส สะท้อนถึงความไว้วางพระราชหฤทัยและการให้ความสำคัญต่อการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงความร่วมมือระหว่างพระมหากษัตริย์ รัฐบาล และสภาผู้แทนราษฎรในการสถาปนารัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2489 ซึ่งยืนยันอำนาจอธิปไตยของปวงชน ความเสมอภาค และเสรีภาพ อันเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญก่อนเสด็จสวรรคตเพียงหนึ่งเดือน

วรรณกรรมไทยที่เกี่ยวเนื่องกับสงครามโลกครั้งที่สองมีมากมายหลายชิ้น โดยส่วนมากมักจะกล่าวถึงสถานการณ์ของสงครามและความรักของหนุ่มสาว แต่ในเรื่องเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับขบวนการเสรีไทยมักจะถูกละเลยไม่พูดถึงหรือพูดถึงก็พูดในด้านแง่ลบ ทำให้เรื่องราวข้อเท็จจริง ผลงาน คุณูปการของเสรีไทยและอาจารย์ปรีดีพนมยงค์นั้นถูกบิดเบือนไป แต่ในสายตาของนักเขียนสาว ผู้ใช้นามปากกาว่า “แขไข เทวินทร์“ นั้นกลับสร้างสรรค์งานเขียนที่แตกต่างนักเขียนคนอื่นๆ ซึ่งสะท้อนเรื่องราวที่เกิดขึ้นจริงของโลกในยุคนั้นได้อย่างไม่บกพร่อง

16 กันยายน 2500 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ยึดอำนาจจากรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ท่ามกลางปัญหาการทุจริตเลือกตั้งและความขัดแย้งทางการเมือง แม้สฤษดิ์จะได้รับความนิยมจากการแสดงท่าทีรับฟังประชาชน แต่ในปี 2501 กลับทำรัฐประหารซ้ำและรวบอำนาจเข้าสู่ฝ่ายบริหารการปกครองดังกล่าวนำไปสู่การยกเลิกรัฐธรรมนูญและจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชน ปรีดี พนมยงค์ จึงวิจารณ์การใช้อำนาจเผด็จการและความเชื่อว่าผู้นำที่มีอำนาจเด็ดขาดจะสามารถแก้ปัญหาการทุจริตได้ บทความชี้ให้เห็นถึงวงจรรัฐประหาร การสืบทอดอำนาจ และผลกระทบต่อพัฒนาการประชาธิปไตย พร้อมเน้นย้ำว่ารัฐธรรมนูญและระบบตรวจสอบอำนาจมีความสำคัญต่อการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

พิชัย รัตตกุล เป็นนักการเมืองผู้มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมประชาธิปไตยและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเขาร่วมเรียกร้องรัฐธรรมนูญก่อนเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 และร่วมสถาปนาความสัมพันธ์ไทย–เวียดนาม อีกทั้งยังเป็นประธานโรตารีสากลคนแรกของไทย ซึ่งสะท้อนบทบาทด้านการสร้างความร่วมมือ โดยแนวคิดสำคัญของเขาคือการรับฟัง เคารพผู้อื่น และไม่เพิกเฉยต่อความไม่เป็นธรรม เรื่องราวชีวิตสะท้อนทั้งความสำเร็จ ความขัดแย้ง และข้อจำกัดในการทำงานการเมือง โดยมรดกทางความคิดของเขาเป็นบทเรียนเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมและการเคารพความเห็นต่างซึ่งสามารถนำไปปรับใช้กับการเมืองและการสร้างสันติภาพในคนรุ่นต่อไป

บทเพลง “เดือนเพ็ญ” ของ อัศนี พลจันทร (นายผี) ถ่ายทอดความคิดถึงบ้านและผู้คนในถิ่นกำเนิดผ่านภาพแสงจันทร์ ท้องนา และวิถีชีวิตชนบท จนกลายเป็นบทเพลงที่สร้างความประทับใจแก่ผู้ฟังหลายรุ่น อัศนีเป็นทั้งนักกฎหมาย อัยการ นักเขียน และกวีผู้ยืนหยัดต่อสู้กับความอยุติธรรม โดยใช้ทั้งงานเขียนและบทบาททางสังคมสะท้อนปัญหาของประชาชน นอกจากนี้ เขายังมีความผูกพันทางความคิดกับ ปรีดี พนมยงค์ และยืนเคียงข้างท่านในช่วงที่เผชิญการโจมตีทางการเมือง ชีวิตและผลงานของอัศนีจึงสะท้อนทั้งความรักต่อบ้านเกิด ความมุ่งมั่นในอุดมการณ์ และการต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมในสังคมไทย

บทสัมภาษณ์พิเศษจาก ดร.พิจิตต รัตตกุล ที่เล่าเรื่องราวของ พิชัย รัตตกุล ผู้เป็นทั้งบิดาและนักประชาธิปไตย ที่ยอมรับความเห็นต่างและเปิดโอกาสให้คนหลายๆคนในสังคมได้มีโอกาสในการแสดงออกและพูดคุย รวมทั้งยึดมั่นในเจตนารมณ์ของสันติภาพ และได้ก้าวสู่เส้นทางนักการเมืองที่ก้าวสู่จุดสูงสุดของชีวิตการเมือง กับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ได้ร่วมเปิดทางสู่การสร้างรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนที่แท้จริง ซึ่งสิ่งที่ พิชัย รัตตกุล ได้ริเริ่มและลงมือทำนั้นได้แรงบันดาลใจจากอาจารย์ปรีดี พนมยงค์และคุณูปการในการก่อร่างสร้างประชาธิปไตยของคณะราษฎรเป็นแรงผลักดันนั่นเอง