เกร็ดประวัติศาสตร์

กำพล จำปาพันธ์ พาผู้อ่านย้อนสำรวจเบื้องหลังการก่อตั้งโรงงานกระดาษกาญจนบุรี ในสมัยรัฐบาลพระยาพหลพลพยุหเสนา ร้อยเรียงเรื่องราวตั้งแต่วิกฤตการนำเข้ากระดาษ สู่การบุกเบิกอุตสาหกรรมที่ตอบสนองหลักการศึกษาของคณะราษฎร

ช่วงปลายชีวิตของ ปรีดี พนมยงค์ คือห้วงเวลาที่ต้องเผชิญแรงกดดันทางการเมืองอย่างหนักภายหลัง รัฐประหาร 8 พฤศจิกายน 2490 อำนาจรัฐถูกใช้เพื่อรื้อถอนทั้งฐานการเมือง เศรษฐกิจ และการศึกษาที่เขาและคณะได้ร่วมกันวางรากฐาน

การศึกษาไม่ควรถูกจำกัดไว้เพียงคนบางกลุ่ม แต่ต้องเป็น “โอกาสของประชาชนทุกคน” ในช่วงวัยเพียง 30 กว่าปี ปรีดี พนมยงค์ ได้ผลักดันการปฏิรูปการศึกษาไทยอย่างจริงจัง ผ่านการก่อตั้ง มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง

ปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส กับการศึกษาในสังคมไทย ในตอนที่ 1 สมโชติ อ๋องสกุล ชวนย้อนดูเส้นทางชีวิตของ "ปรีดี พนมยงค์" ที่สามารถเลื่อนฐานะทางสังคมจากครอบครัวสามัญชนในระบบไพร่ สู่การเป็นขุนนางและนักเรียนทุนรัฐบาลฝรั่งเศสระดับดุษฎีบัณฑิต ซึ่งเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่งในยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์

พระเจ้าช้างเผือก คือภาพยนตร์ไทยก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่ยังคงหลงเหลืออย่างสมบูรณ์ และมิใช่เพียงงานศิลปะเพื่อความบันเทิง หากแต่เป็น “เครื่องมือทางความคิด” ที่ ปรีดี พนมยงค์ ใช้ประกาศอุดมการณ์ว่าด้วย “สงครามและสันติภาพ” ท่ามกลางโลกที่กำลังเผชิญความขัดแย้งครั้งใหญ่

กำพล จำปาพันธ์ พาผู้อ่านทำความรู้จัก "นรินทร์กลึง" (นรินทร์ ภาษิต) ปัญญาชนคนสำคัญแห่งเมืองนนทบุรี อดีตเจ้าเมืองผู้ผันตัวมาเป็นนักเคลื่อนไหว และผู้ถูกโกงการเลือกตั้งในปี 2492 เพื่อสกัดกั้นไม่ให้เข้าสภาฯ

ทำความรู้จัก "ทวี บุณยเกตุ" อดีตนายกฯ 17 วัน ที่เป็นมากกว่าสถิติอันแสนสั้น ผ่านบทความของ นริศ จรัสจรรยาวงศ์ ซึ่งชี้ให้เห็นบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ ทั้งการเป็นผู้ร่วมก่อตั้งคณะราษฎร 2475 และการเป็น "มือขวา" ของปรีดี พนมยงค์ ในขบวนการเสรีไทย

เนื่องในวาระ 112 ปีชาตกาลของนายชิต เวชประสิทธิ์ อดีต ส.ส. ภูเก็ต และศิษย์เก่าธรรมศาสตร์ ผู้เป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์การเมืองไทย ทั้งในฐานะเสรีไทยที่ได้รับฉายา "นายทะเบียน" คู่ใจนายปรีดี พนมยงค์ และเป็นทนายความว่าความคดีการเมืองที่สำคัญต่าง ๆ

เมื่อครั้งพำนักอยู่ที่ฝรั่งเศสในบั้นปลายชีวิต ปรีดี พนมยงค์ ได้เขียนคำนิยมให้หนังสือ พุทธปรัชญาประยุกต์ และยกเกร็ดหนึ่งจากการเมืองโลกมาอธิบาย “ความเข้าใจผิด” และ “เล่ห์กลทางอำนาจ” นั่นคือกรณีที่ นิกิตา ครุสชอฟ ผู้นำสหภาพโซเวียต เข้าใจผิดว่าพระบรมฉายาลักษณ์ของ พระเจ้าจอร์จที่ 5

เสรีไทยบนอีกเวทีหนึ่ง ในตอนจบ เล่าถึงการก่อตั้งหน่วยสื่อข่าวอิสระเพื่อสื่อสารข้อเท็จจริงผ่านสื่อมวลชนสหรัฐฯ และการเจรจาทางการทูตเพื่อขอให้สหรัฐฯ ช่วยสนับสนุนการผ่อนปรนเงื่อนไขในสนธิสัญญาสันติภาพของอังกฤษกับไทย รวมถึงการเจรจาขอปลดระงับเงินตราเพื่อนำมาใช้ฟื้นฟูประเทศ