เกร็ดประวัติศาสตร์

หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ บุตรชายของอดีตเสนาบดีในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เป็นหนึ่งในสมาชิกราชสกุลสำคัญ ผู้ที่มองเห็นอนาคตของประเทศผ่านระบอบประชาธิปไตย ทุ่มเทแรงกายแรงใจและมันสมองร่วมกับคณะราษฎรเพื่อสร้างประชาธิปไตยให้เกิดขึ้นจริง ถึงแม้ว่าจะประสบปัญหาจากการทำงานและต้องเผชิญหน้าชะตากรรมจากครอบครัวของตนเองที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ หม่อมหลวงอุดม สนิทวงศ์ ก็ยังคงยึดมั่นในอุดมการณ์ของประชาธิปไตยอย่างแน่วแน่และมั่นคง

เล้ง ศรีสมวงศ์ สมาชิกคณะราษฎรสายพลเรือน ผู้ร่วมงานใกล้ชิดของปรีดี พนมยงค์ มีบทบาทสำคัญทั้งในการอภิวัฒน์สยาม พ.ศ. 2475 การวางรากฐานสำนักงานธนาคารชาติไทย และการบริหารการคลังของประเทศในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ต่อมาได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยคนที่ 3 ชีวิตและการทำงานของเขาสะท้อนอุดมการณ์การรับใช้สาธารณะ ความสุจริต และความรับผิดชอบต่อประชาชน ดังคำกล่าวสำคัญว่า “การทำงานที่ธนาคารแห่งประเทศไทย ข้าพเจ้าถือว่ารับผิดชอบเงินของชาติ ไม่ใช่เงินของรัฐบาล” ซึ่งยังคงมีความหมายต่อสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน

หนังสืออนุสรณ์งานศพ อาจจะเป็นมากกว่าของชำร่วยที่แจกให้แก่ผู้มาร่วมงาน หนังสืออนุสรณ์งานศพของ “เล้ง ศรีสมวงศ์” ก็เป็นมากกว่าหนังสือธรรมดาที่บอกเล่าแค่ชีวประวัติ เพราะหนังสือเล่มนี้เปิดเผยให้เห็นถึงการต่อสู้ตลอดระยะเวลาของชีวิต จากนักเรียนทุนต่างประเทศผู้ไม่หยุดอยู่แค่อาชีพครูผู้สอนหนังสือเด็ก หรือพนักงานของกรมรถไฟธรรมดา กลับกลายเป็นการเปิดเผยถึงชีวิตอันยิ่งใหญ่ของนักประชาธิปไตยผู้ร่วมต่อสู้กับความอยุติธรรม สรรค์สร้างระบบราชการที่เอื้อการทำงานทุกฝ่าย ยอมเล่นการเมืองซึ่งเป็นสิ่งที่ตนเองไม่ปรารถนาและเป็นหนึ่งในผู้วางรากฐานการธนาคารให้กับประเทศไทย นับได้ว่าหนังสืองานศพเล่มนี้เปรียบเสมือนประวัติศาสตร์แห่งยุคที่ควรค่าแก่การจดจำ

ในช่วงชีวิตของปัญญาชนคนหนึ่งที่ได้โลดแล่นผ่านช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญของสังคมไทย ที่เปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองเดิมอย่างระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตย จากเส้นทางการทำงานของนักกฎหมายที่มั่นคงได้หันเหไปสู่การเป็นครูผู้สอนวิชากฎหมาย เพื่อช่วยงานอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ และกิจการของมหาวิทยาลัย แต่ผลงานที่สำคัญยิ่งกว่าคือการสอนวิชา “เศรษฐศาสตร์” อันเป็นวิชาที่ศาสตราจารย์เดือน บุนนาค เล็งเห็นถึงความสำคัญและจะมีประโยชน์ต่อคนไทยต่อไป

คืนวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ขณะมีอายุ 29 ปี ม.ล.กรีร่วมกับสมาชิกคณะราษฎรอีกสามคนปฏิบัติภารกิจตัดสายโทรเลขบริเวณตลิ่งชัน เพื่อตัดช่องทางส่งข่าวในช่วงเริ่มต้นของการอภิวัฒน์ เช้าวันต่อมา สยามเปลี่ยนผ่านจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เข้าสู่ระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญประชาธิปไตย ต่อมาเขายังทำหน้าที่ในสภาผู้แทนราษฎรชุดแรก ร่วมพิทักษ์รัฐธรรมนูญเมื่อเกิดกบฏบวรเดช และเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยต่อต้านญี่ปุ่น นาม “เดชาติวงศ์” ยังคงปรากฏอยู่บนสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาที่นครสวรรค์ เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ วิศวกรรถไฟ สมาชิกคณะราษฎร และผู้ทำงานด้านคมนาคมซึ่งอุทิศชีวิตให้แก่ราชการจนวาระสุดท้าย

ทวีป วรดิลก เป็นทั้งนักเขียน นักหนังสือพิมพ์ นักกฎหมาย และศิลปินแห่งชาติ ผู้ยืนยันว่าปากกาควรรับใช้ประชาชน และเสรีภาพต้องดำเนินควบคู่กับความรับผิดชอบ เขาผ่านทั้งการถูกลบชื่อออกจากทะเบียนนักศึกษาเพราะร่วมเคลื่อนไหวเรียกร้องสันติภาพ ไปจนถึงการถูกควบคุมตัวในเหตุการณ์ “กบฏสันติภาพ” ถึงอย่างนั้น ความมุ่งมั่นที่จะปกป้องประชาธิปไตยและรักษาความถูกต้องก็ไม่เคยเปลี่ยนแปลง และสามารถสร้างแรงบันดาลใจให้แก่คนรุ่นต่อไปได้

มิตรภาพของหม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน หรือ “ท่านชิ้น” กับปรีดี พนมยงค์ ดูจะเริ่มต้นเมื่อเอกราชและอนาคตของประเทศตกอยู่ในภาวะคับขัน ทั้งสองท่านได้ร่วมมือกันด้วยความเคารพและความไว้วางใจ เพื่อให้ประโยชน์สูงสุดตกแก่ประเทศชาติและประชาชนเป็นหลัก เป็นมิตรภาพที่เหนือกว่าความสัมพันธ์ส่วนบุคคล แสดงให้เห็นว่าในความแตกต่าง ความเข้าใจและการยอมรับซึ่งกันและกันสามารถเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้

ย้อนอ่านชีวิตของ มารุต บุนนาค ผ่านช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญ ทั้งธรรมศาสตร์ภายใต้อำนาจรัฐประหาร ขบวนการนักศึกษาวันที่ 5 พฤศจิกายน 2494 เส้นทางวิชาชีพทนายความ คดีการเมือง งานรัฐสภา ตลอดจนความสัมพันธ์กับปรีดี พนมยงค์และครอบครัว โดยเฉพาะงาน “ครั้งหนึ่งในบัลลังก์ 24” ซึ่งเขียนในนามปากกา “ผู้สื่อข่าวน้อย” และบันทึกฉากอำลาระหว่างพูนศุขกับปาล พนมยงค์ไว้อย่างสะเทือนใจ

การที่นายปรีดี พนมยงค์ในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ไม่ลงนามในการประกาศสงครามต่อฝ่ายสัมพันธมิตรของไทย เป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่แสดงให้เห็นว่า เอกราชของสยามไม่ได้มาด้วยความบังเอิญ แต่เกิดจากความมุ่งมั่นที่จะรักษาซึ่งหลักการและผลประโยชน์ของชาติของนายปรีดี รวมไปถึงการทำงานของเสรีไทยทุกคน ที่ปฏิบัติการต่าง ๆ ช่วยให้ไทยพ้นจากการเป็นผู้แพ้สงคราม และนำไปสู่การการถือกำเนิดขึ้นของวันสันติภาพไทยในท้ายที่สุด

คนรุ่นใหม่บางคนอาจจะไม่ทราบว่า จารุบุตร เรืองสุวรรณ นอกจากจะเป็นอดีตประธานรัฐสภาและประธานวุฒิสภา และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดขอนแก่น 5 สมัยแล้ว ยังมีบทบาทที่สำคัญต่อขบวนการเสรีไทยในอดีต โดยเฉพาะในฐานะของ “ช้างวิ่ง” เคียงข้างปรีดี พนมยงค์และเพื่อนสมาชิก แม้รายละเอียดเรื่องราวในส่วนนี้จะถูกเล่าผ่าน “นิทานเสรีไทย” ที่เปรียบเสมือนบันทึกความทรงจำ แต่ก็ถือว่ามีความน่าศึกษาเพื่อทำความเข้าใจต่อประวัติศาสตร์ในอดีต